Pramāṇa · Search · About · API

Viratarangini 2

Vīrataraṅgiṇī 2

Language
Sanskrit

2.1

atra vyabhicāriṇa āvegādayo bhavanti | tatra āvegastvarāviśeṣo
vilakṣaṇā cittavṛttiryā sambhramaśabdenābhidhīyate | sa yuddhavīre vyabhicārī
yathābho bhoḥ kutra dhanuḥ kaśaktirasamā bāṇāḥ ka vāhāḥ ka ca
kāste hanta rathaḥ kva sārathirasau kvāmī bhaṭāḥ prasthitāḥ

2.11

varttantāmathavā'dhunā kvacidime kiṃ sādhyamebhirbalā—
deṣo'smi svayameva vīra2 ! bhavataḥ śikṣāsamīkṣotsukaḥ

2.12

dānavīre sa yathā-eṣa prājyatarājyamoditavidhestoṣādadoṣānmayā
prāptaḥ kāñcanaśailarāḍatijavācchidrānya3 deveśvarān
sadyaḥ so'yamajihmagena manasā saṃpādyatāmarthisāt
ko jānātu surā jayeyurapi māṃ dambhādamī dāmbhikāḥ

2.13

dayāvīre sa yathā-nāpṛṣṭā kamalālayā'pi mukuṭaṃ nālakṣitaṃ niṣpatan
nūnaṃ vicyutamuttarīyamapi me kiṃ hīyate tāvatā
modādetya gajendramena macirānuddhṛtya dīnaṃ balā-nniḥśaṅkaṃ karaṇīyadurgajaladhereṣo'smi pāraṃgataḥ

2.14

dharmmavīre sa yathā-bho bho dharmadhanāḥ pravīṇamatayaḥ kiṃ cintayā ṛtvijaḥ
sadyaḥ sādhusamāptimanya vidhito vaidhaḥ kraturnīyatām
sīdantu svajanā harantu ripavaḥ prauḍhā imāḥ sampadaḥ
prārabdho makha eṣa śeṣamagataḥ kenādhunā tyajyatām

2.15

śauryyādyatiśayādijanitaṃ nijotkarṣajñānaṃ garvvaḥ | sa yuddhavīre
vyabhicārī | yathā-keyaṃ vānaravīthikā śiśutaraḥ saumitrireṣa ka ca
kāyaṃ vīrataro'pi dhīracarito rāmo raghūṇāṃ patiḥ
mayyāsaktakaṭhorakārmukavare divyaikaśastroddhure
jetā'pi tripurasya khaṇḍaparaśustiṣṭhetra vā sammukhe

2.16

dānavīre sa yathā-datteyaṃ vasudhā budhāya vidhitastriḥsaptakṛtvo mayā
vidyābhikṣukalakṣamacchamatinā santoṣitaṃ sarvvataḥ
etasyādyavaṭorapi śrutipaṭoścāprapratāpārthinaḥ
śikṣādānavidhāvapi ślathamidaṃ hārddhikimetanmanaḥ

2.17

dayāvīre sa yathā-sadyaḥkṛttavapu ≍ prabhūtapiśitairenaṃ kapotaṃ kramāt
santoṣyāti kaṭhoracetasamimaṃ śyenaṃ mudā rakṣataḥ
keyaṃ nāma mamāsamāstutiriyaṃ sabhyaiḥ samullāsitā
prāṇoddāmavirāmato'pyasumato rakṣāṃ sadaiveścataḥ

2.18

dharmavīra sa yathā-ye ye dharmadhurandharāḥ kṣitibhujo'bhuvannalādyā bhuvi
prauḍhāstairnna nihāsitaṃ vratamidaṃ yasyāṃ mudā rakṣitam
tasyāmeva samunnatena vahatā tāmeva rājaśriyaṃ
tyājyaṃ bhoḥ kathamadya tena manasā satyavrataṃ dhīdhanāḥ

2.19

parāparādhajanito vākpāruṣyādikāraṇībhūtaścittavṛtti viśeṣo'marṣaḥ
sa yuddhavīre vyabhicārī | yathā-adyoddāma lalāmabāhuparighatrātoddhato dhārayan
divyaṃ dhāma jito'cirāddalisuto bāṇāvalībhirbalāt
pāpe kiṃ haridambare'ntaragatā vighnaṃ vidhatse mudhā
saṅgrāmādapagaccha śikṣaya śiśorlakṣaṃ punastryakṣataḥ

