Pramāṇa · Search · About · API

Viratarangini (Vīrataraṅgiṇī)

वीरतरङ्गिणी

Language
Sanskrit
Author
Citradhara Śarman
Extent
88 passages, 2,462 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Vira Tarangini Of Chitradhar By Trilokanath Jha Kendriya Shiksha Mantralay; ed. Trilokanātha Jhā;… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1-2

uccairānamate sadaiva bhajate bhavyāni navyāni yo
ditsannāmanute 2 'khile'pi jagati svalpānyamūni dhruvam
yasyaikaḥ kara ānatābhayakaro no jātu viśrāmyati
prītyai so'stu samastavastubharaṇanyastāśayo vighnarāṭ

1.2

yadāsevanataḥ khedahānerānanda uttamaḥ
sa vīraḥ kasya dhīrasya na cittamavagāhatām 3

1.3

atha vīraraso nirūpyate| tatrotsāhasthāyibhāvako raso vīraḥ
utsāho'dhyavasāyaḥ, so'pyavadhāraṇātmā svakṛtisādhyatāniścayastajjanyaṃ sukhaṃ
vā| sa cāyaṃ vīraścaturddhā—yuddhavīro, dānavīro, dayāvīro, dharmmavīraśceti
tatra yuddhavīro yathā—
dūre tiṣṭha mṛdo 4 vṛkodara nijodārodaraṃ pūrayerbālau stha ≍ kurutaṃ kiśoracaritaṃ mā tiṣṭhataṃ sammukhe
bhūyaḥśikṣitabhārgavīyavilasacchastraikamitrasya me
niryaddvāṇaparamparāmanubhavatveṣo'dhunā phālgunaḥ

1.4

yathā vā-pṛṣṭhe¹ tiṣṭhatu vānarāvalirasau vatso'pyasau vīkṣatāṃ
sāphalyaṃ labhatāmmunerabhinavā śikṣā samakṣaṃ hareḥ
bhūyastoṣitapārvatīparivṛḍhaprauḍhaprasādoddhato
dhattāmeṣa madīyakārmukacaladvāṇāvalī² lolatām

1.5

dānavīro yathā-kupyatveṣa pitāmahaḥ kalayatu krodhānniṣedhaṃ gurustiṣṭhantu svajanāḥ sudīnavadanāḥ padmā'yatāṃ sadmanaḥ
kiñceyaṃ sphuratu prapañcaracanā sauparvaṇī mā'thavā
pāṇāvasya vaṭoriha śrutipaṭorddhānodakaṃ pātyate

1.6

yathā vā-svādhīnā jagatī vasuvrajavatī viśrāṇitā na kvacit
svāyatto na ca dātumekamanasā cintāmaṇiścintitaḥ
nānīto nikaṭe nideśavaśagaḥ kalpadrumo ditsatā
hantopetya calācalaṃ ³vapuridaṃ kindattamūktaṃ bhavet

1.7

dayāvīro yathā-patrinna trapase'tibhītamanise pārāvatāyākramaṃ
vikramya spṛhayannu paryyanusaran mā'tikramaṃ kalpayeḥ
jīveḥ kṛttamadīyapīvaravapuḥpiṇḍāmiṣaistoṣito
nehe dīnajanopakāravimukhīmenāmadhīnāntanum

1.8

yathā vāgrāhaṇa 1grahiṇogravigrahavatā gāḍhaṃ gṛhīto balājjīvagrāhamasau virauti nitarāṃ dantāvalo duḥkhitaḥ
padme muñca vaseha sadmani manāgekākinī kā'tra bhīreṣo'smi tvarito2 mataṅgajapateruddhārabhārotsukaḥ

1.9

dharmmavīro yathādūre tiṣṭhatu medinī madadbhuto gacchantvamūsampado
gāḍhaṃ vā vipadaḥ patantu sahasā muñcantu vā bāndhavāḥ3
bhūdevasya guroramuṣya jarato nāśāya hāsāspadaṃ
mithyāvāgatiniṣṭhureṇa manasā hā dhik kathaṃ kathyatām

1.10

yathā vā -
adyāsau vinivarttatāṃ viracito rājya4bhiṣekotsavo
bhavyo'yaṃ bhuvanādhipatyamahasā vatso vanaṃ sevatām
kindhāmī bata niṣprapañcamanasaḥ pañcāsavo yāntu me
heyo5 dharmmahṛdāṃ sadaiva suhṛdāṃ mā bhūd vacovyatyayaḥ

2.1

atra vyabhicāriṇa āvegādayo bhavanti | tatra āvegastvarāviśeṣo
vilakṣaṇā cittavṛttiryā sambhramaśabdenābhidhīyate | sa yuddhavīre vyabhicārī
yathābho bhoḥ kutra dhanuḥ kaśaktirasamā bāṇāḥ ka vāhāḥ ka ca
kāste hanta rathaḥ kva sārathirasau kvāmī bhaṭāḥ prasthitāḥ

2.11

varttantāmathavā'dhunā kvacidime kiṃ sādhyamebhirbalā—
deṣo'smi svayameva vīra2 ! bhavataḥ śikṣāsamīkṣotsukaḥ

