The Shulbasutras of Baudhayana, Apastamba, Katyayana and Manava: With Text, English Translation and Commentary c6.s2: Āpastamba-śulbasūtra
The Śulbasūtras of Baudhāyana, Āpastamba, Kātyāyana and Mānava: With Text, English Translation and Commentary c6.s2
- Language
- English
Āpastamba-śulbasūtra
c6.s2.1
1
c6.s2.2
**1.1\*** *vihārayogānvvyākhyāsyāmaḥ |*
c6.s2.3
**1.2** *yāvadāyāmaṁ pramāṇaṁ tadardhamabhyasyāparasmimstṛtīye ṣaḍbhāgone lakṣmaṇaṁ karoti | pṛṣṭhyāntayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṁ karoti | evamuttarato viparyasyetarataḥ | sa samādhiḥ | tannimitto nirhāso vivṛddhirvā |*
c6.s2.4
**1.3** *āyāmam¹ vābhyasyāgantucaturthamāyāmasyā²kṣṇayārajjuḥ tiryaṅmānīśeṣaḥ | vyākhyātaṁ viharaṇam³ |*
c6.s2.5
¹ D. begins with *atha yogāntaram*.
c6.s2.6
² *āyāmaśca*, BK.
c6.s2.7
³ D. omits.
c6.s2.8
**1.4** *dīrghasyākṣṇayārajjuḥ pārśvamānī tiryaṅmānī⁴ ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṁ karoti | tābhirjñeyābhiruktaṁ viharaṇam |*
c6.s2.9
⁴ D. omits.
c6.s2.10
**1.5** *caturaśrasyākṣṇayārajjurdvistāvatīṁ bhūmiṁ karoti | samasya dvikaraṇī |*
c6.s2.11
**1.6** *pramāṇaṁ tṛtīyena vardhayettacca⁵ caturthenātmacatustriṁśonena saviśeṣaḥ⁶ |*
c6.s2.12
⁵ MU omits.
c6.s2.13
⁶ *sa viśeṣaḥ*, MU.
c6.s2.14
**1.7** *athāparam⁷ | pramāṇamātrīṁ rajjumubhayataḥ pāśāṁ karoti | madhye lakṣaṇamardhamadhyayośca⁸ pṛṣṭhyāyāṁ rajjumāyamya pāśayorlakṣaṇeṣviti śaṅkūn⁹ nihatyopāntyayoḥ pāśau pratimucya madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya¹⁰ nimittaṁ karoti | madhyame pāśau pratimucya uparyupari nimittaṁ madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṁ nihanti | tasminpāśaṁ pratimucya pūrvasminnitaram madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇamaṁsamāyacchet | unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya madhyamenaiva lakṣaṇena dakṣiṇāṁ śroṇīmāyacchet | evamuttarau śroṇyaṁsau |*
c6.s2.15
⁷ BK, MU.
c6.s2.16
⁸ *-madhyamayośca*, MU.
c6.s2.17
⁹ *śaṅkum*, MU
c6.s2.18
¹⁰ MU ins. *śaṅkum* after *-pāyamya*.
c6.s2.19
2
c6.s2.20
**2.1** *athāparoyogaḥ* | *pṛṣṭhyāntayormadhye ca śaṅkūn*¹¹ *nihatyārdhe*¹² *tadviśeṣamabhyasya lakṣaṇaṃ kṛtvārdhamāgamayet* | *antayoḥ*¹³ *pāśau kṛtvā madhyame saviśeṣaṃ pratimucya pūrvasminnitaram lakṣaṇena dakṣiṇamaṃsamāyacchet* | *unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya lakṣaṇenaiva dakṣiṇāṃ śroṇīmāyacchet* | *evamuttarau śroṇyaṃsau* |
c6.s2.21
¹¹ *śaṅkum*, MU, S.
c6.s2.22
¹² *ardhe* repeated in MU.
c6.s2.23
¹³ *antyayoḥ*, MU, D.
