History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c44: Extracts from RASAHRIDAYA.

History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c44

Language: English

Extracts from RASAHRIDAYA.

c44.1

भगवद्गोविन्दपादविरचितात्‌ रसह्नदयादुद्धृताः श्लोकाः।

c44.2

A=MS from Nepal. B=MS from India Office Library, with a commentary, named "Bálánvaya-bodhiká" C=MS. from Benares

[टीका—मूर्च्छितरसस्य उत्थापनसंस्कारमाह—]
अमुना विरेचनेन हि सुविशुद्धो नागवङ्कपरिमुक्तः।
सूतः¹ पातनयन्त्रे समुत्थितः² काञ्जिके क्वाथात्³ ॥
[टीका—अथ मूर्च्छितरसस्य पञ्चमोद्दिष्टपातनसंस्कारं स्पष्टयन्नाह—]
कृत्वा तु शुल्वपिष्टीं⁴ निपात्यते नागवङ्गभ्रङ्गातः⁵ ।
तस्मिन् दोषान् मुक्त्वा⁶ निपतति शुद्धस्तथा सूतः⁷ ॥

c44.5

¹ A reads पात्य, which makes the sentence incomplete and the metre defective.

c44.6

² A reads शुविशुद्ध, which is a tautology as well as a grammatical error

c44.7

³ काञ्जिकेन क्वाथात् is the variant in B. This is a defective metre

c44.8

⁴ A reads सुल्वपिष्टिम् ।

c44.9

⁵ निपात्यैते नागभङ्ग सदोष is the reading in A, which is incorrect as well as defective metre

c44.10

⁶ A reads सुक्त दोषांस्त्यक्त्वा ।

c44.11

⁷ A reads शुद्ध', which is a tautology as well as a grammatical error.

c44.12

अष्टाङ्गलविस्तारं¹ दैर्घ्येण² दशाङ्गलं त्वधोभाण्डम्।
कण्ठादधः समुच्छ्रितचतुरङ्गुलकज्जलाधारम्³ ॥
अन्तःप्रविष्टतलभाण्डं⁴वदनजलमग्ननिजमुखप्रान्ता⁵।
उपरिष्टाच्चिपिटपटी⁶ देयोदरषोडशाङ्गुलविशाला ॥
तस्मिश्चोर्ध्वं भाण्डे⁷ निपातितः सकलदोषनिर्मुंक्तः⁸।
सुतरां भवति रसेन्द्रो जीर्णग्रासोऽपि पात्योऽसौ⁹ ॥
कृत्वाथ ¹⁰ नष्टपिष्टिं त्रिफलाग्निशिखिगुराजिकापटु

c44.13

सप्तमः पटलः ।

c44.14

[टीका—अथ विड़विधानमारभ्यते—]

c44.15

ग्रासं न मुञ्चति न वाञ्छति तच्च भूयः
कांश्चिद्गुणान्¹ भजति² नित्यमनुक्तमात्रान्³ ।
यज्जौर्य्यते प्रचुरकेवलवह्निद्योगात्
तस्माद्बिड़ैर्मुनिविड़ैः सह⁴ जारणा स्यात् ॥

c44.16

¹ A reads काचीद्गुणान्, which is incorrect.

c44.17

² B reads व्रजति ।

c44.18

³ मुक्तविवनुक्तमात्रात्, is the variant in A.

c44.19

⁴ A reads सुनियत्तैरिसु, which seems to be incorrect मुनिविड़ैः means by seven विड्स, mentioned below

c44.20

[टीका—विड़विधानमाह—]

c44.21

सौवर्च्वलकटुकत्रयकाङ्क्षी⁵काशीसगन्धकैश्च विड़ैः ।
शित्रो रसशतभाव्यैस्ताम्वट्लान्यपि हि जारयति⁶ ॥

c44.22

⁵ A reads काणि, which is incorrect

c44.23

⁶ A has शियुरसशतभावितम् । मख दनान्नपि हि जारयति, which is incorrect as well as defective in metre

c44.24

[टीका—विड़ान्तरमाह—]

c44.25

सर्व्वाङ्गदग्धमूलकप्रतिगलितं सुरभिमूत्रेण⁷ ।
शतभाव्यं बलिवसया⁸ तत्क्षणतो जीर्य्यते हेम ॥

c44.26

⁷ सर्ब्वाङ्ग' दग्धमूलकं रसप्रतिमतिगलितसुरभिमूत्रेण, a variant in A, which has no metre at all

c44.27

⁸ A reads शतभावितरसमग्रया, which has no sense.

