Studies in the Medicine of Ancient India, Part I: Osteology, or the Bones of the Human Body c7.s4.t2: § 74. Spurious Recension of Charaka
Studies in the Medicine of Ancient India, Part I: Osteology, or the Bones of the Human Body c7.s4.t2
- Language
- English
§ 74. Spurious Recension of Charaka
c7.s4.t2.1
1. Gangādhar's spurious recension of the Medical Version of Charaka occurs in the Berhampore edition (1877–8), p. 185, l. 26– 186, l. 22. It is reprinted in the edition of Debendranāth and Upendranāth Sen (1897), p. 414, §§ 4, 5, and in the second edition of Jīvānanda (1896), p. 351, §§ 4, 5. It runs as follows:
c7.s4.t2.2
Tatrāyaṃ śarīrasyāṅga-vibhāgāḥ | dvau bāhū, dve sakthinī śiro-grīvamantarādhiriti ṣaḍ-aṅgamaṅgam || Trīṇi ṣaṣty-adhikāni śatānyasthnāṃ saha dant-olūkhala-nakhaiḥ | tadyathā | [1] dvātriṃśad-dant-olūkhalāni, [2] dvātriṃśad-dantāḥ, [3] viṃśatir-nakhāḥ, [4] viṃśatiḥ pāṇi-pāda-śalākāḥ, [5 a] catvāry-adhiṣṭhānānyāsām, [5 b] catvāri pāṇi-pāda-pṛṣṭhāni,¹ [6] ṣaṣṭir-aṅguly-asthīni, [7 a] dve pārṣṇyoḥ, [7 b] dve kūrc-ādhaḥ, [8] catvāraḥ pāṇyor-maṇikāḥ, [9] catvāraḥ pādayor-gulphāḥ, [10] catvāry-aratnyor-asthīni, [11] catvāri jaṅghayoḥ, [12] dve jānunoḥ, [13] dve kūrparayoḥ, [14] dve ūrvoḥ, [15] dve bāhvoḥ, [16] saṃsayoh, [17] dvau akṣakau, [18] dve tālunī, [19] dve śroṇi-phalake, [20 a] ekaṃ gud-āsthi, [21] pṛṣṭha-gatāni pañcatriṃśat, [22] pañcadaśāsthīni grīvāyām, [23] dve jatruṇī, [24] ekaṃ hanv-asthi, [25] dve hanu-mūla-bandhane, [26 a] dve lalāṭe, [26 b] dve akṣṇoḥ, [26 c] dve gaṇḍayoḥ, [26 d] nāsikāyāṃ trīṇi ghoṇ-ākhyāni, [27 a] dvayoḥ pārśvayoścaturviṃśatiḥ, [27 b] caturviṃśatiḥ pañjar-āsthīni ca pārśvakāni, [27 c] tāvanti cāiṣāṃ sthālikānyarbud-ākārāṇi, tāni dvisaptatiḥ, [28] dvau saṅkhakau, [29] catvāri śiraḥ-kapālāni, [30] vakṣasi saptadaśa | iti trīṇi ṣaṣty-adhikāni śatānyasthnāmeti ||
c7.s4.t2.3
¹ This clause seems to be based on some false reading like that noticed in § 72, note 2.
c7.s4.t2.4
For the translation, see § 8.