c6.s2.24
**2.2** *pramāṇaṃ tiryagdvikaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjustrikaraṇī* |
c6.s2.25
**2.3** *tṛtīyakaraṇyetena vyākhyātā* | *vibhāgastu navadhā* |
c6.s2.26
**2.4** *tulyayoścaturasrayoruktassamāsaḥ* | *nānā pramāṇayoścaturasrayossamāsaḥ* | *hrasīyasaḥ karaṇyā varṣīyaso vṛdhram*¹⁴ *ullikhet* | *vṛdhrasyākṣṇayārajjurubhe samasyati* | *taduktam* |
c6.s2.27
¹⁴ *vṛddhram-*, D, MU.
c6.s2.28
**2.5** *caturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣan yāvannirjihīrṣettasya karaṇyā varṣīyaso*¹⁵ *vṛdhramullikhet* | *vṛdhrasya pārśvamānīmakṣṇayetaratpārśvamupasaṃharet* | *sā yatra nipatettadapacchindyāt* | *chinnayā nirastam* |
c6.s2.29
¹⁵ MU omits.
c6.s2.30
**2.6** *upasaṃhṛtā akṣṇayārajjussā catuṣkaraṇī chinnā cetarā ca yatpṛthagbhūte kurutaḥ tadubhayaṃ karoti* | *tiryaṅmānī puruṣaṃ śeṣastrīn*¹⁶ | *taduktam* |
c6.s2.31
¹⁶ *-strīṃ*, BK.
c6.s2.32
**2.7** *dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣan tiryaṅmānyā apacchidya śeṣaṃ vibhajyobhayata upadadhyāt* | *khaṇḍamāgantunā saṃpūrayet* | *tasya nirhāra*¹⁷ *uktaḥ* |
c6.s2.33
¹⁷ *nirhāsa*, MU
c6.s2.34
3
c6.s2.35
**3.1** *samacaturaśraṃ dīrghacaturaśraṃ cikīrṣan yāvaccikīrṣet tāvatīṃ pārśvamānīṃ kṛtvā yadadhikaṃ syāttadyathā*¹⁸ *yogamupadadhyāt* |
c6.s2.36
¹⁸ *tad*, not in MU.
c6.s2.37
**3.2** *caturaśraṃ maṇḍalaṃ cikīrṣan madhyātkoṭyāṃ nipātayet* | *pārśvataḥ parikṛṣyātiśayatṛtīyena saha maṇḍalaṃ parilikhet* | *sā nityā*¹⁹ *maṇḍalam*²⁰ | *yāvaddhīyate tāvadāgantu* |
c6.s2.38
¹⁹ Thus BK, MU; *sānityā*, according to comm.
c6.s2.39
²⁰ S, omits.
c6.s2.40
**3.3** *maṇḍalaṁ caturaśraṁ cikīrṣan viṣkambhaṁ pañcadaśabhāgānkṛtvā dvāvuddharet | trayodaśāvaśiṣyante | sānityā*²¹ *caturaśram |*
c6.s2.41
²¹ Thus MU; *sā nityā*, BK.
c6.s2.42
**3.4** *pramāṇena pramāṇaṁ vidhīyate |*
c6.s2.43
**3.5** *caturaśram*²² *ādeśādanyat |*
c6.s2.44
²² *caturaśraṁ*, not in MU.
c6.s2.45
**3.6** *dvābhyāṁ catvāri | tribhirnava |*
c6.s2.46
**3.7** *yāvatpramāṇā rajjustāvatastāvato vargān karoti | tathopalabdhiḥ |*
c6.s2.47
**3.8** *adhyardhapuruṣā rajjurdvau sapādau*²³ *karoti | ardhatṛtīyapuruṣā ṣaṭ sapādān |*
c6.s2.48
²³ *savādau*, MU.
c6.s2.49
**3.9** *athātyanta pradeśaḥ*²⁴ *| yāvatā yāvatā*²⁵ *'dhikena parilikhati tatpār-śvayorupadadhāti | yacca tena caturaśraṁ kryate tatkoṭyām |*
c6.s2.50
²⁴ *prādeśaḥ*, D.
c6.s2.51
²⁵ *yāvatā* once in D.
