History of Dharmashastra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) v7.c94.270

v7.c94.270

²³⁶³ देवल. । त्रिविध. प्राणायामः । कुम्भो रेचनं पूरणमिति। निःश्वासनिरोधः कुम्भः। अजस्रन्निःश्वासो रेचनम्। निःश्वासाध्मानं पूरणमिति। स पुनरेकद्वित्रिभिरुद्घातै- (द्घातै ?) र्मृदुर्मन्दस्तीक्ष्णो वा भवति। प्राणापानव्यानोदानसमानानां सकृदुद्गमन मूर्धानमाहत्य (इत्य ?) निवृत्तिस्त्रिद्घातः (द्घात.?)। कृत्यकल्प० (मोक्षकाण्ड p. 170) and अपरार्क p 1023. Compare व्यासभाष्य 'संख्याभि. परिदृष्ट। एतावद्भिः श्वासप्रश्वासैः प्रथम उद्घातस्तद्वन्निगृहीतस्यैतावद्भिर्द्वितीय उद्घात.। एवं तृतीयः। एवं मृदुरेवं मध्य एवं तीव्र इति संख्यापरिदृष्ट । on यो सू II. 50 The राजमार्तण्ड explains 'उद्घातो नाम नाभिमूलात्प्रेरितस्य वायोः शिरस्यभिहननम्' This word is differently explained by different writers, vide योगमीमांसा vol. II. part 3 pp 225-234 Sometimes पूरक, रेचक and कुम्भक are said to be three प्राणायामs, sometimes all three together are deemed to be one प्राणायाम. Each of these again is either मृदु, मन्द (or मध्यम) and तीव्र Vide बृहद्योगिया VIII 7 त्रिविधं केचिदिच्छन्ति तथा च नवधा परे। मृदुमध्याधिमात्रत्वादेकैकं त्रिविधं भवेत् ॥. Vide विष्णुधर्मोत्तर III 280. 1 रेचकं पूरकं चैव कुम्भकं च तथा द्विजा । एकद्वयत्र्यस्थो विज्ञेयः प्राणायामो महाफल.॥ रेचक-पूरक-कुम्भकेष्वस्ति श्वास-प्रश्वासयोर्गतिविच्छेद इति प्राणायामसामान्यलक्षणमेतदिति। तथाहि । यत्र बाह्यो वायुराचम्यन्तर्धार्यते पूरके तत्रास्ति श्वास-प्रश्वासयोर्गतिविच्छेद.। यत्रापि कौष्ट्यो वायुर्विरेच्य बहिर्धार्यते तत्रास्ति श्वास-प्रश्वासयोर्गतिविच्छेद.। एवं कुम्भकेपीति। वाचस्पति on यो सू II 50; पूरक कुम्भकश्चैव रेचकस्तदनन्तरम्। प्राणायामस्त्रिधा ज्ञेयः कनीयो मध्यमोत्तम.॥ पूरक कुम्भको रेच्यः प्राणायामस्त्रिलक्षण.। बृहद्योगिया VIII 9-10. the last half verse is quoted by स्मृतिच, I p 142 (as योगया.) and the three are defined in बृहद्योगिया. VIII. 19-21 of which verse 19 is q. by स्मृतिच. I p 142 कुम्भक is so called because in it there is resemblance to a jar filled with water (which remains steady in it). राजमार्तण्ड explains 'तस्मिञ्जलमिव कुम्भे निश्चलतया प्राणा अवस्थाप्यन्ते इति कुम्भक.।'. Vide पाणिनि V. 3.97 'प्रतिकृतौ च', इवार्थे कन् स्यात् समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते।. So कुम्भक means कुम्भ इव कुम्भकः कुम्भसदृशस्य संज्ञा