History of Dharmashastra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) v7.c94.287

v7.c94.287

²³⁷³ स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः । ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् । यो. सू. II, 54-55 The word प्रत्याहार is formed from the root हृ with प्रति and आ. The राजमार्तण्ड explains 'इन्द्रियाणि विषयेभ्यः प्रतीपमानीयन्तेस्मिन्निति प्रत्याहारः'. The word प्रत्याहार literally means 'bringing back'. The भाष्य explains 'स्वविषयसम्प्रयोगाभावे चित्तस्वरूपानुकार इवेति चित्तनिरोधे चित्तवन्निरुद्धानीन्द्रियाणि नेतरेन्द्रियजयवदुपायन्तरमपेक्षन्ते । यथा मधुकरराजं मक्षिका उत्पतन्तमनूत्पतन्ति निविशन्तमनु निविशन्ते तथेन्द्रियाणि चित्तनिरोधे निरुद्धानीत्येष प्रत्याहारः ।'. The illustration of the queen bee and the honey-making bees occurs in Praśna Up. II. 4 'तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्वा एवोत्क्रामन्ते तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रातिष्ठन्ते । एवं वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । This sūtra is variously interpreted but the bhāṣya follows the view of Jaigīṣavya.