c44.28

[टीका—अथ क्षारवृक्षगुल्मौषधीराह—]

c44.29

कदलीपलाशतिल⁹निचुलकनकसुर्दाल्लिवास्तुकैरण्डाः ।
वर्षाभूवृषमोचक¹⁰सहिताः क्षारा यथालाभम् ॥

c44.30

⁹ तिल is not found in B

c44.31

¹⁰ A reads माचौक, which seems to be incorrect,

c44.32

[टीका—क्षारविधानमाह—]
आनीय क्षारवृक्षान् कुसुमफलशिखा-
त्वक्पलाशैरुपेतन्¹
क्षालातः खण्डशस्तान्² विपुलतरशिला-
पिष्टपात्रातिशुष्कान्³ ।
दग्धं काण्डैस्तिलानां करिसुरभिहया-
म्भोभिरास्त्राव्य वस्त्रैः⁴
भस्म त्यक्ता जलं तत्⁵ मृदुशिखिनि पचेत्
हंसपाकेन भूयः⁶ ॥
[टीका—क्षारजलपाककक्षणमाह—]
तच्छुष्यमाणं हि सवाखबुद्बुदान्
यदा विधत्ते⁷ चयभङ्गुरान् बह्वन् ।
तदा क्षिपेत् त्र्यूषणं⁸हिङ्गुगन्धकं
क्षारत्रयं सल्लवणानि भूखगम्⁹ ॥
द्रव्याणि संमिश्र्य निहत्य भूतले
व्यवस्थितान्यसिकटोरिकापुटे¹⁰ ।

c44.33

¹ कुसुमपलशशवावकटैरुपेतारन् is an incorrect text in A

c44.34

² A reads क्षात्वा तत्खण्डशस्तान्, which is incorrect

c44.35

³ A has विपुलतरशिखाष्टष्टानातिशूष्मान् ।

c44.36

⁴ A reads करिसुरभिह्योष्ट्राजकाना च सूत्रै ।

c44.37

⁵ A reads सं, which is incorrect

c44.38

⁶ A reads यावत् ।

c44.39

⁷ A reads erroneously यथा बहते ।

c44.40

⁸ A reads क्षिपेत्त्रूखण B reads क्षिपेन्मूसूषण. Both the readings are incorrect.

c44.41

⁹ A has क्षारवितय पटूल्लवणं भूमिखगं, which mars the metre.

c44.42

¹⁰ A reads व्यवस्थितान् सल्लिकठारिकामुखे । B reads व्यवस्थिताग्रम्रकठोरिकापुटे ।

c44.43

संस्थापयेत् सप्तदिनानि धान्यगं
ततः प्रयोज्यं रसजारणादिकम् ॥
[टीका—जारणायां क्षारविधानमाह—]
जम्बौरबोजपूरक¹चाङ्गेरीवेतसाम्लसंयोगात् ।
क्षारा भवन्ति नितरां गर्भद्रुतिजारणे शस्ताः² ॥
[टीका—रसे विड्योजनमाह—]
विड़मधरोत्तरमादौ दत्त्वा सूतस्य चाष्टमांशिन³ ।
कुर्य्याज्जारणमेवं क्रमक्रमाद्वर्द्धयेदग्निम्⁴ ॥

c44.44

¹ A reads बीजपूरक, which is incorrect The word बीजपूर is not found in B

c44.45

² गर्भस्रुतिजारणा स्रस्ता is an incorrect variant in A

c44.46

³ A has दत्वा सूतं चाष्टमासेन, which is not correct as it destroys the metre as well as sense

c44.47

⁴ A reads वर्द्धयेदग्नि, which is grammatically incorrect

c44.48

अष्टमः पटलः

c44.49

[टीका—अथ रसरागोऽभिधास्यते—
अभ्रकजीर्णस्य छायाविशेषमाह—]
जीर्णाभ्रको⁵ रसेन्द्रो
दर्शयति⁶ घनानुम्पिनीं छायाम्⁷ ।
कृष्णां रक्तां पीतां
सितां⁸ तथा सङ्गरं मिश्रा⁹ ॥

c44.50

⁵ A reads जीर्णाभ्रक, which mars the metre.

c44.51

⁶ A reads दृहस्यति, which is incorrect.