c7.s4.t2.5
2. The commentary of Gaṅgādhar on the above recension runs as follows, *ibidem*, pp. 185-7:
c7.s4.t2.6
Dvau bāhū iti dve aṅge | dve sakthinī iti dve aṅge | śiro-grīvamityekamaṅgam | śiraśca grīvā ceti tayoḥ samāhāra ityekavad-bhāvam | antarādhiriti ekamaṅgam | antarmadhyamādad-hātīti utpatyā madhya-deha iti | ityevaṃ ṣaḍ-aṅgamaṅgaṃ śarīram | Suśrute 'pyuktaṃ śarīra-saṃkhyā-vyākaraṇaṃ śārīre | taca ca ṣaḍ-aṅgaṃ śākhāścatasro, madhyaṃ pañcamam, ṣaṣṭhaṃ śira iti atra grīvā-paryantaṃ śiraḥ-samjñamiti ||
c7.s4.t2.7
Triṇīty-ādi | asthnāṁ ṣaṣṭy-adhikāni śatāni nṛṇām-iti | nanu śalya-tantre triṇī śatāny-asthnām-ity-uktam | katham-iha ṣaṣṭy-adhikāni ity-ata āha | sah-ety-ādi | śalya-tantre Suśrute 'py-uktam | triṇī sa-ṣaṣṭāny-asthi-śatāni veda-vādino bhāṣante | śalya-tantreṣu yeṣām-asthnām viśeṣeṇa śastra-kriyā cikitsite nāsti, tāni ṣaṣṭy-asthīni nopadiśyante | na tu ‘na santi’ iti kṛtvā nopadiśyante | tāni ca ṣaṣṭir-asthnām-eṣā | dant-olūkhala-nakha-jatrv-asthīni ṣaṣṭis¹ taiḥ saha triṇī śatāni bhavanty-asthnām-iti | tāni vivṛṇoti ||
c7.s4.t2.8
¹ There appears to be an error here in the print of the commentary. The three items which are mentioned, dant-olūkhala (32), nakha (20), and jatru (2), work out a total, not of 60, but only of 54.
c7.s4.t2.9
Dvātriṁśad-ity-ādi | dantānāṁ dvātriṁśat | ekaikasy-aikaikam-ulūkhal-ākṛti-sthiti-sthānam-iti dvātriṁśad-eva dant-olūkhalāni | śalya-tantre noktāni | dvātriṁśad-dantās-t-ūktās-tad-grahaṇena tāny-api gṛhyante | viṁśatir-nakhā iti śalya-tantre noktam | viṁśatiḥ pāṇi-pāda-śalākā iti dvayoḥ pāṇyoḥ pādayoś-ca dvayos-taleṣu caturṣu sthāneṣv-aṅguli-viṁśater-mūleṣu sthitā viṁśatiḥ śalākāḥ | ṣaṣṭir-aṅguly-asthīni | pāṇi-pāda-catuṣṭaye viṁśater-aṅgulīnām-ekaikasyām-aṅgulyām triṇī trīny-asthīni, tāny-ekaikasmin pāṇi-pāde pañcadaśa, caturṣu ṣaṣṭiḥ | dve asthinī pārṣṇoḥ pādayor-mūle śalākābhyo 'dhaḥstham-ekaikam-iti dve | dve kūrcādha iti pāṇyoḥ śalākābhyo 'dhastāt-tac-chalākā-bandha ekaikam-iti dvayoḥ pāṇyor-mūle dve asthinī | pārṣṇyor-asthi-vat | tato 'dhastāc-catvāraḥ pāṇyor-maṇikā maṇibandha-sthāne ekaikasmin pāṇau dve asthinī dvayoś-catvāri | evam-eva pādayoś-catvāro gulphā iti | tato 'dhastāc-catvāry-aratnyor-asthīni | hastayoḥ koṣṭhe tv-ekaikasmin dve asthinī, tatāś-catvāri aratnyor-iti | evam catvāri jaṅghayor-asthīni gulphādhastāj-jānu-paryante | dve jānunor-iti pṛthu-guḍik-ākāre | evam-eva kūrparayor-dve asthinī | prakoṣṭha-bāhvoḥ sandhau kṣudra-guḍik-ākāre dve | dve ūrvor-ity-ekaikasmin