c6.s2.52
**3.10** *ardhapramāṇena pādapramāṇam vidhīyate | ardhasya dvipramāṇāyāḥ pādapūraṇatvāt | tṛtīyena navamī kalā |*
c6.s2.53
4
c6.s2.54
**4.1** *agnyādheyike vihāre gārhapatyāhavanīyayorantarāle vijñāyate | aṣṭāsu prakrameṣu brāhamaṇo' gnimādadhta | ekādaśasu rājanyaḥ | dvādaśasu vaiśyaḥ |*
c6.s2.55
**4.2** *caturviṁśatyāmaparimite*²⁶ *yāvatā vā cakṣuṣā manyate tasmānnā-tidūramādheya iti sarveṣāmaviśeṣeṇa śrūyate |*
c6.s2.56
²⁶ *aparicite*, MU.
c6.s2.57
**4.3** *dakṣiṇataḥ purastādvitṛtīyadeśe gārhapatyasya nedīyasi dakṣiṇā-gnervijñāyate |*
c6.s2.58
**4.4** *gārhapatyāhavanīyayorantarālam pañcadhā ṣaḍdhā vā saṁvibhajya*²⁷ *ṣaṣṭhaṁ saptamam vā bhāgamāgantumupasamasya*²⁸ *samaṁ traidham vibhajyāparasmimstṛtīye lakṣaṇaṁ kṛtvā gārhapatyāhavanīyayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṁ karoti | taddakṣiṇāgnerāyatanam | śrutisāmarthyāt |*
c6.s2.59
²⁷ *saṁbhujya*, BK.
c6.s2.60
²⁸ Thus MU & most Mss; *upasamasyāgantu-*, BK.
c6.s2.61
**4.5** *yajamānamātrī prācyaparimitā vā yathāsannāni havīṁṣi saṁbhavedeveam tiraścīprāñcau vedyamsāvunnayati | pratīcī śroṇī | purastādamhīyasī paścāt-prathīyasī madhye saṁnatataraivamiva hi yoṣeti dārśikyā vedervijñāyate |*
c6.s2.62
*4.6 apareṇāhavanīyaṃ yajamānamātraṃ*²⁹ *dīrghacaturaśraṃ*³⁰ *vihṛtya tāvatīṃ rajjumabhyasya*³¹ *madhye lakṣaṇaṃ kṛtvā dakṣiṇayoḥ śroṇyaṃsayo- rantau*³² *niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti | nimitte rajjuṃ niyamyāntau samasyet*³³ *| dakṣiṇāyāḥ śroṇerdakṣiṇamaṃsamālikhet | evamuttarataḥ tiryaṅmānīm dviguṇāṃ tathā kṛtvā paścātpurastāccopalikhet*³⁴ *| vimitāyāṃ purastāt pārśvamānyā upasaṃharet | śrutisāmarthyāt |*
c6.s2.63
²⁹ *yajamānamātrī*, MU.
c6.s2.64
³⁰ *dīrgham caturaśraṃ*, MU.
c6.s2.65
³¹ *āyamya*, MU.
c6.s2.66
³² -antarā, MU.
c6.s2.67
³³ *samasya*, BK.
c6.s2.68
³⁴ Thus in D, Gr, MU, BK. *parilikhet*, S.
c6.s2.69
5
c6.s2.70
*5.1 triṃśatpadāni prakramā vā paścāttiraścī bhavati ṣaṭtriṃśatprācī caturviṃśatiḥ purastāttiraścīti saumikyā vedervijñāyate |*
c6.s2.71
*5.2 ṣaṭtriṃśikāyāmaṣṭādaśopasamasya aparasmādantāddvādaśasu lakṣaṇaṃ pañcadaśasu lakṣaṇaṃ pṛṣṭhyāntayorantau niyamya pañcadaśikena*³⁵ *dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ nihantyevamuttarataste*³⁶ *śroṇī | viparyasyāṃsau*³⁷ *pañcadaśike*³⁸*naivāpāyamya*³⁹ *dvādaśike śaṅkuṃ nihanti | evamuttaratastā- vaṃsau | tadekarajjvā viharaṇam |*
c6.s2.72
³⁵ *pañcadaśakena*, MU.
