A History of Ancient Sanskrit Literature, so far as it illustrates the Primitive Religion of the Brahmans c12: Appendix

A History of Ancient Sanskrit Literature, so far as it illustrates the Primitive Religion of the Brahmans c12

Language: English

Appendix

c12.1

THE STORY OF ŚUNAḤŚEPHA, ACCORDING TO THE ŚÂKHÂ OF THE AITAREYINS, COLLATED WITH THE TEXT IN THE ŚÂNKHÂYANA-ŚÂKHÂ.

c12.2

The upper line shows the various readings of the Śânkhâyana-sûtras.

हरिश्चंद्रो हरिश्चंद्रो ह वैधस ऐच्वाको राजापुत्र आस तस्य ह शतं ह जाया बभूवुस्तासु पुत्रं न लेभे तस्य ह पर्वतमारदौ गृह ऊषतुः स ह नार- पप्रच्छ॥ च यन्न्वमं पुत्रमिच्छंति ये विजानंति ये च न। तन्नः प्रब्रूहि किंखित्युचेण विंदते तन्न आचक्ष्व नारदेति॥१॥¹

c12.4

¹ Some MSS. accent these verses. There are no types to render these accents in print.

c12.5

स एकया पृष्टो दशभिः प्रत्युवाच॥ विन्दते ऋणमस्मिन्संचयत्यमृतत्वं च गच्छति।

c12.6

पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच्चेज्जीवतो मुखं॥२॥

c12.7

यावंतः पृथिव्यां भोगा यावंतो जातवेदसि।

c12.8

यावंतो अप्सु प्राणिनां भूयान्पुत्रे पितुस्ततः॥३॥

c12.9

श्वश्वत्युत्रेण पितरोऽत्यायन्बङ्गलं तमः।, यज्ञ¹ आत्मा हि जज्ञ आत्मनः स इरावत्यतिनारिणी॥४॥

c12.10

¹ Mitâksharâ I. p. 6b. l. 6. has यज्ञ.

c12.11

किं नु मलं किमजिनं किमु श्मश्रूणि किं तपः।

c12.12

पुत्रं ब्रह्माण इच्छध्वं स वै लोको वदावदः॥५॥

c12.13

अन्नं ह प्राणः शरणं ह वासो रूपं हिरण्यं पशवो विवाहाः।

c12.14

सखा ह जाया कृपणं ह दुहिता ज्योतिर्ह पुत्रः परमे व्योमन्॥६॥

c12.15

त्वाथ पतिर्जायां प्रविशति गर्भो भूत्वा स मातरं।

c12.16

तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते॥७॥

c12.17

तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनः।

c12.18

आभूतिरेषाभूतिर्विजमेतन्निधीयते॥८॥

c12.19

देवाश्चैतामृषयश्च तेजः समभरन्महत्।

c12.20

देवा मनुष्यानब्रुवन्नेषा वो जननी पुनः॥९॥

c12.21

नापुत्रस्य लोकोऽस्तीति तत्सर्वं पशवो विदुः। तीति॥१०॥ तस्मात्तु पुत्रो मातरं स्वसारं चाधिरोहति॥१०॥¹

c12.22

¹ The Sânkhâyana-sûtras place verse 11 before verse 10.

c12.23

विततो देवयानो येनाक्रमंते पुत्रिणो ये विशोकाः। एष पंथा उरुगायः सुशेवो यं पुत्रिण आक्रमंते विशोकाः। deest.. तर्यपि मिथुनं चरंति॥ तं पश्यंति पशवो वयांसि च तस्मात्ते मात्रापि मिथुनीभवंति॥११॥