2.12

dānavīre sa yathā-eṣa prājyatarājyamoditavidhestoṣādadoṣānmayā
prāptaḥ kāñcanaśailarāḍatijavācchidrānya3 deveśvarān
sadyaḥ so'yamajihmagena manasā saṃpādyatāmarthisāt
ko jānātu surā jayeyurapi māṃ dambhādamī dāmbhikāḥ

2.13

dayāvīre sa yathā-nāpṛṣṭā kamalālayā'pi mukuṭaṃ nālakṣitaṃ niṣpatan
nūnaṃ vicyutamuttarīyamapi me kiṃ hīyate tāvatā
modādetya gajendramena macirānuddhṛtya dīnaṃ balā-nniḥśaṅkaṃ karaṇīyadurgajaladhereṣo'smi pāraṃgataḥ

2.14

dharmmavīre sa yathā-bho bho dharmadhanāḥ pravīṇamatayaḥ kiṃ cintayā ṛtvijaḥ
sadyaḥ sādhusamāptimanya vidhito vaidhaḥ kraturnīyatām
sīdantu svajanā harantu ripavaḥ prauḍhā imāḥ sampadaḥ
prārabdho makha eṣa śeṣamagataḥ kenādhunā tyajyatām

2.15

śauryyādyatiśayādijanitaṃ nijotkarṣajñānaṃ garvvaḥ | sa yuddhavīre
vyabhicārī | yathā-keyaṃ vānaravīthikā śiśutaraḥ saumitrireṣa ka ca
kāyaṃ vīrataro'pi dhīracarito rāmo raghūṇāṃ patiḥ
mayyāsaktakaṭhorakārmukavare divyaikaśastroddhure
jetā'pi tripurasya khaṇḍaparaśustiṣṭhetra vā sammukhe

2.16

dānavīre sa yathā-datteyaṃ vasudhā budhāya vidhitastriḥsaptakṛtvo mayā
vidyābhikṣukalakṣamacchamatinā santoṣitaṃ sarvvataḥ
etasyādyavaṭorapi śrutipaṭoścāprapratāpārthinaḥ
śikṣādānavidhāvapi ślathamidaṃ hārddhikimetanmanaḥ

2.17

dayāvīre sa yathā-sadyaḥkṛttavapu ≍ prabhūtapiśitairenaṃ kapotaṃ kramāt
santoṣyāti kaṭhoracetasamimaṃ śyenaṃ mudā rakṣataḥ
keyaṃ nāma mamāsamāstutiriyaṃ sabhyaiḥ samullāsitā
prāṇoddāmavirāmato'pyasumato rakṣāṃ sadaiveścataḥ

2.18

dharmavīra sa yathā-ye ye dharmadhurandharāḥ kṣitibhujo'bhuvannalādyā bhuvi
prauḍhāstairnna nihāsitaṃ vratamidaṃ yasyāṃ mudā rakṣitam
tasyāmeva samunnatena vahatā tāmeva rājaśriyaṃ
tyājyaṃ bhoḥ kathamadya tena manasā satyavrataṃ dhīdhanāḥ

2.19

parāparādhajanito vākpāruṣyādikāraṇībhūtaścittavṛtti viśeṣo'marṣaḥ
sa yuddhavīre vyabhicārī | yathā-adyoddāma lalāmabāhuparighatrātoddhato dhārayan
divyaṃ dhāma jito'cirāddalisuto bāṇāvalībhirbalāt
pāpe kiṃ haridambare'ntaragatā vighnaṃ vidhatse mudhā
saṅgrāmādapagaccha śikṣaya śiśorlakṣaṃ punastryakṣataḥ

2.20

dānavīre sa yathā-mūḍhāḥ kiṃ kuruteha lubdhamanaso bhūyo niṣedhaṃ mudhā
no jānanti bhavādṛśorasu dṛśastattvaṃ mamatvaṃ gatāḥ
kintadvarmma mama tvagantaragataṃ kiṃ vā bhavet kuṇḍalaṃ
prāṇānapyahamarthine sarabhasaṃ viśrāṇituṃ prodyataḥ

2.21

dayāvīre sa yathā—
modenādya kapotapotaka cirāccitte na cintāṃ kuru
prārabdho bhavataḥ parābhava-parīhārāya ko'pi kramaḥ
bhobhoḥ krūra ! kṛpākalāmṛtamaro ! śyena ! kṣamasva kṣaṇaṃ
kṣuttṛṣṇātaralo madīyapiśitaistoṣaṃ mudā poṣaya

2.22

dharmavīre sa yathākirīṭinuddāmaṃ tyaja sapadi garvvaṃ jaḍamate !
vṛthā bhaumāsīmastvaguṇagaṇamānī viharasi¹
jahīhi² prākharyaṃ yaduvara ! na yūyaṃ paricitā
mamorvīyaṃ dūre vasatu, na tu satyavratamidam