2.20

dānavīre sa yathā-mūḍhāḥ kiṃ kuruteha lubdhamanaso bhūyo niṣedhaṃ mudhā
no jānanti bhavādṛśorasu dṛśastattvaṃ mamatvaṃ gatāḥ
kintadvarmma mama tvagantaragataṃ kiṃ vā bhavet kuṇḍalaṃ
prāṇānapyahamarthine sarabhasaṃ viśrāṇituṃ prodyataḥ

2.21

dayāvīre sa yathā—
modenādya kapotapotaka cirāccitte na cintāṃ kuru
prārabdho bhavataḥ parābhava-parīhārāya ko'pi kramaḥ
bhobhoḥ krūra ! kṛpākalāmṛtamaro ! śyena ! kṣamasva kṣaṇaṃ
kṣuttṛṣṇātaralo madīyapiśitaistoṣaṃ mudā poṣaya

2.22

dharmavīre sa yathākirīṭinuddāmaṃ tyaja sapadi garvvaṃ jaḍamate !
vṛthā bhaumāsīmastvaguṇagaṇamānī viharasi¹
jahīhi² prākharyaṃ yaduvara ! na yūyaṃ paricitā
mamorvīyaṃ dūre vasatu, na tu satyavratamidam

2.23

pūrvānubhūtārthaviṣayakaṃ jñānaṃ smaraṇam | tat yuddhavīre yathā—
sannaddhāḥ kuravo nibaddhamukuṭāste'vasthitāḥ sammukhe
haṃ ho vīrahṛdekahemanikaṣo nyūḍho³ balāt kauravaiḥ
tatstūta ! drutameva vāhaya rathaṃ drakṣyāmi śikṣāpaṭūṃ⁴—
nāgacchenna javena samprati gururnirjitya saṃsaptakān

2.24

atra ‘te’ iti padena tattadaparādhakāritvena⁵ parākramavattvena vā kurūṇāṃ
smaraṇaṃ dyotyate
dānavīre yathā—
te'mī puṇyadṛśo'rthinaḥ parigatāḥ⁶ sthāsyanti yāsyanti vā
sphītā'pīyamaśeṣasampadasamā vartteta no vā ciram
kālo'pyeṣa supuṇyadaḥ punarapi prāpyo na vāpyo mayā
taccetaścatura ! drutaṃ kuru hitaṃ dehīpsitānarthine

2.25

atra ‘te’ iti padena tapaḥkulādiśālitvarūpayā pātratayā'rthināṃ⁷
smṛtirdyotyate | evaṃ dayāvīrādāvapyanusandheyam
nītimārgānusmṛtyādijanitārthanirddhāraṇaṃ matiḥ | sā yuddhavīre yathā-vatsāssveha manāg madīyamacirātpaśyāsamaṃ1 kauśalaṃ
nissāraṃ jagadetadasthiramidaṃ nūnaṃ yaśaḥ sthāsyati
eṣa vyākulabandhubhiḥ parivṛtaḥ padmaprasannānano
modādeti daśānanastadahamapyasmi kṣaṇādagraṇīḥ

2.26

iṣṭāvāptijanito manaḥprasādo harṣaḥ | sa yuddhavīre pūrvodāhṛte
“padmaprasannānano modādeti daśānana” ityatra bodhyaḥ | evaṃ dānavīrādāvapyūhyam
tūṇīrāḥ śarajālakairvirahitāḥ chinnaṃ dhanuḥ śastrakairastrāṇyāhataśaktikāni samare saṃlakṣitāni sphuṭam
eṣo'smi sthira eva samprati tathā'pyudyadbhujābhyantaravyūḍhoraḥparipīḍanavyasanitāṃ3 dhattāmasau rāghavaḥ

2.27

rāmo'sau na bhavedyadi trijagatāṃ vīrāgraṇīstatkathaṃ
prāpto vāridhilaṅghanena sahasā laṅkāmaśaṅkāmimām
taccittādapayātu khedanicayo modoccayaścīyatāṃ
sāphalyaṃ labhatāṃ cirādadhigatā śikṣā mama tryakṣataḥ