c44.52

⁷ घनानुकाम्पिनी काथा is the variant in A घनानुक्रपर्णच्छाया is the variant in B Both the reading seem to be incorrect

c44.53

⁸ कृष्णं रक्तं पीतं सितं is the reading in A, which is incorrect

c44.54

⁹ A reads दृदा संकरोमिश्राः, which is incorrect.

c44.55

[टीका—अभ्रकयोगाद्वर्णविशेषमाह—]
कृष्णाभ्रकेण बलवत्¹ सितरागैर्यूच्यते² रसेन्द्रस्तु ।
श्वेतैः रक्तैः पीतैः वह्नेः खलु वर्णतो ज्ञेयः³ ॥
[टीका—अथ रञ्जितरसप्रशंसामाह—]
अथ निजमेव हि वर्णं⁴
न जहाति यदा स रज्यते⁵ रागैः
क्रमश्रो हि भक्ष्यमाणो⁶
निर्भिक्तो⁷ रञ्जनं कुरुते ॥
[टीका—अभ्रसत्त्वादीनां योगे रसे व्यवस्थामाह—]
बलमास्तेऽभ्रकसत्त्वे जारणामाः प्रतिष्ठितास्तीक्ष्णे⁸ ।
बन्धश्च सारलोहे⁹ सारणमथ¹⁰ नागवङ्गाभ्याम्¹¹ ॥
[टीका—सर्ब्बकरणं तीक्ष्णमाह—]
क्रामति तीक्ष्णेन रसः तीक्ष्णेन¹² जीर्य्यते क्षणाद्ग्रासः¹³ ।

c44.56

¹ ये॑ताभ्रकेण बलवान् is the variant in A, which is incorrect

c44.57

² A reads भितरागै. पूर्व्यते ।

c44.58

³ A has भविद्गतो ज्ञेयं, which has no clear sense. B has वह्निवर्संतो ज्ञेयः, which mars the motre

c44.59

⁴ B reads भय निजकर्मवर्णं, which is not correct

c44.60

⁵ A reads यथा रखजोर्ध्यते, which is grammatically incorrect

c44.61

⁶ A roads भक्ष्यमाणा, which is incorroct. B reads क्रमशो बच्यमाणो, which is also incorrect

c44.62

⁷ A reads नारक्तो ।

c44.63

⁸ A reads erroneously प्रतिष्ठिता तीक्ष्णा ।

c44.64

⁹ A reads सारफलाहे., which is incorrect

c44.65

¹⁰ A roads क्रामणमथ ।

c44.66

¹¹ B reads नागवङ्गमतः ।

c44.67

¹² A roads तीक्ष्णौ च ।

c44.68

¹³ A reads ग्रासे, which is incorrect

c44.69

हेम्नो योनिस्तीक्ष्णं¹ रागान् गृह्णाति तीक्ष्णेन ॥
[टीका—तीक्ष्णहिङ्गलयोगेन गुणाधिक्यमाह—]
तदपि च दरदेन हतं कृत्वा माक्षीकेण रविसहितम्²।
वासितमपि वासनया घनवच्चार्थञ्च जात्यञ्च ॥
[टीका—तीक्ष्णवदेतानाह—]
कान्तं वा तीक्ष्णं वा काण्डीं वा वज्रसस्यकं वापि³।
एकतमं सर्व्वं वा रसरजने सङ्करोऽभीष्टः⁴ ॥
[टीका—स्वे स्वे विकारे वक्ष्यमाणमाह—]
कुटिले⁵ वलमप्यधिकं रागस्तीक्ष्णे तु पन्नगे स्नेहः⁶।
रागस्नेहवलानि तु कमले शंसन्ति धातुविदः⁷ ॥
सर्व्वैरभिलोहैर्माक्षिकमहितैरमृतैस्तथा गर्भे।
विड़योगेन तु जीर्ण्णो रसराजो विशति लोहेषु ॥⁸
[टीका—रसबन्धाना मारणे विधानमाह—]
तालकं⁹दरदशिलाभिः क्षीरक्षाराम्ललवणसहिताभिः।
समकद्दिगुणत्रिगुणान् पुटो वहेद्वङ्गशस्त्रादीन्¹⁰ ॥
[टीका—पुटितधातुकृत्यमाह—]
रक्तास्नेहनिषेकैः सेकं¹¹ कुर्य्याद्रसस्य पिष्टिरियम्¹² ।

c44.70

¹ A reads व्योनिस्तीक्ष्णं, which has a defective metre

c44.71

² B has omitted कृत्वा माक्षीकेण रवि ।

c44.72

³ काण्डाँ वा वज्रशम्यकादीना, a variant in B

c44.73

⁴ रसेपि हि रसायने विद्यात्, variant in A

c44.74

⁵ This is not found in B

c44.75

⁶ A reads erroneously पन्नगमंह ।

c44.76

⁷ A reads धातुविध, which is incorrect.