c6.s2.73
³⁶ *te* not in MU.
c6.s2.74
³⁷ *viparyastayāṃsau*, MU.
c6.s2.75
³⁸ -*daśakena*, MU.
c6.s2.76
³⁹ -*apāyamya*, not in D.
c6.s2.77
*5.3 trikacatuṣkayoḥ pañcikā*’ *kṣṇayārajjuḥ | tābhistrirabhyastābhiramsaṃ*’ *| caturabhyastābhiḥ śroṇī |*
c6.s2.78
*5.4 dvādaśikapañcikayostrayodaśikā*’ *kṣṇayārajjuḥ tābhiramsau dvira- bhyastābhiḥ śroṇī |*
c6.s2.79
*5.5 pañcadaśikāṣṭikayoḥ saptadaśikā*’ *kṣṇayārajjuḥ tābhiḥ śroṇī | dvādaśikapañcatriṃśikayossaptatriṃśikā*’ *kṣṇayārajjuḥ tābhiramsau |*
c6.s2.80
*5.6 etāvanti jñeyāni vediviharaṇāni bhavanti |*
c6.s2.81
*5.7 aṣṭāviṃśatyūnaṃ padasahasraṃ mahāvediḥ | dakṣiṇasmādaṃśāddvādaśasu dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ nipātayet | chedaṃ viparyasyetarata*⁴⁰ *upadadhyāt | sā dīrghacaturaśrā | tathā yuktāṃ saṃcakṣīta |*
c6.s2.82
⁴⁰ -*syottarata*, MU; *-sya-ttarata*, S.
c6.s2.83
*5.8 saumikyā veditṛtīye*⁴¹ *yajeteti sautrāmaṇyā vedervijñāyate*⁴² *| prakramasya tṛtīyakaraṇī prakramasthānīyā bhavati | trikaraṇyā vā aṣṭika daśike tiryaṅmānyau* *dvādasikā pṛṣṭhyā* | (5.8) | *trīṇi caturviṃśāni padaśatāni sautrāmaṇikī vediḥ* | (5.9) |
c6.s2.84
⁴¹ *vederbitṭīyadeśe*, MU.
c6.s2.85
⁴² *veder*-, not in BK.
c6.s2.86
6
c6.s2.87
**6.1** *dvistāvā*⁴³ *vedirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate* | (5.10) | *prakramasya dvikaraṇī prakramasthānīyā bhavati* | (6.1) |
c6.s2.88
⁴³ *dvistāvān*, Gr.
c6.s2.89
**6.2** *prakramo dvipadastripado vā* | *prakrame yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt* | *yajamānasyādhvaryorvā* | *eṣa hi ceṣṭānāṃ kartā bhavati* |
c6.s2.90
**6.3** *rathamātrī niruḍhapaśubandhasya vedirbhatīti vijñāyate* | *tatra*⁴⁴ *khalvāhūrathākṣamātrī paścāttiryagīṣayā prācī* | *vipathayugena purastāt* | *yāvatā vā*⁴⁵ *bāhye chidre* |
c6.s2.91
⁴⁴ *tasya*, MU.
c6.s2.92
⁴⁵ Missed in D.
c6.s2.93
**6.4** *tadekarajjvoktam* | *pañcadaśikenaivāpāyamyārdhākṣeṇārdhayugeneti*⁴⁶ *śroṇyaṃsānnirharet* |
c6.s2.94
⁴⁶ *-īti*, not in MU.
c6.s2.95
**6.5** *athāpyudāharanti* | *aṣṭāśītiśatamīṣā tiryagakṣaścatuśśataṃ ṣaḍaśītiryugaṃ cāsya sa*⁴⁷ *rathaścāraṇa ucyate* | *iti rathaparimāṇam* |
c6.s2.96
⁴⁷ Not in MU.