2.31

jagannāthapaṇḍitāstu--“satyavīro vidyāvīraḥ kṣamāvīro balavīra”
ityapare'pi catvāro vīrabhedāḥ, 1 tathā hi—
“sapadi vilayametu rājyalakṣmīrupari patatvathavā kṛpāṇadhārā
apaharatutarāṃ śiraḥ kṛtānto mama tu matirna manāgapaiti satyāt||28||” 2
iti padye satyavīraḥ pratīyate
“na ca satyasyāpi dharmmāntargatatayā dharmmavīra eva satyavīrasyāntarbhāva
iti vācyam, dānadayayorapi tadantargatatayā tadvīrayo 3 rapi dharmmavīrātpṛthaggaṇanānaucityāt |” 4
evam
“api vakti girāṃpatiḥ svayaṃ yadi tāsāmadhidevatā'pi vā
ayamasmi puro hayānanasmaraṇollaṅghitavāṅmayāmbudhiḥ ||29||” 5
ityatra vidyāvīraḥ pratīyate
“nanvatra yuddhavīratvaṃ yuddhatvasya vādasādhāraṇasya vācyatvāditi cet,
kṣamāvīre kiṃ brūyāḥ ? yathā—
api bahaladahanajvālaṃ mūrdhni ripurme nirantaraṃ dhamatu
pātayatu vāsidhārāmaṇumātraṃ na kiñcidābhāṣe ||30||” 6
“balavīre vā kiṃ samādadhyāḥ ? yathā—
pariharatu dharāṃ phaṇipravīraḥ sukhamayatāṃ kamaṭho'pi tāṃ vihāya
ahamiha puruhūta ! pakṣakoṇe nikhilamidaṃ jagadaṇḍakaṃ vahāmi

2.32

yathā-mūdrdhrātopahārasphuṭataragiriśaprauḍharūḍhaprasādaprāptaproddāmalokatritayajayaparivyaktarā janmahimnaḥ
kaḥ sthātā me purastādbhujabalabalitoddaṇḍakodaṇḍaniryyan
nārācavrātavegaṃ jagati viṣahatāṃ ko raṇeṣu pravīraḥ

2.33

yathā 'madīyavināyakastave-yauṣmākīṇālikodyattuhinakarakalācandrikāmīhamānāḥ
pāyaṃ pāyaṃ pṛthivyāmamṛtakarakarānapyatoṣaṃ dadhānāḥ
ete tasyā alābhādamūditamanaso jīvanaṃ hātukāmāḥ
kāmaṃ manye cakorāḥ śikhikaṇakavalānākulāḥ śīlayanti

2.34

gāḍhatvaśaithilyābhyāṃ vyutkrameṇa miśraṇaṃ prasādaḥ| yathā madīyarājastutipadye-etanmāmakamatra bhāvaya vacassatyaṃ nareśāśiṣo2
vanyāste dadatisma santatapari prāptotsavā dantinaḥ
tvaddhāṭībhayavidrutāriramaṇīvakṣojabaddhaspṛhāḥ
sevante mṛgayāṃ na jātu śavarā yatkandarāmandirāḥ

2.35

atra 'dadatisme'tyantaṃ śaithilyaṃ, punaḥ 'prāptotsavā' ityantaṃ gāḍhatvaṃ,
puna 'īntina' ityatra śaithilyaṃ, punarapi 'spṛhā' ityantaṃ gāḍhatvam ityādi
bodhyam
rītyabhedaḥ samatā | rītayastu vaidarbhī gauḍī pāñcālī ceti tisraḥ
tatra mādhuryavyañjakavarṇaghaṭitā asamāsā alpasamāsā vā racanā vaidarbhī
eṣaivopanāgariketyucyate | sā yathākhañjanasya ruciretu gañjanaṃ kañjamadya na janasya rañjanam
cintayāmi catureṇa cetasā locanaṃ kimapi mocanaṃ śucaḥ

2.36

atra copakramādāsamāpterekā vaidarbhī
ojovyañjakavarṇaghaṭitā dīrghasamāsavatī racanā gauḍī | sā yathā—
mūrddhavrātāpahārasphuṭataragiriśaprauḍharūpaprasādaprāptaproddāmalokatritayajayaparivyaktarā janmahimnaḥ
kaḥ sthātā me purastādbhujabaḷavalitoddaṇḍakodaṇḍaniryyannārācavrātavegaṃ jagati viṣahatāṃ ko raṇeṣu pravīraḥ1