c44.77

⁸ This sloka is not found in B

c44.78

⁹ A reads तारकं ।

c44.79

¹⁰ निवासयेद्वङ्ग गन्धादीन्, a variant in A, which has a defective metre.

c44.80

¹¹ B reads शैयं ।

c44.81

¹² A reads दृष्टिष्टियं, which is incorrect

c44.82

चारणजारणमात्रात् कुरुते रसमिन्द्रगोपनिभम् ॥
[टीका—मुख्यत्वेन ताम्रप्रशंसनमाह—]
अथवा¹ केवलममलं कमलं दरदेन वापितं कुरुते ।
त्रिगुणं जीर्णं जीर्णे² लाक्षारससन्निभं सूतम् ॥
[टीका—विध्यन्तरमाह—]
रक्ताम्णगलितपशुजल-
बहु³भाविताप्थगन्धकशिलानाम्⁴।
एकेन वापिसमृतं⁵
कमलं रञ्जयति रसराजम् ॥
[टीका—रागाधिकारि-गन्धकादीनाह—]
बाह्यो गन्धकरागो⁶ विलुलितरागे⁷ मनःशिलाताले ।
माक्षीक⁸सत्त्वरसकौ द्वावेतौ⁹ रञ्जने शस्तौ ॥
[टीका—प्रधानयोः ताम्रखर्परयोः कृत्यमाह—]
क्रमवृद्धैः रविरसकैः¹⁰ संशुद्धो मूकमूषिकाध्मातः¹¹ ।

c44.83

¹ B reads erroneously अद्य।

c44.84

² त्रिगुणं हि चौर्णंजौणं, a variant in B.

c44.85

³ The word बहु is omitted in B, which renders the metre defective.

c44.86

⁴ A reads गन्धकशिलाभिः ।

c44.87

⁵ A reads वापतसृतं, which seems to be incorrect.

c44.88

⁶ A reads संधकराग, which is incorrect

c44.89

⁷ A reads शितरागो। B reads विलुलितरागेण। Both the readings are grammatically incorrect.

c44.90

⁸ B reads माक्षिक, which mars the metre.

c44.91

⁹ B roads द्वाव्यं हि, which seems to be incorrect.

c44.92

¹⁰ A reads क्रमवृद्ध रविरसैर्कैः। B reads क्रमशस्तो रविरसको। We have adopted the above reading after collating the texts.

c44.93

¹¹ मूषिकासुनिप्मातः, a variant in A, which mars the metre मूकसूषिकाध्मातो, a variant in B.

c44.94

त्रिगुणं जीर्णे जीर्णे¹ हेमाभो जायते² सूतः ॥
[टीका—अभ्रकयोगमाह—]
अथ³ कृष्णाभ्रकचूर्णं पुटितं रक्तं भवेत्तथा⁴ शकलम् ।
त्रिगुणं जीर्णे जीर्णे⁵ हेमद्रुतिसंनिभः सूतः⁶ ॥
[टीका—स्वर्णमारणमाह—]
त्रिगुणेन माक्षिकेण तु कनकं च मृतं रसातालश्रुतम्⁷ ॥
पटुसहितं तत् पक्कं⁸ दृढिकया यावदिन्द्रगोपनिभम् ॥
[टीका—एतद्भक्ष्मजीर्णसूतस्य लक्षणमाह—]
तच्चूर्णे सूतवरे त्रिगुणं जीर्णे हि⁸ जीर्णे तु ।
द्रुतहेमनिभः सूतो⁹ रञ्जति लोहानि सर्व्वाणि¹⁰ ॥
[टीका—सर्वेषां धातूनां रसानामुत्तरोत्तरविशेषत्वमाह—]
पत्रादष्टगुणं सत्त्वं सत्त्वात्त्वष्टगुणं द्रुतिः ।

Linked texts (1)

Rasahṛdaya — Govinda, Sanskrit