c12.24

deest———— इति ह स्मा आख्याय॥१३॥

c12.25

स होवाच स वै मे ब्रूहि यथा मे पुत्रो जायेतेति तं अथैन- होवाच वरुण मुवाच वरुण राजानमुपधाव पुत्रो मे जायतां तेन त्वा यजा इति तथेति स वरुण राजानमुपससार पुत्रो मे जायतां तेन त्वा यजा इति तथेति तस्य ह पुत्रो जज्ञे वरुण उवाचाज- रोहितो नाम तं होवाचाजनि वै ते पुत्रो यजस्व मानेनेति स होवाच यदा वै पशुन्र्दिशो भवत्यथ स मेध्यो भवति निर्देशो न्वस्वथ त्वा यजा इति तथेति स ह निर्देश आस वा अभू तं होवाच निर्देशो न्वभूद्यजस्व मानेनेति स होवाच यदा वै पशोर्दंता जायन्तेऽथ स मेध्यो भवति दंता न्वस्य जायं- तामथ त्वा यजा इति तथेति तस्य ह दंता जज्ञिरे तं होवाचाजनत वा अस्य दंता यजस्व मानेनेति स होवाच यदा वै पशोर्दंताः पद्यन्तेऽथ स मेध्यो भवति दंता न्वस्य

c12.26

पद्यंतामय त्वा यजा इति तथेति तस्य ह दंताः पेदिरे तं

c12.27

होवाचापतत वा अस्य दंता यजस्व मानेनेति स होवाच

c12.28

यदा वै पशोर्दंताः पुनर्ज्ञायंतेऽथ स मेध्यो भवति दंता न्वस्य

c12.29

पुनर्ज्ञायंतामय त्वा यजा इति तथेति तस्य ह दंताः पुनर्ज्ञि-

c12.30

झिरे तं होवाचाज्ञत वा अस्य पुनर्द्‌ता यजस्व मानेनेति

c12.31

संनाहं प्राप्नोत्य

c12.32

स होवाच यदा वै क्षत्रियः सांन्नाह्रको भवत्यथ स मेध्यो

c12.33

भवति संनाहं नु प्राप्नोत्यथ त्वा यजा इति तथेति स ह

c12.34

प्रापैद संनाहं

c12.35

संनाहं प्राप्तं होवाच सन्नाहं नु प्राप्नोद्यजस्व मानेनेति

c12.36

यां चक्रे

c12.37

स तथेत्युक्त्वा पुचमामंचयामास ततायं वै मह्यं त्वामद-

c12.38

स ने

c12.39

दाद्धंत त्वयाहमितं यजा इति स ह नेत्युक्त्वा धनुरादा-

c12.40

मु

c12.41

राय

c12.42

यारष्यमपातस्थौ स संवत्सरमरख्ये चचार ॥१४॥

c12.43

कं राजानं व-

c12.44

अथ हैष्वाकं वरुणो जगा्रह तस्य होदरं जज्ञे तदु ह

c12.45

रोहितः शुश्राव सोऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिंद्रः पुरुषरूपेण

c12.46

पर्यत्योवाच॥१८॥

c12.47

नानाश्रान्ताय श्रीरस्तीति रोहित शुश्रुम। निषड्‌वरो ह्यैवरो रोहितेति पापो नृषड्‌वरो जन इंद्र इच्चरतः सखा चैरवेति॥१॥¹

c12.48

¹ The Sânkhâyana-sûtras place the verses of Indra in a different order: 1, 3, 4, 2, 5, and add a sixth verse at the end.

c12.49

चैरेति वै मा ब्राह्मणोऽवोचदिति ह द्वितीयं संवत्सरमरण्ये

c12.50

चचार। सोऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिंद्रः पुरुषरूपेण पर्य्ये-

c12.51

त्योवाच॥

c12.52

पुष्टिर्धौ चरतो जंघे भूष्णुरात्मा फलग्रहिः। शेरतेऽस्य सर्वे पाप्मानः श्रमेण प्रपथे हताश्चरैवेति॥२॥

c12.53

चैरेति वै मा ब्राह्मणोऽवोचदिति ह तृतीयं संवत्सरमरण्ये

c12.54

चचार सोऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिंद्रः पुरुषरूपेण पर्य्येत्योवाच॥

c12.55

आस्ते भग आसीनस्योर्ध्वस्तिष्ठति तिष्ठतः। व रो० ते निपद्यमानस्य चरति चरतो भगश्चरैवेति॥३॥ स चरैवेति वै मा ब्राह्मणोऽवोचदिति ह चतुर्थं संवत्सरमरण्ये चचार सोऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिंद्रः पुरुषरूपेण पर्यत्योवाच॥ नः पुरुषः कलिः शयानो भवति संजिहानस्तु द्वापरः। उत्थित उत्तिष्ठंस्त्रेता भवति कृतं संपद्यते चरंश्चरैवेति॥४॥ स चरैवेति वै मा ब्राह्मणोऽवोचदिति ह पंचमं संवत्सरमरण्ये चचार सोऽरण्याद्ग्राममेयाय तमिंद्रः पुरुषरूपेण पर्यत्योवाच॥ र पक्मुटुं चरन्वै मधु विंदति चरन्त्स्वादुमुदुंबरं। अयमाणं चैरव० सूर्यस्य पश्य श्रेमानं यो न तंद्रयते चरंश्चरैवेति॥५॥ स र० च० चरैवेति वै मा ब्राह्मणोऽवोचदिति ह षष्ठं संवत्सरमरण्ये चरन्वै मधु विंदत्यपजिन्वन्परूपकं। उत्तिष्ठन्विंदते श्रियं न

c12.56

निष्किंच नावत। चरैव० स सप्तमं संव० चचार सोऽजीगर्तं चचार सोऽजीगर्तं नाया परीतं पुत्रं भक्ष्यामाणमरण्य ॥१६॥ सौयवसिमृषिमशनया परीतमरण्य उपेयाय

c12.57

तस्य ह त्रयः पुत्रा आसुः शुनःपुच्छः शुनःशेपः शुन- च्छेपे हंताहमेषामेकेना— नोलांगूल इति तं होवाच च्छेपेऽहं ते शतं ददा- ण अहं ते गवां शतं ददानोति म्यहमेषामेकेनात्मानं निष्क्रीणा इति स ज्येष्ठं deest.

c12.58

स ज्येष्ठं पुत्रं निगृह्णान उवाच न निममिति नो एवमेमिति deest. कनिष्ठं माता तौ ह मध्यमे संपाद्यां चक्रतुः शुनःशेपे deest. deest. तस्य ह शतं दत्वा स तमादाय सोऽरण्याग्राममेयाय स

c12.59

पितरमेत्योवाच तत हंताहमनेनात्मानं निष्क्रीणा इति स तथेत्युक्त्वा वरु० मामत्रयां चक्रेऽनेन स वरुणं राजानमुपससाराननेन त्वा यजा इति तथेति श्रेया deest— भूयान्वै ब्राह्मणः क्षत्रियादिति वरुण उवाच तस्मा एतं स एतं राजसूये पुरुषपशुमा- राजसूयं यज्ञक्रतुं प्रोवाच तमेतमभिषेचनीये पुरुषं पशु- लेभे॥२०॥ मालेभे॥१६॥

c12.60

तासायास्य उद्गाता जम०

c12.61

तस्य ह विश्वामित्रो होतासीज्जमदग्निरध्वर्युर्वसिष्ठो ब्रह्मा- deest———— यास्य उद्गाता। तस्मा उपाकृताय नियोक्तारं न विविदुः।

c12.62

त्वा स होवाचाजीगर्तः सौयवसिर्मह्यमपरं शतं दत्ताहमेनं नियोज नियोक्ष्यामीति तस्मा अपरं शतं ददुस्तं स निनियोज।

c12.63

य पर्यग्नि———— शास्तारं तस्मा उपाकृताय नियुक्तायाप्रीताय पर्यग्निकृताय विशसितारं

c12.64

न विविदुः। स होवाचाजीगर्तः सौयवसिर्मह्यमपरं शतं त्वा दत्ताहमेनं विशसिष्यामीति तस्मा अपरं शतं ददुः सोऽसिं निश्यान इच्छामासा मा निःशान एयायाथ ह शुनःशेप ईक्षां चक्रे मानुषमिव वै हंत दे नीति॥२१॥ मा विशसिष्यंति हंताहं देवता उपधावामीति स प्रजापतिमेव

c12.65

प्रथमं देवतानामुपससार कस्य नूनं कतमस्यामृतानामित्येत- ग्नेर्वै नेदिष्ठोऽसि तमे यर्चा तं प्रजापतिरुवाचाग्निर्वे देवानां नेदिष्ठस्तमेवोपधावेति

c12.66

सोऽग्निमुपससाराग्नेर्वयं प्रथमस्यामृतानामित्येतयर्चा। तम-

c12.67

ग्निरुवाच सविता वै प्रसवानामीशे तमेवोपधावेति स सवि-

c12.68

तारमुपससाराभि त्वा देव सवितरित्येतन ऋचेन तं सवि-

c12.69

तोवाच वरुणाय वै राज्ञे नियुक्तोऽसि तमेवोपधावेति। स

c12.70

वरुणं राजानमुपससारान उत्तराभिरैकविंशता तं वरुण

c12.71

यं स्तु

c12.72

उवाचाग्निर्वे देवानां मुखं सुहृदयतमस्तं नु स्तुह्यथ लो-

c12.73

त्स्रक्ष्यामीति भिरैव द्वा

c12.74

तस्रक्ष्याम इति सोऽग्निं तुष्टावात उत्तराभिर्द्वाविंशत्या।

c12.75

वां स्तु

c12.76

त्स्रक्ष्यामीति

c12.77

तमग्निरुवाच विश्वान्नु देवान्स्तुह्यथ लोत्स्रक्ष्याम इति स

c12.78

स्वान् देवांस्तु

c12.79

विश्वान्देवांस्तुष्टाव नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्य इत्येतयर्चा।

c12.80

रिंद्रं नु स्तुह्य

c12.81

तं विश्वे देवा ऊचुरिंद्रो वै देवानामोजिष्ठो बलिष्ठः सहिष्ठः

c12.82

त्सु

c12.83

सत्तमः पारयिष्णुतमस्तं नु स्तुह्यथ लोत्स्रक्ष्याम इति स

c12.84

इत्येतन

c12.85

इंद्रं तुष्टाव यच्चिद्धि सत्य सोमपा इति चैतेन सूक्तेनोत्त- नो मनसा रस्य च पंचदशभिरस्मा इंद्र स्तूयमानः प्रीतो मनसा यर्चा हिरण्यरथं ददौ तमेतया प्रतीयाय श्वश्विंद्र इति तमिंद्र त्स्त्व्यामीति उवाचाश्विनौ नु स्तुह्यथ लोत्स्त्व्याम् इति सोऽश्विनौ तुष्टा- वात उत्तरेण ऋचेन तमश्विना ऊचतुरुषसं नु स्तुह्यथ त्स्त्व्याव इति णैव लोत्स्त्व्याम् इति स उषसं तुष्टावात उत्तरेण ऋचेन वितरां पाशो तस्य ह सऋचुक्तायां विपाशो मुमुचे कनीय ऐष्वाकस्योदरं बभूवोत्तमायां ह सऋचु भवत्युत्तमस्यामेवर्चुक्तायां विपाशो मुमुचेऽगद ऐष्वाक बभूवाथा हैनमृ मेवैतस्याङ्गः आस॥१६॥ तमृलिज ऊचुस्त्वमेव नोऽस्याङ्गः संस्थामधि- गच्छेः॥२१॥ अथ हैनमजःसवं शुनःशेपो ददर्श यच्चि- गच्छेत्यथ हैतं शुनःशेपोऽजःसवं ददर्श। तमेताभिश्चत्स्तृ- इति तमेताभिश्चत्स्तृ- भिरभिसुषाव यच्छिद्धि त्वं गृहे गृह इत्यथैनं द्रोणकलश- भिरभिप्युत्योच्छ्रं रेति द्रोणकलशे समवनिनाया- मभ्यवनिनायोच्छ्रिष्ठं चम्बोरभरेत्यतयर्चाथ हा थास्मिन्नारब्धा एतस्यैव सूक्तस्य पू भिर्जु- _स्मिन्नारब्धे पूर्वाभिःस्तृस्तृभिः सखा- य है स त्वं हाकाराभिजुहवां चकाराथैनमवभृथमभ्यवनिनाय त्वं नो अग्नेऽवमस्वं नो अग्ने मृग्यामय हैनमभिमुप अग्ने वरुणस्य विद्वानित्येताभ्यामथैनमत ऊर्ध्वमग्निमाहवनी- यामास स श्ु : त्येत- यमुपस्थापयां चकार शुनश्चिक्षेपं निदितं सहस्रादित्यथ ह यर्चा॥२३॥ अथ ह स्योपस्थमामसाद रतं शुनःशेपो विश्वामित्रस्यांकमामसाद। स हो सिः पुन होवाचाजीगर्तः सौयवसिर्ऋषे पुनर्मे पुचं देहीति नेति होवाच