2.37

eṣaiva paruṣetyucyate
mādhuryyasyaujasaśca vyañjakena varṇena ghaṭitā dīrghasamāsarahitā racanā
pāñcālī | eṣaiva komaleti grāmyeti cocyate | sā yathā —
sphurattārākārā sphuṭalalitahārāvaliyutā
smaronmeṣadbhrājattanurmalaśobhāsamudayā
samārūḍhā lipsāmasamanavadolāṃ vidhumukhī
priyāgāraṃ sārāyitajaghanatārā pariyayau

2.38

mūrddhinavargāntyagena ṭavargānyasparśana hrasvena repheṇa ṇakāreṇa ca ghaṭitatve
sati samāsarahitatvamalpasamāsatvaṃ vā mādhuryyam
taduktam—
“mūrddhinavargāntyagāḥ sparśā aṭavargā raṇau laghū
avṛttirmadhyavṛttirvā mādhuryye ghaṭanā matā ||”2 iti
yathā—
“khañjanasye”3tyādi pūrvvodāhṛtapadye
aparuṣavarṇaghaṭitatvaṃ sukumāratā | yathā—
racitāṃ navamālikāprasūnairurasīyaṃ navamālikāṃ dadhānā
haritāttulacolakaṃ vasānā na samānālamalaṃ vibhūṣaṇena

2.39

jhaṭitipratīyamānārthānvayakatvamarthavyaktiḥ | yathā-“racitāmi” tyādau
kaṭhinavarṇaghaṭanālūpavikaṭatvalakṣaṇodāratā | sā yathā madīyavināyakastave-līlālāsye kadācittava padayugalāghātato bhūtadhātrī
nyañcatyaddhā¹ samantāttyajati punarimāṃ nūnamāśāgajaughaḥ²
śeṣo'pyeṣo'suśeṣo vamati gurutayā raktamāraktanetro
gurvīmurvī vimoktuṃ prabhavati kamaṭhādhośvaraḥ pṛṣṭhaniṣṭhām

2.40

padānāṃ nṛtyatprāyatvaṃ vikaṭatā, saivodārateti kecit
ojastu prāglakṣitamudāhṛtañca
avidagdhavaidikādiprayogayogyānāṃ padānāṃ parihāreṇa prayujyamāneṣu
padeṣu lokottaraśobhā kāntiḥ | yathā-“racitāmi” tyudāhṛtapadye
bandhagāḍhatvaśaithilyayoḥ krameṇāvasthānaṃ³ samādhiḥ | anayoreva prācīnairārohāvarohavyapadeśaḥ kṛtaḥ | krama eva hi tayoḥ prasādasya⁴ bhedakaḥ
tatra hi tayorvyutkrameṇa vṛtteḥ | yathā—
dṛptaduṣṭataradānavadarpacchedaveditanijaikamahimnaḥ
ko'pi nīradarucaḥ kurutānme śarmma santatahagantanipātaḥ

2.41

atra prathame'rddhe ārohaḥ pare'rddhe'varohaḥ
evaṃ daśārthaguṇā api tanmātramāna eva | tathāhividagdhaceṣṭitasya tadasphuṭatvasya tadupapādakayukteśca samānādhikaraṇarūpasaṃsargaḥ śleṣaḥ² | yathāetatkañcukamaṅgulauyaka³midaṃ kasyāḥ kimatra priyaṃ
saurasyāditi pṛṣṭayorddiyatayostūṣṇīmanusmerayoḥ
ekāmaṅgulimudrayā smitapaṭussantoṣya tatkañcukaṃ
tāmanyāṃ paridhāpayan priyatamaḥ pratyaṅgamāliṅgati

2.42

arthasya vaimalyaṃ prayojakamātraparigrahaḥ prasādaḥ | yathā“kamalānukāri vadanami”tyādi | pratyudāharaṇantu “kamalakāntyanukāri
vadanami”tyādi
arthasya prakramābhaṅgaḥ samatā
yathā pūrvvodāhṛteṣu padyeṣu | pratyudāharaṇantu prācīnapadyaṃ yathācyutasumanasaḥ kundāḥ puṣpodgameṣvalasādrumā
malayamarutaḥ sarpantīme viyuktadhṛticchidaḥ
atha⁴ ca savituḥ śītollāsaṃ lunanti marīcayo
na ca jaṭharatāmālambante klamodaya⁵dāyinīm