c6.s2.97
**6.6** *aratnibhirvā caturbhiḥ paścāt ṣaḍbhiḥ prācī tribhiḥ purastāt* | *tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamya dvābhyāmadhyardheneti śroṇyaṃsānnirharet* |
c6.s2.98
**6.7** *yajamānamātrī catuḥsraktirbhavatīti paitṛkyā vedervijñāyate* | *tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataśśroṇyaṃsānnirharet*⁴⁸ |
c6.s2.99
⁴⁸ Not in S.
c6.s2.100
**6.8** *daśapadottara*⁴⁹*vedirbhavatīti some vijñāyate* | *tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataś*⁵⁰*śroṇyaṃsānnirharet* |
c6.s2.101
⁴⁹ *-dottarā*, MU.
c6.s2.102
⁵⁰ Not in S.
c6.s2.103
**6.9** *tāṃ yugena yajamānasya vā padairvimāya śamyayā parimimīte* |
c6.s2.104
**6.10** *pade yuge’ ratnāviyati śamyāyāṃ ca mānārtheṣu yathākāmī*⁵¹ *śabdārthasya viśayitvāt* |
c6.s2.105
⁵¹ *yāthākāmī*, BK.
c6.s2.106
**6.11** *vimitāyāṃ purastātpārśvamānyā*⁵² *vupasaṃharet* | *śrutisāmarthyāt* |
c6.s2.107
⁵² *-mānyā upasaṃ-*, MU.
c6.s2.108
7
c6.s2.109
**7.1** *navāratni tiryaksaptaviṃśatirudagāyatamiti sadaso vijñāyate* | (7.1) |
c6.s2.110
*aṣṭādaśetyekeṣām* | (7.2) | *tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdha-pañcamaiḥ*⁵³ *śroṇyaṃsānnirharet* | (7.3) |
c6.s2.111
⁵³ *-pañcakai*, D; *-pañcamī*, Gr. ; *-pañcame*, S.
c6.s2.112
**7.2** *prādeśamukhāḥ prādeśāntarālā bhavantītyuparavāṇāṃ vijñāyate* | *aratni-mātraṃ caturaśraṃ vihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihatyārdhaprādeśena taṃ*⁵⁴ *parili-khet śrutisāmarthyāt* | (7.4) |
c6.s2.113
⁵⁴ Repeated in MU, BK.
c6.s2.114
**7.3** *vyāyāmamātrī bhavatīti gārhapatyacitervijñāyate* | (7.5) | *catura-śretyekeṣām* | *parimaṇḍaletyekeṣām* | (7.6) |
c6.s2.115
**7.4** *karaṇaṃ vyāyāmasya tṛtīyāyāmaṃ saptama*⁵⁵*vyāsaṃ kārayet* | (7.7) | *tā ekaviṃśatirbhavanti* | (7.8) | *prāgāyāmāḥ prathame prastāre’ parasminnu-dagāyāmāḥ* | (7.9) |
c6.s2.116
⁵⁵ *saptavyāsaṃ*, D.
c6.s2.117
**7.5** *maṇḍalāyāṃ mṛdo dehaṃ kṛtvā madhye śaṅkuṃ nihatyārdhavyāyāmena saha maṇḍalaṃ parilikhet* | *tasmiṃścaturaśramavadadhyādyāvatsaṃbhavetta-nnavadhā vyavalikhya traidhamekāikaṃ pradhikaṃ vibhajet* | (7.10) |
c6.s2.118
**7.6** *upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśānprati sraktīssaṃpādayet* | *madhyānī-tarasmin*⁵⁶*prastāre* | *vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet* | (7.11) |
c6.s2.119
⁵⁶ *-nitasmin-*, D.
c6.s2.120
**7.7** *piśīlamātrā bhavantīti dhiṣṇyānām*⁵⁷ *vijñāyate* | (7.12) | *caturaśrā ityekeṣām* | *parimaṇḍalā ityekeṣām* | (7.13) |
c6.s2.121
⁵⁷ *dhiṣṇiyānāṃ*, BK.
c6.s2.122
**7.8** *mṛdo dehānkṛtvā āgnīndhrīyaṃ navadhā vyavalikhya ekasyāssthāne’*⁵⁸ *śmānamupadadhyāt* | (7.14) | *yathāsaṃkhyamitarān*⁵⁹ *vyavalikhya yathāyo-gamupadadhyāt* | (7.15) |
c6.s2.123
⁵⁸ *-syā*, S; *-sya*, Gr.
c6.s2.124
⁵⁹ *-itarā*, MU.
c6.s2.125
8
c6.s2.126
**8.1** *bhavatīva khalu vā eṣā*⁶⁰ *yo’gniṃ cinuta*⁶¹ *iti vijñāyate* | *vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyata ityākṛticodanā*⁶² *pratyakṣavidhānādvā* |
c6.s2.127
⁶⁰ Not in D
c6.s2.128
⁶¹ *cinute*, MU.
c6.s2.129
⁶² *codonāt*, MU, Gr.
c6.s2.130
**8.2** *yāvadāmnātena*⁶³ *veṇunā catura*⁶³ *ātmani puruṣānavamimīte* | *puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣamuttare* | *aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ*
c6.s2.131
⁶³ *āmnānena*, MU, Gr.
c6.s2.132
⁶³ *caturaśre*, MU.
c6.s2.133
*pakṣaṃ vardhayati*⁶⁴ *| evamuttarata uttaram | prādeśena vitastyā vā paścāt pucchaṃ |*
c6.s2.134
⁶⁴ *pravardhayati*, BK.
c6.s2.135
**8.3** *ekavidhaḥ prathamo' gnirdvividhaḥ dvitīyastrividhastṛtīyaḥ | ta evameva ādyantyaikaśatavidhāt |*
c6.s2.136
**8.4** *tadu ha vai saptavidhameva cinvīta | saptavidho vāva prākṛto'gniḥ | tata ūrdhvamekottarānīti vijñāyate |*
c6.s2.137
**8.5** *ekavidhaprabhṛtīnāṃ na pakṣapucchāni bhavanti | saptavidhavākyaśeṣatvācchrutivipratiṣedhācca |*
c6.s2.138
**8.6** *aṣṭavidhaprabhṛtīnāṃ yadanyatsaptabhyastatsaptadhā vibhajya pratipuruṣamāveśayet | ākṛtivikārasyāśrutatvāt |*
c6.s2.139
**8.7** *puruṣamātreṇa vimimīte veṇunā vimimīte iti vijñāyate |*
c6.s2.140
9
c6.s2.141
**9.1** *yāvānyajamāna ūrdhvabāhustāvadantarāle venośchidre karoti madhye tṛtīyam | apareṇa yūpāvaṭadeśamanupṛṣṭhyaṃ veṇuṃ nidhāya chidreṣu śaṅkūn*⁶⁵*nihatya unmucyāparābhyāṃ dakṣiṇāprākparilikhed*⁶⁶ *antāt | unmucya pūrvasmādaparasmin*⁶⁷*pratimucya dakṣiṇā pratyakparilikhedantāt*⁶⁶ *| (8.8) | unmucya veṇuṃ madhyame śaṅkāvantyaṃ veṇośchidraṃ pratimucyoparyuparilekhāsamaraṃ dakṣiṇā veṇuṃ nidhāyāntye chidre śaṅkuṃ nihatya tasminmadhyamaṃ veṇośchidraṃ pratimucya*⁶⁸ *lekhāntayoritare pratiṣṭhāpya chidrayośśaṅkū nihanti | sa*⁶⁹ *puruṣaścaturasraḥ | (9.1) |*
c6.s2.142
⁶⁵ *śaṅkuṃ*, S, Gr.
c6.s2.143
⁶⁶ *āntāt*, MU.
c6.s2.144
⁶⁷ *aparasmin*, not in D.
c6.s2.145
⁶⁸ Not in Gr.
c6.s2.146
⁶⁹ Not in Gr.
c6.s2.147
**9.2** *evaṃ pradakṣiṇaṃ catura*⁷⁰ *ātmani puruṣānavamimīte | puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣamuttare | aratninā dakṣiṇato*⁷¹ *dakṣiṇamityuktam |*
c6.s2.148
⁷⁰ *caturasra*, D, Gr.
c6.s2.149
⁷¹ Not in D.
