Studies in the Medicine of Ancient India, Part I: Osteology, or the Bones of the Human Body c7.s4.t2.9

c7.s4.t2.9

Dvātriṁśad-ity-ādi | dantānāṁ dvātriṁśat | ekaikasy-aikaikam-ulūkhal-ākṛti-sthiti-sthānam-iti dvātriṁśad-eva dant-olūkhalāni | śalya-tantre noktāni | dvātriṁśad-dantās-t-ūktās-tad-grahaṇena tāny-api gṛhyante | viṁśatir-nakhā iti śalya-tantre noktam | viṁśatiḥ pāṇi-pāda-śalākā iti dvayoḥ pāṇyoḥ pādayoś-ca dvayos-taleṣu caturṣu sthāneṣv-aṅguli-viṁśater-mūleṣu sthitā viṁśatiḥ śalākāḥ | ṣaṣṭir-aṅguly-asthīni | pāṇi-pāda-catuṣṭaye viṁśater-aṅgulīnām-ekaikasyām-aṅgulyām triṇī trīny-asthīni, tāny-ekaikasmin pāṇi-pāde pañcadaśa, caturṣu ṣaṣṭiḥ | dve asthinī pārṣṇoḥ pādayor-mūle śalākābhyo 'dhaḥstham-ekaikam-iti dve | dve kūrcādha iti pāṇyoḥ śalākābhyo 'dhastāt-tac-chalākā-bandha ekaikam-iti dvayoḥ pāṇyor-mūle dve asthinī | pārṣṇyor-asthi-vat | tato 'dhastāc-catvāraḥ pāṇyor-maṇikā maṇibandha-sthāne ekaikasmin pāṇau dve asthinī dvayoś-catvāri | evam-eva pādayoś-catvāro gulphā iti | tato 'dhastāc-catvāry-aratnyor-asthīni | hastayoḥ koṣṭhe tv-ekaikasmin dve asthinī, tatāś-catvāri aratnyor-iti | evam catvāri jaṅghayor-asthīni gulphādhastāj-jānu-paryante | dve jānunor-iti pṛthu-guḍik-ākāre | evam-eva kūrparayor-dve asthinī | prakoṣṭha-bāhvoḥ sandhau kṣudra-guḍik-ākāre dve | dve ūrvor-ity-ekaikasmin ūrāv-ekaikam-iti dve | evam-eva s-āṁsayor-bāhvor-dve, ekaikasmin bāhāv-ekaikam-iti dve | ity-evaṁ catasṛṣu pāṇi-pāda-rupāsu śākhāsu khalv-ekaikasyāṁ śākhāyāṁ nakhaiḥ saha dvātriṁśad-asthīni, catasṛṣu tāny-aṣṭāviṁśaty-uttaraṁ śataṁ bhavanti | śalya-tantreṣu Suśrut-ādiṣu nakh-ānuktavād-ekaikasyāṁ śākhāyāṁ saptaviṁ- śatiḥ, tāny=aṣṭ-ottara-śatam=uktāni | iti dantolūkhala-danta-sahitāni tāny=aṣṭāviṃśaty-uttara-śat-asthīni dvinavaty-adhika-śataṃ bhavanti | dvāv=akṣakāv=ity-ādi | atra dvitva-prasaṅgād=dve tālunī ity=uktam | tālu-gata-dvaya-varjam=akṣak-ādiṣu khalv=akṣaka-śroṇi-bhaga-meḍhra-trika-guda-pṛṣṭheṣu dvācatvāriṃśat | tad-yathā | dvāv=akṣakau kaṇṭh=ādho 'ṃsakau dvau | dve śroṇi-phalake iti nitambe dve | strīṇām ekaṃ bhag-asthi, puṃsāṃ meḍhr-asthi, trikaṃ saṃsṛtam =ekaṃ, gude c=aikam=iti pañca śroṇyām=akṣakau dvāv=iti sapta, pṛṣṭha-gatāni pañcatriṃśad=iti dvācatvāriṃśat | atha grīvāṃ praty=ūrdhvaṃ saptatriṃśad=iti | tad-yathā | dve tālunī ity=uktam | pañcadaśa grīvāyām=iti | teṣām=ekādaśa grīvāyāṃ, kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri | dve jatruṇī | Nemeḥ śalya-tantre varṇite | hanv-asthi c=aikam na varṇitam=iti | dve hanu-mūla-bandhane | dve lalāṭe | dve akṣṇoḥ | dve gaṇḍayoḥ | nāsikāyāṃ triṇ=iti ghana-rūpa-vat | iti vakṣyati | śiraḥ-kapālāni catvāri, dvau śaṅkhakāv=iti jatru-gata-dvaya-varjaṃ pañcatriṃśad=grīvāṃ praty=ūrdhvaṃ | atha madhya-dehe | dvayoḥ pārśvayor=ity-ādi | dvayoḥ pārśvayor=ekaikasmin pārśvaka-mūle vakṣasi lagnāni dvādaśa dvādaśa iti caturviṃśatiḥ | caturviṃśatiḥ pañjar-asthīni pārśvakāni | tāny=ekaikasmin pārśve dvādaśa dvādaś=eti caturviṃśatiḥ | tāvanti c=aiṣāṃ sthālikāni pṛṣṭhe tv=arbud-ākārāṇi dvādaśa dvādaś=eti caturviṃśatis=tāni militvā dvisaptatiḥ | vakṣasi saptadaś=eti | pūrvam dve jatruṇī ity=uktam=ity=ek-ādhika-navatir=madhya-dehe || dvau śaṅkhakau śiraḥ-kapālāni iti grīvāṃ praty=ūrdhvaṃ ṣaḍ vyākhyātāni iti militvā ṣaṣṭy-adhikāni trīṇi śatāny=asthnāṃ bhavanti | tatra śalya-tantreṣu dantolūkhalāni dvātriṃśad=viṃsatir=nakhā jatruṇī dve hanv-asthi c=aikam=iti pṛthan=n=ocyante¹ | danta-grahaṇena dantolūkhalānāṃ grahaṇāt | nakhānāṃ bāhyatvāt | jatruṇī dvayor=vakṣaso 'sthi-grahaṇena grahaṇāt | hanv-asthnāś=ca yauvane pṛthaktvābhād=dvitvam=iti na virodhaḥ ||