Pramāṇa · Search · About · API

The Shulbasutras of Baudhayana, Apastamba, Katyayana and Manava: With Text, English Translation and Commentary c6.s2: Āpastamba-śulbasūtra

The Śulbasūtras of Baudhāyana, Āpastamba, Kātyāyana and Mānava: With Text, English Translation and Commentary c6.s2

Language
English

Āpastamba-śulbasūtra

c6.s2.1

1

c6.s2.2

**1.1\*** *vihārayogānvvyākhyāsyāmaḥ |*

c6.s2.3

**1.2** *yāvadāyāmaṁ pramāṇaṁ tadardhamabhyasyāparasmimstṛtīye ṣaḍbhāgone lakṣmaṇaṁ karoti | pṛṣṭhyāntayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṁ karoti | evamuttarato viparyasyetarataḥ | sa samādhiḥ | tannimitto nirhāso vivṛddhirvā |*

c6.s2.4

**1.3** *āyāmam¹ vābhyasyāgantucaturthamāyāmasyā²kṣṇayārajjuḥ tiryaṅmānīśeṣaḥ | vyākhyātaṁ viharaṇam³ |*

c6.s2.5

¹ D. begins with *atha yogāntaram*.

c6.s2.6

² *āyāmaśca*, BK.

c6.s2.7

³ D. omits.

c6.s2.8

**1.4** *dīrghasyākṣṇayārajjuḥ pārśvamānī tiryaṅmānī⁴ ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṁ karoti | tābhirjñeyābhiruktaṁ viharaṇam |*

c6.s2.9

⁴ D. omits.

c6.s2.10

**1.5** *caturaśrasyākṣṇayārajjurdvistāvatīṁ bhūmiṁ karoti | samasya dvikaraṇī |*

c6.s2.11

**1.6** *pramāṇaṁ tṛtīyena vardhayettacca⁵ caturthenātmacatustriṁśonena saviśeṣaḥ⁶ |*

c6.s2.12

⁵ MU omits.

c6.s2.13

⁶ *sa viśeṣaḥ*, MU.

c6.s2.14

**1.7** *athāparam⁷ | pramāṇamātrīṁ rajjumubhayataḥ pāśāṁ karoti | madhye lakṣaṇamardhamadhyayośca⁸ pṛṣṭhyāyāṁ rajjumāyamya pāśayorlakṣaṇeṣviti śaṅkūn⁹ nihatyopāntyayoḥ pāśau pratimucya madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya¹⁰ nimittaṁ karoti | madhyame pāśau pratimucya uparyupari nimittaṁ madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṁ nihanti | tasminpāśaṁ pratimucya pūrvasminnitaram madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇamaṁsamāyacchet | unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya madhyamenaiva lakṣaṇena dakṣiṇāṁ śroṇīmāyacchet | evamuttarau śroṇyaṁsau |*

c6.s2.15

⁷ BK, MU.

c6.s2.16

⁸ *-madhyamayośca*, MU.

c6.s2.17

⁹ *śaṅkum*, MU

c6.s2.18

¹⁰ MU ins. *śaṅkum* after *-pāyamya*.

c6.s2.19

2

c6.s2.20

**2.1** *athāparoyogaḥ* | *pṛṣṭhyāntayormadhye ca śaṅkūn*¹¹ *nihatyārdhe*¹² *tadviśeṣamabhyasya lakṣaṇaṃ kṛtvārdhamāgamayet* | *antayoḥ*¹³ *pāśau kṛtvā madhyame saviśeṣaṃ pratimucya pūrvasminnitaram lakṣaṇena dakṣiṇamaṃsamāyacchet* | *unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya lakṣaṇenaiva dakṣiṇāṃ śroṇīmāyacchet* | *evamuttarau śroṇyaṃsau* |

c6.s2.21

¹¹ *śaṅkum*, MU, S.

c6.s2.22

¹² *ardhe* repeated in MU.

c6.s2.23

¹³ *antyayoḥ*, MU, D.