ūrāv-ekaikam-iti dve | evam-eva s-āṁsayor-bāhvor-dve, ekaikasmin bāhāv-ekaikam-iti dve | ity-evaṁ catasṛṣu pāṇi-pāda-rupāsu śākhāsu khalv-ekaikasyāṁ śākhāyāṁ nakhaiḥ saha dvātriṁśad-asthīni, catasṛṣu tāny-aṣṭāviṁśaty-uttaraṁ śataṁ bhavanti | śalya-tantreṣu Suśrut-ādiṣu nakh-ānuktavād-ekaikasyāṁ śākhāyāṁ saptaviṁ- śatiḥ, tāny=aṣṭ-ottara-śatam=uktāni | iti dantolūkhala-danta-sahitāni tāny=aṣṭāviṃśaty-uttara-śat-asthīni dvinavaty-adhika-śataṃ bhavanti | dvāv=akṣakāv=ity-ādi | atra dvitva-prasaṅgād=dve tālunī ity=uktam | tālu-gata-dvaya-varjam=akṣak-ādiṣu khalv=akṣaka-śroṇi-bhaga-meḍhra-trika-guda-pṛṣṭheṣu dvācatvāriṃśat | tad-yathā | dvāv=akṣakau kaṇṭh=ādho 'ṃsakau dvau | dve śroṇi-phalake iti nitambe dve | strīṇām ekaṃ bhag-asthi, puṃsāṃ meḍhr-asthi, trikaṃ saṃsṛtam =ekaṃ, gude c=aikam=iti pañca śroṇyām=akṣakau dvāv=iti sapta, pṛṣṭha-gatāni pañcatriṃśad=iti dvācatvāriṃśat | atha grīvāṃ praty=ūrdhvaṃ saptatriṃśad=iti | tad-yathā | dve tālunī ity=uktam | pañcadaśa grīvāyām=iti | teṣām=ekādaśa grīvāyāṃ, kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri | dve jatruṇī | Nemeḥ śalya-tantre varṇite | hanv-asthi c=aikam na varṇitam=iti | dve hanu-mūla-bandhane | dve lalāṭe | dve akṣṇoḥ | dve gaṇḍayoḥ | nāsikāyāṃ triṇ=iti ghana-rūpa-vat | iti vakṣyati | śiraḥ-kapālāni catvāri, dvau śaṅkhakāv=iti jatru-gata-dvaya-varjaṃ pañcatriṃśad=grīvāṃ praty=ūrdhvaṃ | atha madhya-dehe | dvayoḥ pārśvayor=ity-ādi | dvayoḥ pārśvayor=ekaikasmin pārśvaka-mūle vakṣasi lagnāni dvādaśa dvādaśa iti caturviṃśatiḥ | caturviṃśatiḥ pañjar-asthīni pārśvakāni | tāny=ekaikasmin pārśve dvādaśa dvādaś=eti caturviṃśatiḥ | tāvanti c=aiṣāṃ sthālikāni pṛṣṭhe tv=arbud-ākārāṇi dvādaśa dvādaś=eti caturviṃśatis=tāni militvā dvisaptatiḥ | vakṣasi saptadaś=eti | pūrvam dve jatruṇī ity=uktam=ity=ek-ādhika-navatir=madhya-dehe || dvau śaṅkhakau śiraḥ-kapālāni iti grīvāṃ praty=ūrdhvaṃ ṣaḍ vyākhyātāni iti militvā ṣaṣṭy-adhikāni trīṇi śatāny=asthnāṃ bhavanti | tatra śalya-tantreṣu dantolūkhalāni dvātriṃśad=viṃsatir=nakhā jatruṇī dve hanv-asthi c=aikam=iti pṛthan=n=ocyante¹ | danta-grahaṇena dantolūkhalānāṃ grahaṇāt | nakhānāṃ bāhyatvāt | jatruṇī dvayor=vakṣaso 'sthi-grahaṇena grahaṇāt | hanv-asthnāś=ca yauvane pṛthaktvābhād=dvitvam=iti na virodhaḥ ||
c7.s4.t2.10
¹ See the preceding note. This clause seems to involve a similar error; for the four items 32 + 20 + 2 + 1 give a total 55, but not 60.
Linked texts (2)
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit