Shringarasarini 2
Śṛṅgārasāriṇī 2
- Language
- Sanskrit
2.2
lokottarānandamakarandarasāleṣu raseṣu prāthamyāt, viṣayiṇāṃ pracuraprayogaprāpakatvācca śṛṅgāro¹ nirūpyate| tatra ratisthāyiko rasaḥ śṛṅgāraḥ| nanu ratisthāyibhāvaśca ityatra bahuvrīhau ratiḥ sthāyibhāvo yasyeti vigrahavākyaṃ, tatra ca ṣaṣṭhyartho viṣayatvaṃ, rasapadārthaśca vibhāvānubhāvavyabhicāriparāmarṣajanyā²-abhivyaktiḥ| tathā ca vibhāvānubhāvavyabhicāriṇyā ratisthāyibhāvaviṣayiṇī abhivyaktiḥ śṛṅgārarasa iti phalitam
evañca 'vyaktaḥ³ sa tairvibhāvādyaiḥ sthāyibhāvo rasaḥ smṛtaḥ'⁴ iti kāvyaprakāśakārikāvirodha iti cet⁵| satyam| ṣaṣṭhyā ghaṭakatvārthakatvenāvirodhāt| tathā hi vibhāvānubhāvavyabhicāribhirvyajyamānā ratiḥ śṛṅgāra iti paryavasito'rthaḥ| na caivaṃ vibhāvādivyajyamāne putrādyālambanaratyātmakabhāve'tivyāptiriti vācyam, yūnoḥ parasparaṃ jāyamānasya rativiśeṣasyaiva prakṛte ratipadārthatvāt| na caivamapi śṛṅgārābhāse'tivyāptiriti vācyam, anaucityarahitatvenāpi ⁶raterviśeṣaṇīyatvāt, ābhāse⁸tadvirahāv
sa cāyaṃ śṛṅgāro dvividhaḥ vipralambhaḥ sambhogaśca | tatra abhīṣṭānavāptau
prakṛṣṭāratirvipralambhaḥ | tathā cāha bhojarājaḥ-bhāvo yadā ratirnāma prakarṣamadhigacchati
nādhigacchati cābhīṣṭaṃ vipralambhastadocyate
2.4
iti
sa cāyaṃ vipralambhaścaturddhā, pūrvvarāgamānapravāsakaruṇabhedāt³
tatra
śravaṇāddarśanādvāpi mithaḥsaṃrūḍharāgayoḥ
daśāviśeṣo yo'prāptau pūrvvarāgassa ucyate
2.7
tatra śravaṇaṃ dūtīmukhādvandi5mukhātsakhīmukhācceti trividham | darśanañca indrajāle,
citre, sākṣāt6, svapne ca darśana[ccaturvidha]miti | tatra dūtīmukhataḥ śravaṇena
prarūḍhaḥ pūrvvarāgo yathā-kumārīṇāṃ ratnaṃ tvamasi kamanīyaḥ sa ca yuvā,
bhuvaḥ kāmaḥ kāmyastadiha yuvayossaṅgamavidhiḥ
iti prītā dūtī-madhuravacasā cetasi ciraṃ
dadhānā taṃ vāmā vata vahati rāmā'tanudaśām
2.8
vandimukhataḥ śravaṇena prarūḍhaḥ pūrvvarāgo yathā-etasyāścitkūpe guṇavitatibhṛtā vandivācopanītā
śyāmā rāmābhirāmābhinavatanuruciḥ pāṇḍimānaṃ tanoti
naitaccitraṃ caritrañcapalyati mano mānavānāṃ navānāmaccatpañceṣuvāṇavyasanahratahṛdāṃ rītiranyā vibhāti
2.9
sakhyīsukhataḥ śravaṇena prarūḍhaḥ pūrvarāgo yathā-sakhībhyaḥ śrīkṛṣṇaṃ śravaṇapathamānīya sarasaṃ
parakṣoṇopālaśravaṇavimukhībhūya sumukhī
vidarbhādhīśasya vyavasitimanusmṛtya parathā
ilathāśvāsāśvāsānilataruṇimānaṃ kalayati
2.10
indrajāladarśanāt sa yathā-viṣvak saṃvīkṣyamāṇo'pyahaha na bhajati sparśamakṣāmarociḥ
kurvannasāmbupūrānapi pṛthumabhitaḥ śoṣamantastanoti
pṛṣṭaḥ pratyuttareṇa ilathayati na manastāpamālāpaśīlo
dṛṣṭaḥ ko'pīndrajāle tadavadhi nikaṭe naḥ karotīndrajālam
2.11
citre darśanāt sa yathā—
sphuṭamālikhito mayādya dṛṣṭaḥ sakhi ! māmālikhitāmasau tanoti
apurāpariśīlitaḥ pramodaṃ daśi tanute hṛdi tāpamādadhāti
2.12
sākṣāddarśanātsa yathā-ambholīlāvisaravilasannālamālolayā ''sod
dṛṣṭaḥ kūle yadavadhi mayā nīrado nīlanīlaḥ
aśruvyājāttadavadhi sakhi ! sphītatārānukārā
vārāndhārāstyajati sa daśorantarāsīna eva
2.13
svapne darśanātsa yathā—
citraṃ citraṃ sahacari ! muhustāpapayatyaṅgamaṅgaṃ
citte cintāṃ caturimacayaṃ corayan sañcinoti
kāraṅkāraṃ vasati hṛdaye gāḍhamohāndhakāraṃ
dṛṣṭaḥ svapne kuvalayadalaśyāmalaḥ śītabhānuḥ