c12.86

विश्वामित्रो देवा वा इमं मह्यमरासतेति स ह देवरातो आस तं होवाचाजीगर्तः वैश्वामित्र आस तस्यैते कापिल्येबाभ्रवाः स होवाचाजीगर्तः वै वि मह्ा इति तथेत्यांगि सौयवसिस्त्वं वेहि विज्ञयावहा इति स होवाचाजीगर्तः सौ- र्तः यवसिरांगिरसो जन्मनास्याजीगर्तः श्रुतः कविः। ऋषे पैता- मह्ांतोर्मापगाः पुनरेहि मामिति॥ स होवाच शुनःशेपोऽ द्राचु लि दंष्ट्वा शालहस्तं न यच्छूद्वेव्वलप्सत। गवां त्रीणि शतानि तं त्वमवृणीथा मदंगिर इति स होवाचाजीगर्तः सौयवसिस्तदै

c12.87

कु मा तात तपति पापं कर्म मया कृतं। तदहं निह्नवे तुभ्यं ती प्रतियंतु शता गवामिति। स होवाच शुनःशेपो यः स- तकं स्न मापगा कौद्राण्यापाद कृत्यापकं कुर्यात्कुर्यादेनत्ततोऽपरं। नापागाः शौद्रान्यायाद- वा अवोचदिति ह वि संधेयं त्वया कृतमित्यसंधेयमिति ह विश्वामित्र उपपपाद ॥२४॥ भीम स होवाच विश्वामित्रो भीम एव सौयवसिः शासेन विशि- षिषत्। शासिषुः। अस्थाम्भतस्य पुत्रो भूर्ममैवोपेहि पुत्रतामिति स य चं होवाच शुनःशेपः स वै यथा नो ज्ञपया राजपुत्र तथा तं वद। यथैवांगिरसः सन्नुपयां तव पुत्रतामिति। स होवाच विश्वामित्रो ज्येष्ठो मे त्वं पुत्राणां स्यास्तव श्रेष्ठा प्रजा दु ने स्यात्। उपयादैवं मे दायं तेन वै लोपमंचय इति स दा होवाच शुनःशेपः संज्ञानानेषु वै ब्रूयात्सौहार्दाय मे श्रि- यै। यथाऽहं भरतर्षभोषेयां तव पुत्रतामित्यथ ह वि- यां चक्रे॥२५॥

c12.88

स्वामित्रः पुत्रानामंत्रयामास मधुच्छंदाः शृणोतन ऋषभोरेश्येष्ठाय तिष्ठध्वमिति पुरष्टकः। ये केच भ्रातरः स्थनास्मै ज्यैष्ठ्याय कल्पध्वमिति॥१७॥

c12.89

हैक तस्य ह विश्वामित्रस्यैकशतं पुत्रा आसुः पंचाशदेव ज्यायांसो

c12.90

मधुच्छंदसः पंचाशत्कनीयांसस्तये ज्यायांसो न ते कुशलं रांतं वः ते मेनिरि ताननुव्याजहारांतान्वः प्रजा भक्षीष्टेति त एतें अंध्राः पुंड्राः रा deest. मूचिपा दंचो बऊद- ऽधाः पुंड्राः शबराः पुलिंदा मूतिबा इत्युदंत्या बह्वो स्ववो deest. यिष्ठा इत्युदाहरंत्यथ ये मधुच्छं- भवंति वैश्वामित्रा दस्तूनां भूयिष्ठाः। स होवाच मधुच्छंदाः दःप्रभृतयः कनीयांसस्ते कुशलं मेनिरि स ह जगौ मधु- पंचाशता सार्धं यन्नः पिता च्छंदा यन्नः पिता संजानीते स्तात् संजानीते तस्मिंस्तिष्ठामहे वयं। पुरस्वा

c12.91

सर्वे कुर्महे तामन्वंचो वयं स्मसीत्यथ ह विश्वामित्रः प्रीततः वा॥२६॥ ते वै प्रजा पुत्रांसुष्टाव ते वै पुत्राः पशुमंतो वीरवंतो भविष्यथ। ये

c12.92

मानं मेऽनुगृहंतो वीरवंतमकर्त मा॥ पुरएचा वीरवंतो

c12.93

वसाद्वि वा- देवरातेन गाथिनाः। सर्वे राध्या स्थ पुत्रा एष वः सद्विवा- चकः। चन॥ एष वः कुशिका वीरो देवरातसमन्वित। युष्मांश्च वोपेतां चामुत दायं म उपेता विद्यां यामु च विद्मसि॥ ते सम्यंचो ज्येष्ठे वैश्वामित्राः सर्वे साकं सरातयः। देवराताय तस्थिरे धृत्यै श्रेष्ठे च श्रेष्ठ्याय गाथिनाः॥ अधीयत देवरातो रिक्थयोरुभयोर्ऋषिः। तस्थिरे नाः॥ शौनःशे- जज्ञूनां चाधिपत्ये दैवे वेदे च गाथिनां॥ तदेतत्परऋक्स- पमाख्यानं परशतगाथमपरिमितं तद्धोताभि तगाथं शौनःशेपमाख्यानं तद्धोता राज्ञोऽभिषिक्ता-

c12.94

याचष्टे हिरण्यकशिपावासीन आचष्टे हिरण्यकशिपावासीनः णात्योमि प्रतिगृणाति यशो वै हिरण्यं यशसै वैनं तत्समर्धयत्योमिय्त्युचः

c12.95

प्रतिगर एवं तथेति गाथाया ओमिति वै दैवं तथेति मानुषं सर्वस्मादेनसः संप्रसुच्यते दैवेन चैवैनं तन्मानुषेण च पापादेनसः प्रमुंचति तस्माद्यो जी राजा तिजिती स्याद्यजमान आख्यापयेतैवत्तच्छौनःशेप- माख्यानं न ह्यस्मिन्ल्पं चनैन: परिशिष्यते सहस्रमाख्याते शतं________ पुत्रकामा ह्याख्या- दद्याच्छतं पतिगरिच एते चैवासने श्वेतश्वाश्वतरो रथो पयंते लभंते ह . . . . . होतु: पुत्रकामा ह्याख्यापयेरँल्लभंते ह पुत्राँल्लभंते ह

c12.96

पुत्रान्॥१८॥ .

Linked texts (4)

Aitareyabrāhmaṇa — Mahidāsa Aitareya, Sanskrit
Ṛgvedasaṃhitā — Sanskrit
Kauṣītakibrāhmaṇa — Kauṣītaki, Sanskrit
Śāṅkhāyanaśrautasūtra — Śāṅkhāyana, Sanskrit