History of Dharmashastra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) v4.c63.289

v4.c63.289

⁴⁹⁸ असाक्ष्यपि हि शास्त्रेऽस्मिन् दृष्टः पञ्चविधो बुधैः । वचनाद्दोषतो भेदात्स्वयमुक्तिर्मृगान्तरः ॥ श्रोत्रिया तापसा वृद्धा ये च प्रव्रजिता नराः । असाक्षिणस्ते वचनान्नात्र हेतुरुदाहृतः ॥ स्तेनाः साहसिकार्च्छण्डाः कितवा वधकाश्च ये । असाक्षिणस्ते दुष्टत्वात्तेषु सत्यं न विद्यते ॥ राज्ञा परिगृहीतेषु साक्षिष्वेकार्थनिश्चये । वचनं यत्र भिद्येत ते स्युर्भेदादसाक्षिणः ॥ अनिर्दिष्टस्तु साक्षित्वे स्वयमेवेत्य यो वदेत् । सूच्युक्तः स शास्त्रेषु न स साक्षित्वमर्हति ॥ योऽर्थः श्रावयितव्यः स्यात्तस्मिन्नसति चार्थिनि । क तद्वदतु साक्षित्वमित्यसाक्षी मृतान्तरः ॥ नारद IV. 157-162; compare नारद IV. 94 'सन्तोऽपि न प्रमाणं स्युर्मुते धनिनि साक्षिणः । अन्यत्र श्राविताद्यस्मात्स्वयमाप्तजनेर्मुना ॥. शंख q. by मिता. on या. II. 69 says 'पित्रा विवदमानगुरु कुलवासिपरिव्राजकवानप्रस्था निग्रन्थाश्चासाक्षिणः'. This may be one of the texts to which Nār. refers in the words 'असाक्षिणस्ते वचनात्'. The व्य. प्र. p. 115 explains मृतान्तर as सामान्यतो य आद्ययोः कश्चिद् व्यवहारसम्बन्धोऽस्ति तत्र त्वया साक्षिणा भाव्यमित्येतावन्मात्रमुक्तं विशिष्य च व्यवहारविषयो न तस्मै श्रावितः श्रावयिता च नास्ति स पृष्टोऽपि विशिष्य विषयाज्ञानादसाक्षीति यावत् ।'. The स्मृतिच. II. p. 81 and व्यब. नि. p. 106 explain मृतान्तर differently : धनिनि प्रेते अनावेदिते च व्यवहारे अनाहूतः सन् स्वयमेवेत्य मृतपुत्रं निर्दिश्यामुष्यासो धारयति अहं साक्षीति यो ब्रवीति असौ मृतान्तरनामा असाक्षी । मुमूर्षुंणा पुत्रं प्रति श्राविते तस्मिन्नर्थेऽसौ साक्ष्यैवेवं श्रितः पुत्रं प्रति साक्षी भवत्येव । व्यव. नि. p. 106.