2.23

pūrvānubhūtārthaviṣayakaṃ jñānaṃ smaraṇam | tat yuddhavīre yathā—
sannaddhāḥ kuravo nibaddhamukuṭāste'vasthitāḥ sammukhe
haṃ ho vīrahṛdekahemanikaṣo nyūḍho³ balāt kauravaiḥ
tatstūta ! drutameva vāhaya rathaṃ drakṣyāmi śikṣāpaṭūṃ⁴—
nāgacchenna javena samprati gururnirjitya saṃsaptakān

2.24

atra ‘te’ iti padena tattadaparādhakāritvena⁵ parākramavattvena vā kurūṇāṃ
smaraṇaṃ dyotyate
dānavīre yathā—
te'mī puṇyadṛśo'rthinaḥ parigatāḥ⁶ sthāsyanti yāsyanti vā
sphītā'pīyamaśeṣasampadasamā vartteta no vā ciram
kālo'pyeṣa supuṇyadaḥ punarapi prāpyo na vāpyo mayā
taccetaścatura ! drutaṃ kuru hitaṃ dehīpsitānarthine

2.25

atra ‘te’ iti padena tapaḥkulādiśālitvarūpayā pātratayā'rthināṃ⁷
smṛtirdyotyate | evaṃ dayāvīrādāvapyanusandheyam
nītimārgānusmṛtyādijanitārthanirddhāraṇaṃ matiḥ | sā yuddhavīre yathā-vatsāssveha manāg madīyamacirātpaśyāsamaṃ1 kauśalaṃ
nissāraṃ jagadetadasthiramidaṃ nūnaṃ yaśaḥ sthāsyati
eṣa vyākulabandhubhiḥ parivṛtaḥ padmaprasannānano
modādeti daśānanastadahamapyasmi kṣaṇādagraṇīḥ

2.26

iṣṭāvāptijanito manaḥprasādo harṣaḥ | sa yuddhavīre pūrvodāhṛte
“padmaprasannānano modādeti daśānana” ityatra bodhyaḥ | evaṃ dānavīrādāvapyūhyam
tūṇīrāḥ śarajālakairvirahitāḥ chinnaṃ dhanuḥ śastrakairastrāṇyāhataśaktikāni samare saṃlakṣitāni sphuṭam
eṣo'smi sthira eva samprati tathā'pyudyadbhujābhyantaravyūḍhoraḥparipīḍanavyasanitāṃ3 dhattāmasau rāghavaḥ

2.27

rāmo'sau na bhavedyadi trijagatāṃ vīrāgraṇīstatkathaṃ
prāpto vāridhilaṅghanena sahasā laṅkāmaśaṅkāmimām
taccittādapayātu khedanicayo modoccayaścīyatāṃ
sāphalyaṃ labhatāṃ cirādadhigatā śikṣā mama tryakṣataḥ

2.31

jagannāthapaṇḍitāstu--“satyavīro vidyāvīraḥ kṣamāvīro balavīra”
ityapare'pi catvāro vīrabhedāḥ, 1 tathā hi—
“sapadi vilayametu rājyalakṣmīrupari patatvathavā kṛpāṇadhārā
apaharatutarāṃ śiraḥ kṛtānto mama tu matirna manāgapaiti satyāt||28||” 2
iti padye satyavīraḥ pratīyate
“na ca satyasyāpi dharmmāntargatatayā dharmmavīra eva satyavīrasyāntarbhāva
iti vācyam, dānadayayorapi tadantargatatayā tadvīrayo 3 rapi dharmmavīrātpṛthaggaṇanānaucityāt |” 4
evam
“api vakti girāṃpatiḥ svayaṃ yadi tāsāmadhidevatā'pi vā
ayamasmi puro hayānanasmaraṇollaṅghitavāṅmayāmbudhiḥ ||29||” 5
ityatra vidyāvīraḥ pratīyate
“nanvatra yuddhavīratvaṃ yuddhatvasya vādasādhāraṇasya vācyatvāditi cet,
kṣamāvīre kiṃ brūyāḥ ? yathā—
api bahaladahanajvālaṃ mūrdhni ripurme nirantaraṃ dhamatu
pātayatu vāsidhārāmaṇumātraṃ na kiñcidābhāṣe ||30||” 6
“balavīre vā kiṃ samādadhyāḥ ? yathā—
pariharatu dharāṃ phaṇipravīraḥ sukhamayatāṃ kamaṭho'pi tāṃ vihāya
ahamiha puruhūta ! pakṣakoṇe nikhilamidaṃ jagadaṇḍakaṃ vahāmi

2.32

yathā-mūdrdhrātopahārasphuṭataragiriśaprauḍharūḍhaprasādaprāptaproddāmalokatritayajayaparivyaktarā janmahimnaḥ
kaḥ sthātā me purastādbhujabalabalitoddaṇḍakodaṇḍaniryyan
nārācavrātavegaṃ jagati viṣahatāṃ ko raṇeṣu pravīraḥ