c6.s2.24

**2.2** *pramāṇaṃ tiryagdvikaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjustrikaraṇī* |

c6.s2.25

**2.3** *tṛtīyakaraṇyetena vyākhyātā* | *vibhāgastu navadhā* |

c6.s2.26

**2.4** *tulyayoścaturasrayoruktassamāsaḥ* | *nānā pramāṇayoścaturasrayossamāsaḥ* | *hrasīyasaḥ karaṇyā varṣīyaso vṛdhram*¹⁴ *ullikhet* | *vṛdhrasyākṣṇayārajjurubhe samasyati* | *taduktam* |

c6.s2.27

¹⁴ *vṛddhram-*, D, MU.

c6.s2.28

**2.5** *caturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣan yāvannirjihīrṣettasya karaṇyā varṣīyaso*¹⁵ *vṛdhramullikhet* | *vṛdhrasya pārśvamānīmakṣṇayetaratpārśvamupasaṃharet* | *sā yatra nipatettadapacchindyāt* | *chinnayā nirastam* |

c6.s2.29

¹⁵ MU omits.

c6.s2.30

**2.6** *upasaṃhṛtā akṣṇayārajjussā catuṣkaraṇī chinnā cetarā ca yatpṛthagbhūte kurutaḥ tadubhayaṃ karoti* | *tiryaṅmānī puruṣaṃ śeṣastrīn*¹⁶ | *taduktam* |

c6.s2.31

¹⁶ *-strīṃ*, BK.

c6.s2.32

**2.7** *dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣan tiryaṅmānyā apacchidya śeṣaṃ vibhajyobhayata upadadhyāt* | *khaṇḍamāgantunā saṃpūrayet* | *tasya nirhāra*¹⁷ *uktaḥ* |

c6.s2.33

¹⁷ *nirhāsa*, MU

c6.s2.34

3

c6.s2.35

**3.1** *samacaturaśraṃ dīrghacaturaśraṃ cikīrṣan yāvaccikīrṣet tāvatīṃ pārśvamānīṃ kṛtvā yadadhikaṃ syāttadyathā*¹⁸ *yogamupadadhyāt* |

c6.s2.36

¹⁸ *tad*, not in MU.

c6.s2.37

**3.2** *caturaśraṃ maṇḍalaṃ cikīrṣan madhyātkoṭyāṃ nipātayet* | *pārśvataḥ parikṛṣyātiśayatṛtīyena saha maṇḍalaṃ parilikhet* | *sā nityā*¹⁹ *maṇḍalam*²⁰ | *yāvaddhīyate tāvadāgantu* |

c6.s2.38

¹⁹ Thus BK, MU; *sānityā*, according to comm.

c6.s2.39

²⁰ S, omits.

c6.s2.40

**3.3** *maṇḍalaṁ caturaśraṁ cikīrṣan viṣkambhaṁ pañcadaśabhāgānkṛtvā dvāvuddharet | trayodaśāvaśiṣyante | sānityā*²¹ *caturaśram |*

c6.s2.41

²¹ Thus MU; *sā nityā*, BK.

c6.s2.42

**3.4** *pramāṇena pramāṇaṁ vidhīyate |*

c6.s2.43

**3.5** *caturaśram*²² *ādeśādanyat |*

c6.s2.44

²² *caturaśraṁ*, not in MU.

c6.s2.45

**3.6** *dvābhyāṁ catvāri | tribhirnava |*

c6.s2.46

**3.7** *yāvatpramāṇā rajjustāvatastāvato vargān karoti | tathopalabdhiḥ |*

c6.s2.47

**3.8** *adhyardhapuruṣā rajjurdvau sapādau*²³ *karoti | ardhatṛtīyapuruṣā ṣaṭ sapādān |*

c6.s2.48

²³ *savādau*, MU.

c6.s2.49

**3.9** *athātyanta pradeśaḥ*²⁴ *| yāvatā yāvatā*²⁵ *'dhikena parilikhati tatpār-śvayorupadadhāti | yacca tena caturaśraṁ kryate tatkoṭyām |*

c6.s2.50

²⁴ *prādeśaḥ*, D.

c6.s2.51

²⁵ *yāvatā* once in D.

c6.s2.52

**3.10** *ardhapramāṇena pādapramāṇam vidhīyate | ardhasya dvipramāṇāyāḥ pādapūraṇatvāt | tṛtīyena navamī kalā |*

c6.s2.53

4

c6.s2.54

**4.1** *agnyādheyike vihāre gārhapatyāhavanīyayorantarāle vijñāyate | aṣṭāsu prakrameṣu brāhamaṇo' gnimādadhta | ekādaśasu rājanyaḥ | dvādaśasu vaiśyaḥ |*

c6.s2.55

**4.2** *caturviṁśatyāmaparimite*²⁶ *yāvatā vā cakṣuṣā manyate tasmānnā-tidūramādheya iti sarveṣāmaviśeṣeṇa śrūyate |*

c6.s2.56

²⁶ *aparicite*, MU.

c6.s2.57

**4.3** *dakṣiṇataḥ purastādvitṛtīyadeśe gārhapatyasya nedīyasi dakṣiṇā-gnervijñāyate |*

c6.s2.58

**4.4** *gārhapatyāhavanīyayorantarālam pañcadhā ṣaḍdhā vā saṁvibhajya*²⁷ *ṣaṣṭhaṁ saptamam vā bhāgamāgantumupasamasya*²⁸ *samaṁ traidham vibhajyāparasmimstṛtīye lakṣaṇaṁ kṛtvā gārhapatyāhavanīyayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṁ karoti | taddakṣiṇāgnerāyatanam | śrutisāmarthyāt |*

c6.s2.59

²⁷ *saṁbhujya*, BK.

c6.s2.60

²⁸ Thus MU & most Mss; *upasamasyāgantu-*, BK.

c6.s2.61

**4.5** *yajamānamātrī prācyaparimitā vā yathāsannāni havīṁṣi saṁbhavedeveam tiraścīprāñcau vedyamsāvunnayati | pratīcī śroṇī | purastādamhīyasī paścāt-prathīyasī madhye saṁnatataraivamiva hi yoṣeti dārśikyā vedervijñāyate |*

c6.s2.62

*4.6 apareṇāhavanīyaṃ yajamānamātraṃ*²⁹ *dīrghacaturaśraṃ*³⁰ *vihṛtya tāvatīṃ rajjumabhyasya*³¹ *madhye lakṣaṇaṃ kṛtvā dakṣiṇayoḥ śroṇyaṃsayo- rantau*³² *niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti | nimitte rajjuṃ niyamyāntau samasyet*³³ *| dakṣiṇāyāḥ śroṇerdakṣiṇamaṃsamālikhet | evamuttarataḥ tiryaṅmānīm dviguṇāṃ tathā kṛtvā paścātpurastāccopalikhet*³⁴ *| vimitāyāṃ purastāt pārśvamānyā upasaṃharet | śrutisāmarthyāt |*

c6.s2.63

²⁹ *yajamānamātrī*, MU.

c6.s2.64

³⁰ *dīrgham caturaśraṃ*, MU.

c6.s2.65

³¹ *āyamya*, MU.

c6.s2.66

³² -antarā, MU.

c6.s2.67

³³ *samasya*, BK.

c6.s2.68

³⁴ Thus in D, Gr, MU, BK. *parilikhet*, S.

c6.s2.69

5

c6.s2.70

*5.1 triṃśatpadāni prakramā vā paścāttiraścī bhavati ṣaṭtriṃśatprācī caturviṃśatiḥ purastāttiraścīti saumikyā vedervijñāyate |*

c6.s2.71

*5.2 ṣaṭtriṃśikāyāmaṣṭādaśopasamasya aparasmādantāddvādaśasu lakṣaṇaṃ pañcadaśasu lakṣaṇaṃ pṛṣṭhyāntayorantau niyamya pañcadaśikena*³⁵ *dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ nihantyevamuttarataste*³⁶ *śroṇī | viparyasyāṃsau*³⁷ *pañcadaśike*³⁸*naivāpāyamya*³⁹ *dvādaśike śaṅkuṃ nihanti | evamuttaratastā- vaṃsau | tadekarajjvā viharaṇam |*

c6.s2.72

³⁵ *pañcadaśakena*, MU.

c6.s2.73

³⁶ *te* not in MU.

c6.s2.74

³⁷ *viparyastayāṃsau*, MU.

c6.s2.75

³⁸ -*daśakena*, MU.

c6.s2.76

³⁹ -*apāyamya*, not in D.

c6.s2.77

*5.3 trikacatuṣkayoḥ pañcikā*’ *kṣṇayārajjuḥ | tābhistrirabhyastābhiramsaṃ*’ *| caturabhyastābhiḥ śroṇī |*

c6.s2.78

*5.4 dvādaśikapañcikayostrayodaśikā*’ *kṣṇayārajjuḥ tābhiramsau dvira- bhyastābhiḥ śroṇī |*

c6.s2.79

*5.5 pañcadaśikāṣṭikayoḥ saptadaśikā*’ *kṣṇayārajjuḥ tābhiḥ śroṇī | dvādaśikapañcatriṃśikayossaptatriṃśikā*’ *kṣṇayārajjuḥ tābhiramsau |*

c6.s2.80

*5.6 etāvanti jñeyāni vediviharaṇāni bhavanti |*

c6.s2.81

*5.7 aṣṭāviṃśatyūnaṃ padasahasraṃ mahāvediḥ | dakṣiṇasmādaṃśāddvādaśasu dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ nipātayet | chedaṃ viparyasyetarata*⁴⁰ *upadadhyāt | sā dīrghacaturaśrā | tathā yuktāṃ saṃcakṣīta |*

c6.s2.82

⁴⁰ -*syottarata*, MU; *-sya-ttarata*, S.

c6.s2.83

*5.8 saumikyā veditṛtīye*⁴¹ *yajeteti sautrāmaṇyā vedervijñāyate*⁴² *| prakramasya tṛtīyakaraṇī prakramasthānīyā bhavati | trikaraṇyā vā aṣṭika daśike tiryaṅmānyau* *dvādasikā pṛṣṭhyā* | (5.8) | *trīṇi caturviṃśāni padaśatāni sautrāmaṇikī vediḥ* | (5.9) |

c6.s2.84

⁴¹ *vederbitṭīyadeśe*, MU.

c6.s2.85

⁴² *veder*-, not in BK.

c6.s2.86

6

c6.s2.87

**6.1** *dvistāvā*⁴³ *vedirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate* | (5.10) | *prakramasya dvikaraṇī prakramasthānīyā bhavati* | (6.1) |

c6.s2.88

⁴³ *dvistāvān*, Gr.

c6.s2.89

**6.2** *prakramo dvipadastripado vā* | *prakrame yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt* | *yajamānasyādhvaryorvā* | *eṣa hi ceṣṭānāṃ kartā bhavati* |

c6.s2.90

**6.3** *rathamātrī niruḍhapaśubandhasya vedirbhatīti vijñāyate* | *tatra*⁴⁴ *khalvāhūrathākṣamātrī paścāttiryagīṣayā prācī* | *vipathayugena purastāt* | *yāvatā vā*⁴⁵ *bāhye chidre* |

c6.s2.91

⁴⁴ *tasya*, MU.

c6.s2.92

⁴⁵ Missed in D.

c6.s2.93

**6.4** *tadekarajjvoktam* | *pañcadaśikenaivāpāyamyārdhākṣeṇārdhayugeneti*⁴⁶ *śroṇyaṃsānnirharet* |

c6.s2.94

⁴⁶ *-īti*, not in MU.

c6.s2.95

**6.5** *athāpyudāharanti* | *aṣṭāśītiśatamīṣā tiryagakṣaścatuśśataṃ ṣaḍaśītiryugaṃ cāsya sa*⁴⁷ *rathaścāraṇa ucyate* | *iti rathaparimāṇam* |

c6.s2.96

⁴⁷ Not in MU.

c6.s2.97

**6.6** *aratnibhirvā caturbhiḥ paścāt ṣaḍbhiḥ prācī tribhiḥ purastāt* | *tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamya dvābhyāmadhyardheneti śroṇyaṃsānnirharet* |

c6.s2.98

**6.7** *yajamānamātrī catuḥsraktirbhavatīti paitṛkyā vedervijñāyate* | *tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataśśroṇyaṃsānnirharet*⁴⁸ |

c6.s2.99

⁴⁸ Not in S.

c6.s2.100

**6.8** *daśapadottara*⁴⁹*vedirbhavatīti some vijñāyate* | *tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataś*⁵⁰*śroṇyaṃsānnirharet* |

c6.s2.101

⁴⁹ *-dottarā*, MU.

c6.s2.102

⁵⁰ Not in S.

c6.s2.103

**6.9** *tāṃ yugena yajamānasya vā padairvimāya śamyayā parimimīte* |

c6.s2.104

**6.10** *pade yuge’ ratnāviyati śamyāyāṃ ca mānārtheṣu yathākāmī*⁵¹ *śabdārthasya viśayitvāt* |

c6.s2.105

⁵¹ *yāthākāmī*, BK.

c6.s2.106

**6.11** *vimitāyāṃ purastātpārśvamānyā*⁵² *vupasaṃharet* | *śrutisāmarthyāt* |

c6.s2.107

⁵² *-mānyā upasaṃ-*, MU.

c6.s2.108

7

c6.s2.109

**7.1** *navāratni tiryaksaptaviṃśatirudagāyatamiti sadaso vijñāyate* | (7.1) |

c6.s2.110

*aṣṭādaśetyekeṣām* | (7.2) | *tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdha-pañcamaiḥ*⁵³ *śroṇyaṃsānnirharet* | (7.3) |

c6.s2.111

⁵³ *-pañcakai*, D; *-pañcamī*, Gr. ; *-pañcame*, S.

c6.s2.112

**7.2** *prādeśamukhāḥ prādeśāntarālā bhavantītyuparavāṇāṃ vijñāyate* | *aratni-mātraṃ caturaśraṃ vihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihatyārdhaprādeśena taṃ*⁵⁴ *parili-khet śrutisāmarthyāt* | (7.4) |

c6.s2.113

⁵⁴ Repeated in MU, BK.

c6.s2.114

**7.3** *vyāyāmamātrī bhavatīti gārhapatyacitervijñāyate* | (7.5) | *catura-śretyekeṣām* | *parimaṇḍaletyekeṣām* | (7.6) |

c6.s2.115

**7.4** *karaṇaṃ vyāyāmasya tṛtīyāyāmaṃ saptama*⁵⁵*vyāsaṃ kārayet* | (7.7) | *tā ekaviṃśatirbhavanti* | (7.8) | *prāgāyāmāḥ prathame prastāre’ parasminnu-dagāyāmāḥ* | (7.9) |

c6.s2.116

⁵⁵ *saptavyāsaṃ*, D.

c6.s2.117

**7.5** *maṇḍalāyāṃ mṛdo dehaṃ kṛtvā madhye śaṅkuṃ nihatyārdhavyāyāmena saha maṇḍalaṃ parilikhet* | *tasmiṃścaturaśramavadadhyādyāvatsaṃbhavetta-nnavadhā vyavalikhya traidhamekāikaṃ pradhikaṃ vibhajet* | (7.10) |

c6.s2.118

**7.6** *upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśānprati sraktīssaṃpādayet* | *madhyānī-tarasmin*⁵⁶*prastāre* | *vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet* | (7.11) |

c6.s2.119

⁵⁶ *-nitasmin-*, D.

c6.s2.120

**7.7** *piśīlamātrā bhavantīti dhiṣṇyānām*⁵⁷ *vijñāyate* | (7.12) | *caturaśrā ityekeṣām* | *parimaṇḍalā ityekeṣām* | (7.13) |

c6.s2.121

⁵⁷ *dhiṣṇiyānāṃ*, BK.

c6.s2.122

**7.8** *mṛdo dehānkṛtvā āgnīndhrīyaṃ navadhā vyavalikhya ekasyāssthāne’*⁵⁸ *śmānamupadadhyāt* | (7.14) | *yathāsaṃkhyamitarān*⁵⁹ *vyavalikhya yathāyo-gamupadadhyāt* | (7.15) |

c6.s2.123

⁵⁸ *-syā*, S; *-sya*, Gr.

c6.s2.124

⁵⁹ *-itarā*, MU.

c6.s2.125

8

c6.s2.126

**8.1** *bhavatīva khalu vā eṣā*⁶⁰ *yo’gniṃ cinuta*⁶¹ *iti vijñāyate* | *vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyata ityākṛticodanā*⁶² *pratyakṣavidhānādvā* |

c6.s2.127

⁶⁰ Not in D

c6.s2.128

⁶¹ *cinute*, MU.

c6.s2.129

⁶² *codonāt*, MU, Gr.

c6.s2.130

**8.2** *yāvadāmnātena*⁶³ *veṇunā catura*⁶³ *ātmani puruṣānavamimīte* | *puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣamuttare* | *aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ*

c6.s2.131

⁶³ *āmnānena*, MU, Gr.

c6.s2.132

⁶³ *caturaśre*, MU.

c6.s2.133

*pakṣaṃ vardhayati*⁶⁴ *| evamuttarata uttaram | prādeśena vitastyā vā paścāt pucchaṃ |*

c6.s2.134

⁶⁴ *pravardhayati*, BK.

c6.s2.135

**8.3** *ekavidhaḥ prathamo' gnirdvividhaḥ dvitīyastrividhastṛtīyaḥ | ta evameva ādyantyaikaśatavidhāt |*

c6.s2.136

**8.4** *tadu ha vai saptavidhameva cinvīta | saptavidho vāva prākṛto'gniḥ | tata ūrdhvamekottarānīti vijñāyate |*

c6.s2.137

**8.5** *ekavidhaprabhṛtīnāṃ na pakṣapucchāni bhavanti | saptavidhavākyaśeṣatvācchrutivipratiṣedhācca |*

c6.s2.138

**8.6** *aṣṭavidhaprabhṛtīnāṃ yadanyatsaptabhyastatsaptadhā vibhajya pratipuruṣamāveśayet | ākṛtivikārasyāśrutatvāt |*

c6.s2.139

**8.7** *puruṣamātreṇa vimimīte veṇunā vimimīte iti vijñāyate |*

c6.s2.140

9

c6.s2.141

**9.1** *yāvānyajamāna ūrdhvabāhustāvadantarāle venośchidre karoti madhye tṛtīyam | apareṇa yūpāvaṭadeśamanupṛṣṭhyaṃ veṇuṃ nidhāya chidreṣu śaṅkūn*⁶⁵*nihatya unmucyāparābhyāṃ dakṣiṇāprākparilikhed*⁶⁶ *antāt | unmucya pūrvasmādaparasmin*⁶⁷*pratimucya dakṣiṇā pratyakparilikhedantāt*⁶⁶ *| (8.8) | unmucya veṇuṃ madhyame śaṅkāvantyaṃ veṇośchidraṃ pratimucyoparyuparilekhāsamaraṃ dakṣiṇā veṇuṃ nidhāyāntye chidre śaṅkuṃ nihatya tasminmadhyamaṃ veṇośchidraṃ pratimucya*⁶⁸ *lekhāntayoritare pratiṣṭhāpya chidrayośśaṅkū nihanti | sa*⁶⁹ *puruṣaścaturasraḥ | (9.1) |*

c6.s2.142

⁶⁵ *śaṅkuṃ*, S, Gr.

c6.s2.143

⁶⁶ *āntāt*, MU.

c6.s2.144

⁶⁷ *aparasmin*, not in D.

c6.s2.145

⁶⁸ Not in Gr.

c6.s2.146

⁶⁹ Not in Gr.

c6.s2.147

**9.2** *evaṃ pradakṣiṇaṃ catura*⁷⁰ *ātmani puruṣānavamimīte | puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣamuttare | aratninā dakṣiṇato*⁷¹ *dakṣiṇamityuktam |*

c6.s2.148

⁷⁰ *caturasra*, D, Gr.

c6.s2.149

⁷¹ Not in D.

c6.s2.150

**9.3** *pṛṣṭhyāto vā puruṣamātrasyākṣṇayā veṇuṃ nidhāya pūrvasminnitaram | tābhyāṃ dakṣiṇaṃ aṃsaṃ nirharet | viparyasya śroṇī | pūrvavaduttaramaṃsam |*

c6.s2.151

**9.4** *rajjvā vā vimāyottaravedinyāyena veṇunā vimimīte*⁷² *|*

c6.s2.152

⁷² *mimīte*, Gr.

c6.s2.153

**9.5** *sapakṣapuccheṣu vidhābhyāse' pacaye ca vidhāsaptamakaraṇīṃ puruṣasthānīyāṃ kṛtvā viharet |*

c6.s2.154

**9.6** *karaṇānīṣṭakānāṃ puruṣasya pañcamena kārayet | tāsāmevaikato’ dhyardhāstaddvitīyam | puruṣasya pañcamo bhāga ekataḥ prādeśa ekataḥ tattṛtīyam | sarvataḥ prādeśastaccaturtham | samacaturaśrāḥ pañcadaśabhāgīyāstatpañcamam |*

c6.s2.155

**9.7** *ūrdhvapramāṇamiṣṭakānāṃ jānoḥ pañcamena kārayedardhena nākasadāṃ pañcacūḍānāṃ*⁷³*ca |*

c6.s2.156

⁷³ *pañcacūḍānāṃ*, MU.

c6.s2.157

**9.8** *yatpacyamānānāṃ pratihraseta*⁷⁴ *purīṣeṇa tatsaṃpūrayedaniyatapari-māṇatvāt purīṣasya |*

c6.s2.158

⁷⁴ *pratihrasīta*, MU ; *pratihṛaset*, D.

c6.s2.159

10

c6.s2.160

**10.1** *upadhāne’ dhyardhā daśa purastāt pratīcīrātmanyupadadhāti | daśa paścātprācīḥ | pañca pañca pakṣāgrayoḥ | pakṣāpyayayośca viśayāḥ tāsāmardheṣṭakāmātrāṇi pakṣayorbhavanti | pañca pañca*⁷⁵ *pucchaparśvayordakṣiṇā | udīcīśca |*

c6.s2.161

⁷⁵ Once in S.

c6.s2.162

**10.2** *pucche prādeśamupadhāya sarvamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet |*

c6.s2.163

**10.3** *pañcadaśabhāgīyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet |*

c6.s2.164

**10.4** *aparasminprastāre’ dhyardhā daśa dakṣiṇata udīcīrātmanyupadadhāti | daśottarato dakṣiṇā | yathā prathame prastāre pakṣau tathā puccham | yathā puccham tathā pakṣau | viparītā apyaye |*

c6.s2.165

**10.5** *sarvamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet |*

c6.s2.166

**10.6** *pañcadaśabhāgīyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet | vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet |*

c6.s2.167

**10.7** *pañca citayo bhavanti | pañcabhiḥ purīṣairabhyūhatīti purīṣāntā citiḥ arthāntaratvātpurīṣasya |*

c6.s2.168

**10.8** *jānudaghnaṃ*⁷⁶ *sāhasraṃ*⁷⁷ *cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ | nābhidaghnaṃ*⁷⁶ *dviṣāhasraṃ dvitīyamāsyadaghnaṃ triṣāhasraṃ tṛtīyamuttaramuttaraṃ jyāyāṃsam | mahāntaṃ bṛhantamaparimitaṃ svargakāmaścinvīteti vijñāyate |*

c6.s2.169

⁷⁶ *-daghnīṃ*, MU.

c6.s2.170

⁷⁷ Missed in D.

c6.s2.171

**10.9** *dviṣāhasre dviprastārāścitayo bhavanti | triṣāhasra triprastārāścaturthaprabhṛtiṣvāhāreṣu nityamiṣṭakāparimāṇam |*

c6.s2.172

**10.10** *vijñāyate ca na jyāyāṃsaṃ citvā kanīyāṃsaṃ cinvīteti*⁷⁸ *|*

c6.s2.173

⁷⁸ This whole line not in Gr.