c6.s2.150
**9.3** *pṛṣṭhyāto vā puruṣamātrasyākṣṇayā veṇuṃ nidhāya pūrvasminnitaram | tābhyāṃ dakṣiṇaṃ aṃsaṃ nirharet | viparyasya śroṇī | pūrvavaduttaramaṃsam |*
c6.s2.151
**9.4** *rajjvā vā vimāyottaravedinyāyena veṇunā vimimīte*⁷² *|*
c6.s2.152
⁷² *mimīte*, Gr.
c6.s2.153
**9.5** *sapakṣapuccheṣu vidhābhyāse' pacaye ca vidhāsaptamakaraṇīṃ puruṣasthānīyāṃ kṛtvā viharet |*
c6.s2.154
**9.6** *karaṇānīṣṭakānāṃ puruṣasya pañcamena kārayet | tāsāmevaikato’ dhyardhāstaddvitīyam | puruṣasya pañcamo bhāga ekataḥ prādeśa ekataḥ tattṛtīyam | sarvataḥ prādeśastaccaturtham | samacaturaśrāḥ pañcadaśabhāgīyāstatpañcamam |*
c6.s2.155
**9.7** *ūrdhvapramāṇamiṣṭakānāṃ jānoḥ pañcamena kārayedardhena nākasadāṃ pañcacūḍānāṃ*⁷³*ca |*
c6.s2.156
⁷³ *pañcacūḍānāṃ*, MU.
c6.s2.157
**9.8** *yatpacyamānānāṃ pratihraseta*⁷⁴ *purīṣeṇa tatsaṃpūrayedaniyatapari-māṇatvāt purīṣasya |*
c6.s2.158
⁷⁴ *pratihrasīta*, MU ; *pratihṛaset*, D.
c6.s2.159
10
c6.s2.160
**10.1** *upadhāne’ dhyardhā daśa purastāt pratīcīrātmanyupadadhāti | daśa paścātprācīḥ | pañca pañca pakṣāgrayoḥ | pakṣāpyayayośca viśayāḥ tāsāmardheṣṭakāmātrāṇi pakṣayorbhavanti | pañca pañca*⁷⁵ *pucchaparśvayordakṣiṇā | udīcīśca |*
c6.s2.161
⁷⁵ Once in S.
c6.s2.162
**10.2** *pucche prādeśamupadhāya sarvamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet |*
c6.s2.163
**10.3** *pañcadaśabhāgīyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet |*
c6.s2.164
**10.4** *aparasminprastāre’ dhyardhā daśa dakṣiṇata udīcīrātmanyupadadhāti | daśottarato dakṣiṇā | yathā prathame prastāre pakṣau tathā puccham | yathā puccham tathā pakṣau | viparītā apyaye |*
c6.s2.165
**10.5** *sarvamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet |*
c6.s2.166
**10.6** *pañcadaśabhāgīyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet | vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet |*
c6.s2.167
**10.7** *pañca citayo bhavanti | pañcabhiḥ purīṣairabhyūhatīti purīṣāntā citiḥ arthāntaratvātpurīṣasya |*
c6.s2.168
**10.8** *jānudaghnaṃ*⁷⁶ *sāhasraṃ*⁷⁷ *cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ | nābhidaghnaṃ*⁷⁶ *dviṣāhasraṃ dvitīyamāsyadaghnaṃ triṣāhasraṃ tṛtīyamuttaramuttaraṃ jyāyāṃsam | mahāntaṃ bṛhantamaparimitaṃ svargakāmaścinvīteti vijñāyate |*
c6.s2.169
⁷⁶ *-daghnīṃ*, MU.
c6.s2.170
⁷⁷ Missed in D.
c6.s2.171
**10.9** *dviṣāhasre dviprastārāścitayo bhavanti | triṣāhasra triprastārāścaturthaprabhṛtiṣvāhāreṣu nityamiṣṭakāparimāṇam |*
c6.s2.172
**10.10** *vijñāyate ca na jyāyāṃsaṃ citvā kanīyāṃsaṃ cinvīteti*⁷⁸ *|*
c6.s2.173
⁷⁸ This whole line not in Gr.