2.33

yathā 'madīyavināyakastave-yauṣmākīṇālikodyattuhinakarakalācandrikāmīhamānāḥ
pāyaṃ pāyaṃ pṛthivyāmamṛtakarakarānapyatoṣaṃ dadhānāḥ
ete tasyā alābhādamūditamanaso jīvanaṃ hātukāmāḥ
kāmaṃ manye cakorāḥ śikhikaṇakavalānākulāḥ śīlayanti

2.34

gāḍhatvaśaithilyābhyāṃ vyutkrameṇa miśraṇaṃ prasādaḥ| yathā madīyarājastutipadye-etanmāmakamatra bhāvaya vacassatyaṃ nareśāśiṣo2
vanyāste dadatisma santatapari prāptotsavā dantinaḥ
tvaddhāṭībhayavidrutāriramaṇīvakṣojabaddhaspṛhāḥ
sevante mṛgayāṃ na jātu śavarā yatkandarāmandirāḥ

2.35

atra 'dadatisme'tyantaṃ śaithilyaṃ, punaḥ 'prāptotsavā' ityantaṃ gāḍhatvaṃ,
puna 'īntina' ityatra śaithilyaṃ, punarapi 'spṛhā' ityantaṃ gāḍhatvam ityādi
bodhyam
rītyabhedaḥ samatā | rītayastu vaidarbhī gauḍī pāñcālī ceti tisraḥ
tatra mādhuryavyañjakavarṇaghaṭitā asamāsā alpasamāsā vā racanā vaidarbhī
eṣaivopanāgariketyucyate | sā yathākhañjanasya ruciretu gañjanaṃ kañjamadya na janasya rañjanam
cintayāmi catureṇa cetasā locanaṃ kimapi mocanaṃ śucaḥ

2.36

atra copakramādāsamāpterekā vaidarbhī
ojovyañjakavarṇaghaṭitā dīrghasamāsavatī racanā gauḍī | sā yathā—
mūrddhavrātāpahārasphuṭataragiriśaprauḍharūpaprasādaprāptaproddāmalokatritayajayaparivyaktarā janmahimnaḥ
kaḥ sthātā me purastādbhujabaḷavalitoddaṇḍakodaṇḍaniryyannārācavrātavegaṃ jagati viṣahatāṃ ko raṇeṣu pravīraḥ1

2.37

eṣaiva paruṣetyucyate
mādhuryyasyaujasaśca vyañjakena varṇena ghaṭitā dīrghasamāsarahitā racanā
pāñcālī | eṣaiva komaleti grāmyeti cocyate | sā yathā —
sphurattārākārā sphuṭalalitahārāvaliyutā
smaronmeṣadbhrājattanurmalaśobhāsamudayā
samārūḍhā lipsāmasamanavadolāṃ vidhumukhī
priyāgāraṃ sārāyitajaghanatārā pariyayau

2.38

mūrddhinavargāntyagena ṭavargānyasparśana hrasvena repheṇa ṇakāreṇa ca ghaṭitatve
sati samāsarahitatvamalpasamāsatvaṃ vā mādhuryyam
taduktam—
“mūrddhinavargāntyagāḥ sparśā aṭavargā raṇau laghū
avṛttirmadhyavṛttirvā mādhuryye ghaṭanā matā ||”2 iti
yathā—
“khañjanasye”3tyādi pūrvvodāhṛtapadye
aparuṣavarṇaghaṭitatvaṃ sukumāratā | yathā—
racitāṃ navamālikāprasūnairurasīyaṃ navamālikāṃ dadhānā
haritāttulacolakaṃ vasānā na samānālamalaṃ vibhūṣaṇena

2.39

jhaṭitipratīyamānārthānvayakatvamarthavyaktiḥ | yathā-“racitāmi” tyādau
kaṭhinavarṇaghaṭanālūpavikaṭatvalakṣaṇodāratā | sā yathā madīyavināyakastave-līlālāsye kadācittava padayugalāghātato bhūtadhātrī
nyañcatyaddhā¹ samantāttyajati punarimāṃ nūnamāśāgajaughaḥ²
śeṣo'pyeṣo'suśeṣo vamati gurutayā raktamāraktanetro
gurvīmurvī vimoktuṃ prabhavati kamaṭhādhośvaraḥ pṛṣṭhaniṣṭhām

2.40

padānāṃ nṛtyatprāyatvaṃ vikaṭatā, saivodārateti kecit
ojastu prāglakṣitamudāhṛtañca
avidagdhavaidikādiprayogayogyānāṃ padānāṃ parihāreṇa prayujyamāneṣu
padeṣu lokottaraśobhā kāntiḥ | yathā-“racitāmi” tyudāhṛtapadye
bandhagāḍhatvaśaithilyayoḥ krameṇāvasthānaṃ³ samādhiḥ | anayoreva prācīnairārohāvarohavyapadeśaḥ kṛtaḥ | krama eva hi tayoḥ prasādasya⁴ bhedakaḥ
tatra hi tayorvyutkrameṇa vṛtteḥ | yathā—
dṛptaduṣṭataradānavadarpacchedaveditanijaikamahimnaḥ
ko'pi nīradarucaḥ kurutānme śarmma santatahagantanipātaḥ