2.46

ṛtusandhipratipādanapare'trapadye dvitīyapāde prakramabhaṅgaḥ, malayamarutāmasādhāraṇatvāt | evantu dvitīyaḥ pādaḥ paṭhitavyaḥ-'manasi ca giraṃ badhnantīme kiranti na kokilā' iti
ekasyā evokterbhaṅgyantareṇa punaḥ punaḥ kathanātmakamuktivaicitryaṃ
mādhuryyam | yathā madīyavināyakastave—
atra brahmādibhirnnāsti mama prayojanamityayamartho dūrāvasthānaprārthanādirūpeṇoktivaicitryeṇābhihitaḥ
paruṣe'pyarthe akāṇḍa2śokadāyitvābhāvarūpamapāruṣyaṃ sukumāratā
yathā 'yaśaḥśeṣo rājati |'
vastunorvarṇanīyasyāsādhāraṇakriyārūpayorvarṇanamarthavyaktiḥ | yathā-ayameva svabhāvoktya3laṅkāra iti lokairucyate
“cumbanaṃ dehi me bhārye kāmacāṇḍālatṛptaye” ityādigrāmyārthaparīhāra
udāratā | sā codāhṛteṣu padyeṣu bodhyā
padārthe vākyārtharacanaṃ, vākyārthasya padenābhidhānaṃ, vyāsasamāsau, viśeṣaṇasya sābhiprāyatvañceti pañcaprakārārthaprauḍhirojaḥ1| tatra padārthe vākyārtharacanaṃ
yathāvirahasamayahānaprolasaccakravāka2kramavidhikamanīyakrīḍanārambhakāle
vidaladamalapadmaśreṇisaurabhyaramye3vahati ca pavamāne citramastyevamānaḥ
atra prātarityeka4padārthapratipādanāya virahasamayetyādivākyaṃ racanam
vākyañcātrapadasamūhaḥ
vākyārthasya padenābhidhānaṃ yathā--varavihitā5laṅkārā rasabhāvasphītirītimatī
abhisārikeva kavitā kamanīyā kasyacidbhavati

2.47

atra
"abhisārayate kāntaṃ yā manmathavaśaṃvam̐vadā
svayaṃ vā'bhisaratyeṣā dhīrairuktā'bhisārikā ||"
ityatra lakṣaṇavākyārthasyābhisārikāpadenābhidhānam | ekasyaiva
vākyārthasya bahubhirvākyairabhidhānaṃ vyāsaḥ | sa yathā---avāñchitamupāyāti vāñchitañca na labhyate
sukhaṃ yato vidhiḥ so'yaṃ nānurodhakaraḥ kvacit

2.48

atra daivaparatantro'yaṃloka ityekasmin vākyārthe nānāvākyaracanam
bahuvākyārthasyaikavākyenābhidhānaṃ samāsaḥ | sa yathā--kānte kelikalākūtūhalavati prollāsya padmaṃ puraḥ
sākūtaṃ karajena khaṇḍitavati jñāteṅgitā preyasī
vaktraṃ vīkṣya vihasya kiñcidamalasvidyatkapolasthalīkālindītaṭasattamālaviṭapāsaktāṃ latāmālikhat

2.49

sābhiprāyatvañca prakṛtārthapoṣakatā | yathā-vācā viśvāsabhājaḥ kathamapi bhajataḥ svasvarūpaṃ pradarśya
sphītāśeṣasvajātāvaraṇavirahitānātha ! sadyo vidhatse
kiñca tvañcāruyātrāmapi harasi hare ! vāṭapāṭaccarāṇāṃ
rītiḥ kena trilokīsadanajanaguro ! grāhitā grāhiteyam

2.50

avarṇitapūrvo'yamarthaḥ pūrvavarṇitacchāyā veti kaverālocanaṃ samādhiḥ
ayamānandakarociḥ śītamayūkho na bhāsate sumukhi
kintu vihāyasi mukure tava mukhamanubimbitaṃ bhāti

Linked texts (2)