c6.s2.174
**11.1** *caturaśrābhiragniṃ cinuta*⁷⁹ *iti vijñāyate* | *samacaturaśrā anupapadatvācchabdasya* |
c6.s2.175
**11.2** *pādamātryo bhavanti aratnimātryo servantyūrvasthimātryo servantyaṇūkamātryo servantīti vijñāyate* |
c6.s2.176
**11.3** *caturbhāgīyamaṇūkam* | *pañcama*⁸¹*bhāgīyāratniḥ* | *tathorvasthi* |
c6.s2.177
**11.4** *pādeṣṭakā pādamātrī* | *tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt* |
c6.s2.178
**11.5** *upadhāne'ṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāścaturbhāgīyānāṃ pakṣāgrayornidadhyāt* | *sandhyośca tadvadātmānaṃ ṣaḍaṅgulāvetāḥ*⁸² | *śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīcīśca* |
c6.s2.179
**11.6** *sandhyantarāle pañcabhāgīyāssapādāḥ*⁸³ |
c6.s2.180
**11.7** *pucche prādeśamupadhāya sarvamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet* |
c6.s2.181
**11.8** *pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet* |
c6.s2.182
**11.9** *aparasminprastāre pucchāpyaye pañcamabhāgīyā*⁸¹ *viśayāḥ* | *tā ātmani caturdaśabhiḥ pādairyathāyogaṃ upadadhyāt*⁸⁴ |
c6.s2.183
**11.10** *sarvamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ*⁸¹ *pracchādayet* |
c6.s2.184
**11.11** *pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet* | *vyatyāsa **12.6** *karaṇāni cayanamityekavidhoktam* | *praugā iṣṭakāḥ kārayet* |
c6.s2.185
**12.7** *ubhayataḥ praugaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta prajātān bhratṛvyānnudeya pratijaniṣyamāṇāniti vijñāyate* |
c6.s2.186
**12.8** *yathā vimukhe śakaṭe* | (12.8) | *tāvadeva dīrghacaturaśram*⁸⁷ *vihṛtya pūrvāparayoḥ karaṇyorardhāttāvati dakṣiṇottarayornipātayet* | *sā*⁸⁸ *nityobhayataḥ praugam* | (12.9) | *praugacitoktam* | (12.10) |
c6.s2.187
⁸⁷ *dīrghaṃ caturaśraṃ* MU.
c6.s2.188
⁸⁸ Not in MU.
c6.s2.189
**12.9** *rathacakracitaṃ cinvīta bhrātṛvyavāniti vijñāyate* | (12.11) |
c6.s2.190
**12.10** *yāvānagniḥ sāratniprādeśastāvatīṃ bhūmiṃ parimaṇḍalāṃ kṛtvā tasmiṃścaturaśram*⁸⁹ *avadadhyādyāvatsaṃbhavet* | (12.12) |
c6.s2.191
⁸⁹ *-caturam-* MU.
c6.s2.192
13
c6.s2.193
**13.1** *tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayet* |
c6.s2.194
**13.2** *tāsāṃ ṣaṭpradhā*⁹⁰*vupadhāya śeṣamaṣṭadhā vibhajet* |
c6.s2.195
⁹⁰ *-pradhā upadhāya* MU.
c6.s2.196
**13.3** *upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśān pratisraktīssampādayet* | *madhyānītarasmin prastāre* | *vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet* |
c6.s2.197
**13.4** *droṇacitaṃ cinvītānnakāma iti vijñāyate* |
c6.s2.198
**13.5** *dvayāni tu khalu droṇāni caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca* |
c6.s2.199
**13.6** *tatra yathākāmī śabdārthyasya viśayitvāt* |
c6.s2.200
**13.7** *caturaśraṃ vā yasya guṇaśāstram* | (13.7) | *sa caturaśraḥ* | (13.8) |
First 200 of 279 passages. Read on
Linked texts (2)
- Āpastambaśulbasūtra — Āpastamba, Sanskrit
- Śatapathabrāhmaṇa — Yājñavalkya & Śāṇḍilya (Vedic teacher), Sanskrit