2.41

atra prathame'rddhe ārohaḥ pare'rddhe'varohaḥ
evaṃ daśārthaguṇā api tanmātramāna eva | tathāhividagdhaceṣṭitasya tadasphuṭatvasya tadupapādakayukteśca samānādhikaraṇarūpasaṃsargaḥ śleṣaḥ² | yathāetatkañcukamaṅgulauyaka³midaṃ kasyāḥ kimatra priyaṃ
saurasyāditi pṛṣṭayorddiyatayostūṣṇīmanusmerayoḥ
ekāmaṅgulimudrayā smitapaṭussantoṣya tatkañcukaṃ
tāmanyāṃ paridhāpayan priyatamaḥ pratyaṅgamāliṅgati

2.42

arthasya vaimalyaṃ prayojakamātraparigrahaḥ prasādaḥ | yathā“kamalānukāri vadanami”tyādi | pratyudāharaṇantu “kamalakāntyanukāri
vadanami”tyādi
arthasya prakramābhaṅgaḥ samatā
yathā pūrvvodāhṛteṣu padyeṣu | pratyudāharaṇantu prācīnapadyaṃ yathācyutasumanasaḥ kundāḥ puṣpodgameṣvalasādrumā
malayamarutaḥ sarpantīme viyuktadhṛticchidaḥ
atha⁴ ca savituḥ śītollāsaṃ lunanti marīcayo
na ca jaṭharatāmālambante klamodaya⁵dāyinīm

2.46

ṛtusandhipratipādanapare'trapadye dvitīyapāde prakramabhaṅgaḥ, malayamarutāmasādhāraṇatvāt | evantu dvitīyaḥ pādaḥ paṭhitavyaḥ-'manasi ca giraṃ badhnantīme kiranti na kokilā' iti
ekasyā evokterbhaṅgyantareṇa punaḥ punaḥ kathanātmakamuktivaicitryaṃ
mādhuryyam | yathā madīyavināyakastave—
atra brahmādibhirnnāsti mama prayojanamityayamartho dūrāvasthānaprārthanādirūpeṇoktivaicitryeṇābhihitaḥ
paruṣe'pyarthe akāṇḍa2śokadāyitvābhāvarūpamapāruṣyaṃ sukumāratā
yathā 'yaśaḥśeṣo rājati |'
vastunorvarṇanīyasyāsādhāraṇakriyārūpayorvarṇanamarthavyaktiḥ | yathā-ayameva svabhāvoktya3laṅkāra iti lokairucyate
“cumbanaṃ dehi me bhārye kāmacāṇḍālatṛptaye” ityādigrāmyārthaparīhāra
udāratā | sā codāhṛteṣu padyeṣu bodhyā
padārthe vākyārtharacanaṃ, vākyārthasya padenābhidhānaṃ, vyāsasamāsau, viśeṣaṇasya sābhiprāyatvañceti pañcaprakārārthaprauḍhirojaḥ1| tatra padārthe vākyārtharacanaṃ
yathāvirahasamayahānaprolasaccakravāka2kramavidhikamanīyakrīḍanārambhakāle
vidaladamalapadmaśreṇisaurabhyaramye3vahati ca pavamāne citramastyevamānaḥ
atra prātarityeka4padārthapratipādanāya virahasamayetyādivākyaṃ racanam
vākyañcātrapadasamūhaḥ
vākyārthasya padenābhidhānaṃ yathā--varavihitā5laṅkārā rasabhāvasphītirītimatī
abhisārikeva kavitā kamanīyā kasyacidbhavati

2.47

atra
"abhisārayate kāntaṃ yā manmathavaśaṃvam̐vadā
svayaṃ vā'bhisaratyeṣā dhīrairuktā'bhisārikā ||"
ityatra lakṣaṇavākyārthasyābhisārikāpadenābhidhānam | ekasyaiva
vākyārthasya bahubhirvākyairabhidhānaṃ vyāsaḥ | sa yathā---avāñchitamupāyāti vāñchitañca na labhyate
sukhaṃ yato vidhiḥ so'yaṃ nānurodhakaraḥ kvacit

2.48

atra daivaparatantro'yaṃloka ityekasmin vākyārthe nānāvākyaracanam
bahuvākyārthasyaikavākyenābhidhānaṃ samāsaḥ | sa yathā--kānte kelikalākūtūhalavati prollāsya padmaṃ puraḥ
sākūtaṃ karajena khaṇḍitavati jñāteṅgitā preyasī
vaktraṃ vīkṣya vihasya kiñcidamalasvidyatkapolasthalīkālindītaṭasattamālaviṭapāsaktāṃ latāmālikhat

2.49

sābhiprāyatvañca prakṛtārthapoṣakatā | yathā-vācā viśvāsabhājaḥ kathamapi bhajataḥ svasvarūpaṃ pradarśya
sphītāśeṣasvajātāvaraṇavirahitānātha ! sadyo vidhatse
kiñca tvañcāruyātrāmapi harasi hare ! vāṭapāṭaccarāṇāṃ
rītiḥ kena trilokīsadanajanaguro ! grāhitā grāhiteyam

