The Positive Sciences of the Ancient Hindus c10.102

c10.102

कथं पुनर्ज्ञायते अयं प्रकृत्यर्थः अयं प्रत्ययार्थ ईति । अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् । कोऽसौ अन्वयो व्यतिरेको वा । इह पचतीत्युक्ते कश्चित् शब्दः श्रूयते, पठतीत्युक्ते कश्चित् शब्दो हीयते (पच्), — कश्चित् उपजायते (पठ्,—कश्चित् अन्वयी (अति) ;—अर्थोऽपि कश्चित् हीयते (विक्षित्तिः),—कश्चित् उपजायते (पठिक्रिया), —कश्चित् अन्वयी (कर्तृत्वं चैकत्वंच)। तेन मन्यामहे यः शब्दो हीयते, तस्य असौ अर्थः योऽर्थो हीयते । यः शब्द उपजायते तस्य असौ अर्थः योऽर्थ उपजायते । यः शब्दोऽन्वयी तस्य असौ अर्थः योऽर्थोऽन्वयी ।

विषम उपन्यासः—बहवो हि शब्दा एकार्था भवन्ति । तद्यथा इन्द्रः शक्रः पुरन्दरः । एकश्च शब्दो बह्वर्थः । तद्यथा यक्षाः पादा माषा इति । अथ किं न साधौयोऽर्थवत्ता सिद्धा भवति । नापि ब्रूमोऽर्थवत्ता न सिध्यतीति । वर्जिता हि अर्थवत्ता अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव । तत्र कुत एतदयं प्रकृत्यर्थः अयं प्रत्ययार्थ इति । (Mahábháshya, 1–3, 9.)