c6.s2.174

**11.1** *caturaśrābhiragniṃ cinuta*⁷⁹ *iti vijñāyate* | *samacaturaśrā anupapadatvācchabdasya* |

c6.s2.175

**11.2** *pādamātryo bhavanti aratnimātryo servantyūrvasthimātryo servantyaṇūkamātryo servantīti vijñāyate* |

c6.s2.176

**11.3** *caturbhāgīyamaṇūkam* | *pañcama*⁸¹*bhāgīyāratniḥ* | *tathorvasthi* |

c6.s2.177

**11.4** *pādeṣṭakā pādamātrī* | *tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt* |

c6.s2.178

**11.5** *upadhāne'ṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāścaturbhāgīyānāṃ pakṣāgrayornidadhyāt* | *sandhyośca tadvadātmānaṃ ṣaḍaṅgulāvetāḥ*⁸² | *śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīcīśca* |

c6.s2.179

**11.6** *sandhyantarāle pañcabhāgīyāssapādāḥ*⁸³ |

c6.s2.180

**11.7** *pucche prādeśamupadhāya sarvamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet* |

c6.s2.181

**11.8** *pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet* |

c6.s2.182

**11.9** *aparasminprastāre pucchāpyaye pañcamabhāgīyā*⁸¹ *viśayāḥ* | *tā ātmani caturdaśabhiḥ pādairyathāyogaṃ upadadhyāt*⁸⁴ |

c6.s2.183

**11.10** *sarvamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ*⁸¹ *pracchādayet* |

c6.s2.184

**11.11** *pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet* | *vyatyāsa **12.6** *karaṇāni cayanamityekavidhoktam* | *praugā iṣṭakāḥ kārayet* |

c6.s2.185

**12.7** *ubhayataḥ praugaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta prajātān bhratṛvyānnudeya pratijaniṣyamāṇāniti vijñāyate* |

c6.s2.186

**12.8** *yathā vimukhe śakaṭe* | (12.8) | *tāvadeva dīrghacaturaśram*⁸⁷ *vihṛtya pūrvāparayoḥ karaṇyorardhāttāvati dakṣiṇottarayornipātayet* | *sā*⁸⁸ *nityobhayataḥ praugam* | (12.9) | *praugacitoktam* | (12.10) |

c6.s2.187

⁸⁷ *dīrghaṃ caturaśraṃ* MU.

c6.s2.188

⁸⁸ Not in MU.

c6.s2.189

**12.9** *rathacakracitaṃ cinvīta bhrātṛvyavāniti vijñāyate* | (12.11) |

c6.s2.190

**12.10** *yāvānagniḥ sāratniprādeśastāvatīṃ bhūmiṃ parimaṇḍalāṃ kṛtvā tasmiṃścaturaśram*⁸⁹ *avadadhyādyāvatsaṃbhavet* | (12.12) |

c6.s2.191

⁸⁹ *-caturam-* MU.

c6.s2.192

13

c6.s2.193

**13.1** *tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayet* |

c6.s2.194

**13.2** *tāsāṃ ṣaṭpradhā*⁹⁰*vupadhāya śeṣamaṣṭadhā vibhajet* |

c6.s2.195

⁹⁰ *-pradhā upadhāya* MU.

c6.s2.196

**13.3** *upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśān pratisraktīssampādayet* | *madhyānītarasmin prastāre* | *vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet* |

c6.s2.197

**13.4** *droṇacitaṃ cinvītānnakāma iti vijñāyate* |

c6.s2.198

**13.5** *dvayāni tu khalu droṇāni caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca* |

c6.s2.199

**13.6** *tatra yathākāmī śabdārthyasya viśayitvāt* |

c6.s2.200

**13.7** *caturaśraṃ vā yasya guṇaśāstram* | (13.7) | *sa caturaśraḥ* | (13.8) |

First 200 of 279 passages. Read on

Linked texts (2)