2.50

avarṇitapūrvo'yamarthaḥ pūrvavarṇitacchāyā veti kaverālocanaṃ samādhiḥ
ayamānandakarociḥ śītamayūkho na bhāsate sumukhi
kintu vihāyasi mukure tava mukhamanubimbitaṃ bhāti

3.2

“trividhāśca guṇāḥ kāvye bhavanti kavisammatāḥ
bāhyāścābhyantarāścaiva ye ca vaiśeṣikā iti
bāhyāḥśabdaguṇāścāsminnāntarāścārtha saṃśrayāḥ
vaiśeṣikāstu te nūnaṃ doṣatve'pi hi ye guṇāḥ
caturviṃśatirākhyātāsteṣu ye śabdasaṃśrayāḥ

3.52

te tāvadabhidhīyante nāmalakṣaṇayogataḥ
śleṣaḥ prasādaḥ samatā mādhuryyaṃ sukumāratā
arthavyaktistathā kāntirudāratvamudāttatā
uktasthānyadaurjityaṃ preyānatha suśabdatā
tadvatsamādhiḥ saukṣmyañca gāmbhīryyamatha vistaraḥ
saṃkṣepaḥ saṃmitatvañca bhāvikatvaṃ gatistathā
rītiruktistathā prauḍhirathaiṣāṃ lakṣyalakṣaṇe ||”3
tatra śleṣādyā udāratvāntā pūrvvaniruktaprāyā eva | udāttatā tu
ślāghyaviśeṣaṇavattā | yathā—
aurjityaṃ gāḍhabandhatā | yathā—
asminnīṣaddbalitavitatastokavicchinnabhugnaḥ
kiñcillīlopacitavitataḥ puñjitaścocchritaśca 1
dhūmotpīḍastaruṇamahiṣaskandhalīno davāgneḥ
svairaṃ sarpan sṛjati gagane gatvarānabhrabhaṅgān

3.53

atra gāḍhabandhasya spaṣṭameva pratibhānādaurjityam
priyatarākhyānaṃ preyaḥ | yathā—
saujanyāmbunidhe ! budhapriya2 ! guṇaprākāra3 ! dharmadruma4prāroha ! pratipannavatsala ! mahātyāgin ! vivekāśraya !
lakṣm‍yāvāsa ! manasvinīmanasijavyāpāradīkṣāguro !
śrīman ! muñja ! kimityamuṃ janamupaspraṣṭuṃ dṛśā nārhasi

3.54

atra 'saujanyāmbunidhe' ityādīnāṃ priyārthānāṃ padānāmupādānaṃ preyaḥ
susiddhāṃ5 vyutpattiḥ suśabdatā | yathā—
tasyājīvanirastu mātaravamā jīvasya mājīvato
bhūyādvā'jananiḥ kimamba januṣā jantorvṛthājanmanaḥ
yastvāmeva na vandate na yajate6 nopaiti nālokate
nopastauti na manyate na manute nādhyeti na dhyāyati

3.55

atrājīvanirajananirityādīnāṃ subantānāṃ vandate yajate7 ityādīnāṃ
tiṅantānāṃ ca vyutpattiḥ suśabdatā
samādhistu anyatrānyadharmmāropaḥ | yathā—
‘dṛṣṭiḥ kamalinīmanuvadatī’ti
antassaṃjarūpatvaṃ sūkṣmatā | yathā--kevalaṃ dadhati kartṛvācinaḥ pratyayāniha na jātu karmmaṇi
dhātavaḥ sṛjatisaṃhṛśāstayaḥ stautiratra viparītakārakaḥ

3.56

atra sṛjatisaṃharatiśāstistūyate iti śabdānāmāntaḥsaṃjarūpatvena
sūkṣmatayonmeṣāt sūkṣmatvam
dhvanimattā gāmbhīryyam | yathā--maulau dhāraya puṇḍarīkamamitaṃ tannātmano vikramaṃ
cakrāṅgaṃ vaha pādayugmamavaniṃ doṣṇā samabhyuddhara
lakṣmīṃ bhrūnikaṭe niveśaya bhava jyāyān divaukaspaternirdhvāntaḥkaraṇaikacaura ! tadapi jñāto hariḥ khalvasi

3.57

atra nābhyāṃ puṇḍarīkadhāraṇaṃ, cakrāṅkitakaratvaṃ, daṃṣṭrayā vasudhoddharaṇaṃ,
vakṣaḥsthalasthitalakṣmīkatvam, indrāvarajatvaṃ ca dhvanyate iti gāmbhīryyam
vistaro vyāsaḥ | sa ca pūrvvaṃ darśitaḥ
saṃkṣepaḥ samāsaḥ | so'pi darśita eva
yāvadarthakapaddatvaṃ sammitatvam | yathā--kecidvastuni no vāci, kecidvāci na vastuni
vāci vastuni cāpyanye, nānye vāci na vastuni

3.58

atrārthasya padānāñca tulāvidhṛtavastutulyatvena sammitatvam
bhāvato vākyaracanaṃ bhāvikatvam | yathā--ehyehi vatsa ! raghunandana ! pūrṇacandra !
cumbāmi mūrddhani cirañca pariṣvaje tvām
āropya vā hṛdi divāniśamudvahāmi
vande'thavā caraṇapuṣkarakadvayante

3.59

ārohāvarohakramo gatiḥ | sā ca pūrvvamevodāhṛtā
upakramasya nirvvāho rītiḥ | yathāgrāvṇā nāsi gireḥ kṣatā na payasā klāntā'si na glāpitā
niśvāsaiḥ phaṇino'si na tvadanugā nāyāsitā kā'pi na
svaṃ veśma pratigacchatoriti muhuḥ śrīśārṅgiṇoḥ saspṛhaṃ
sā praśnottarayugmapaṅktirubhayoratyāyatā pātu vaḥ2

3.60

etāni nissahatanorasamañjasāni
śūnyaṃ manaḥ piśunayanti padāni tasyāḥ
ete ca tīratakhaḥ kathayanti tāpamālambitojjhitapariglapitaiḥ pravālaiḥ

3.61

samastarītivyāmiśrā lāṭī | yathā-ayamudayati mudrāmañjanaḥ padminīnāmudayagirivanālībālamandārapuṣpam
virahavidhurakokadvandva bandhurbibhindan
kupitaka pikapola kroḍatāmrastamāṃsi

3.62

ārabdha 1 rīteranirvvāhāt khaṇḍarītirmmāgadhī | yathā-karikavalanaśiṣṭaiḥ śākaśākhāgra2patrairaruṇasaraṇayo'mī sarvvato bhīṣaṇyante
calitaśabarasenādattagośa‍ṛṅgacaṇḍadhvanicakitavarāhanyākulā vindhyapādāḥ

3.63

viśiṣṭā bhaṇitiruktiḥ | yathā-kuśale pṛṣṭe jīvatītyuktiḥ
ukteḥ prauḍhaḥ parīpākaḥ prauḍhiḥ | sa ca parīpākaḥ prakṛtisthakomalakaṭhorebhyo grāmyopanāgara3nāgarebhyo vā padebhya uddhṛtānāṃ padānāmāvāpodvāpābhyāmabhyāsena sanniveśacārutayā niṣpadyate
asaṃyuktarepha4ṇakārādivarṇaghaṭitaṃ padaṃ komalam | kaṇṭhyarephasaṃyogavatpadaṃ kaṭhoram | etadubhaya5bhinnaṃ prakṛtisthaṃ padam
atiprasiddhaṃ padaṃ grāmyaṃ yathā hastavivāhādipadam
nātiprasiddhaṃ nāgaraṃ yathā paśupatiparyyāyarūpapatipadam | evamanyadapi
nātyantaṃ prasiddhaṃ nāgaraṃ yathā vapurādipadam
sacāyaṃ1 paripākastrividhaḥ | ādyantayoḥ svādutaro nārikerapākaḥ
madhyāntayoḥ svādutaro mṛdvīkāpākaḥ | ādimadhyāntasvādutara āmrapākaśceti | tatra nārikerapāko yathā—
abhyuddhṛtā vasumatī dalitaṃ ripūraḥ
kṣisakramaṃ kavalitā balirājalakṣmīḥ
atraikajanmani kṛtaṃ yadanena yūnā
janmatraye tadakarot puruṣaḥ purāṇaḥ

3.64

evaṃ mṛdvīkāpākasahkārapākāvapyudāharaṇīyau
uktāḥ śabdaguṇāḥ
athārthaguṇāḥ2 kathyante | tatra śleṣaprasādasamatāḥ pūrvvoktaprāyā eva3
mādhuryyantu krodhādau atīvratā
yathā—
bhrūbhede sahasodgate'pi vadanaṃ nītaṃ parāṃ namratāmīṣanmāṃ prati bhedakāri hasitaṃ noktaṃ vaco niṣṭhuram
antarbāṣpajaḍīkṛtaṃ prabhutayā cakṣurna visphāritaṃ
kopaśca prakaṭīkṛto dayitayā muktaśca na praśrayaḥ4

3.65

atra vāsavadattālakṣaṇasyārthasya yo'yaṃ5 vinayāvalambanena kopacihnanihnavastanmādhuryyam
aniṣṭhuratvaṃ saukumāryyam | yathā-sadyaḥ purīparisare'pi śirīṣamṛdvī
sītā javāt tricaturāṇi padāni gatvā
gantavyamasti kiyadityasakṛd bruvāṇā
rāmāśruṇaḥ kṛtavatī prathamāvatāram 1

3.66

arthasya sākṣātkathana marthavyaktiḥ | yathā-pṛṣṭheṣu śaṅkhaśakalacchaviṣūcchadānāṃ
rekhābhiraṅkitamalaktakalohinībhiḥ
gorocanāharitababhrubahiṣpalāśamāmodate kumudamambhasi palvalasya

