History of Dharmashastra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) v7.c95.187

v7.c95.187

²⁵⁰⁸ स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमय ... इति। यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन । [ *Continued on next page* ) (*Continued from last page*) अथो खल्वाहुः। काममय एवायं पुरुष इति। स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते। तदेष श्लोको भवति। तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य। प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किंचेह करोत्ययम्। तस्माल्लोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे। इति नु कामयमानः। अथाकामयमानो "योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति। तदेष श्लोको भवति। यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः। अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते॥" बृह उप. IV. 4. 5-7; the verse यदा सर्वे occurs in कठोपनि०, the भाष्य of शङ्कराचार्य on this begins; स वा अयं य एवं संसरत्यात्मा ब्रह्मैव पर एव। He distinguishes यथाकारी यथाचारी as 'चरणं नाम नियता क्रिया विधिप्रतिषेधादिगम्या चरणं नामानियतमिति विशेषः।'. On क्रतु he says क्रतुर्नामाध्यवसायो निश्चयो यदनन्तरा क्रिया प्रवर्तते। आत्मकाम is explained as यस्य आत्मैव नान्यः कामयितव्यो वस्त्वन्तरीभूतः पदार्थो भवति. With कामयमानः and अकामयमानः, compare मुण्डकोप० III. 2.3 (कामान्यः कामयते). The affix मय as in काममय is employed in two senses viz. प्राचुर्य and विकार acc. to पाणिनि 'तत्प्रकृतवचने मयट्' (V. 4. 21 and IV. 3. 134 and 143). The word क्रतु by itself and in compounds like शतक्रतु and सुक्रतु occurs hundreds of times in the Ṛgveda. It is an Indo-European word, as in Greek we have 'Kratos' meaning power. Several meanings have been assigned to क्रतु. Indra called 'Śatakratu' is invoked to bestow *ojas*, courage, an heroic son and stated to be the father and mother of the devotee (in Rg. VIII. 98 10-12). With the Br. Up. passage, we may compare छा. उप. III. 14. 1 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत। अथ खलु क्रतुमय पुरुषो यथा क्रतुरस्मँल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति। स क्रतुं कुर्वीत।'