3.67

atra viśeṣaṇaviśiṣṭasya 2 kumudasvarūpasya 3 sākṣādiva pratipattirarthavyaktiḥ
kāntiḥ pūrvvoktaiva
bhūtyutkarṣa udāratā | yathā-prāṇānāmanilena vṛttirucitā satkalpavṛkṣe 4 vane
toye kāñcanapadmareṇukapiśe 5 puṇyābhiṣekakriyā
dhyānaṃ ratnaśilāgṛheṣu vibudhastrīsannidhau saṃyamo
yadvāñchanti tapobhiranyamunayastasmiṃstapasyantyamī1

3.68

āśayotkarṣa udāttatā3 | yathā-pātre purovartini viśvanāthe kṣodīyasi kṣmāvalaye ca4 deye
vrīḍāsmitantasya tadā tadāsīccamatkṛto yena sa eva devaḥ

3.69

arthaviśeṣe svādhyavasāya ojaḥ | yathātānyeva yadi bhūtāni tā eva5yadi śaktayaḥ
tataḥ paraśurāmasya na pratīmaḥ parābhavam

3.70

prauḍhāhaṅkāra aurjityam | yathāumāvadhūrnbhavān dātā yācitāra ime vayam
varaḥ śambhuralaṃ hyeṣa tvatkulonnataye6 vidhiḥ

3.71

artheṣvabhīṣṭā preyān | yathā—
rasavadamṛtaṃ kassandeho madhūnyapi nānyathā
madhuramadhikaṃ cūtasyāpi prasannataraṃ1 phalam
sakṛdapi punarmadhyasthaḥ san rasāntaravijjano
vadatu yadihānyatsvādu syāt priyādaśanacchadāt

3.72

dāruṇāryasyādāruṇaśabdaiḥ pratipādanaṃ suśabdatā | yathā—
devavrate vāñchati dīrghanidrāṃ droṇe ca karṇe ca yaśo'vaśeṣe
lakṣmīsahāyasya tavādya vatsa ! vātsalyavān droṇirayaṃ sahāyaḥ

3.73

vyājālmbanaṃ samādhiḥ | yathā—
darbhārḍkureṇa caraṇaḥ kṣata ityakāṇḍe
tanvī sthitā katicideva padāni gatvā
āsīd vivṛttavadanā ca vimocayantī
śākhāsu valkalamasaktamapi drumāṇām

3.4

arthasya sūkṣmatvaṃ saukṣmyam | yathā—
. . . . . . . . . . . . . . ||74

3.78

vyañjanāgamyatayā'nurāgādīnāṃ śāstrārthasavyapekṣatvaṃ gāmbhīryyam | yathā-arthasya tulyatayā vibhāgaḥ sammitatvam | yathā-sābhiprāyoktivinyāso bhāvikatvam
bhāvināṃ parapuruṣanakhakṣatānāṃ nalagranthyālekhavyājagopanena sābhiprāyabhaṇanaṃbhāvikatvam
arthādarthāntarāvagamo gatiḥ | yathā—
śubhre ko'yaṃ vṛddho ? gṛhaparivṛḍhaḥ, kiṃ tava pitā ?
na me bharttā, rātrau vyapagatadṛganyacca vadhiraḥ
hu huṃ huṃ śrānto'haṃ śiśayiṣurihaivāpavarake
kva yāminyāṃ yāsi svapihi nanu nirdaṃ maśake

3.79

arthasyotpattikriyākramo rītiḥ | yathā—
prathamamaruṇacchāyastāvattataḥ kanakaprabhastadanu virahottāmyattanvīkapolataladyutiḥ
prabhavati punardhvāntadhvaṃsakṣamaḥ kṣaṇadāmukhe
sarasaṃbisinīkandacchedacchavirmṛgalāñchanaḥ

3.80

svārthasya bhaṅgībhaṇanamuktiḥ | yathā—
tvamevaṃsaundaryyā sa ca ruciratāyāḥ paricitaḥ
kalānāṃ sīmānaṃ paramiha yuvāmeva bhajathaḥ
api dvandvaṃ diṣṭyā taditi subhage saṃvadati vāmataḥ śeṣaṃ cetsyājjitamiha tadānīṃ guṇitayā

3.81

atrābhīṣṭasya nāyakanāyikāsaṅgamasya bhaṅgayā bhaṇanemuktiḥ
vivakṣitārthanirvāhaḥ prauḍhiḥ | yathā—
tvadvaktrenduvilokunākuladhiyā dhātrā tvadīyāṃ śriyaṃ
niḥkṣipya pratirājakeṣu viduṣāṃ lakṣmyā tvamāpūritaḥ
tenaite niyataṃ daridrati gṛheṣvevāmiyaṃ dṛśyate
naitāmādriyase tvamicchasi ca tāṃ tvāmeva sā dhāvati

3.82

unnamayya sakacagrahamāsyaṃ cumbati priyatame haṭhavṛttyā
huṃhu muñca mamameti ca mandaṃ jalpitaṃ jayati mānadhanāyāḥ2

3.83

bhūribhārabharākrānta4 ! bādhati skandha eṣa te
tathā na5 bādhate skandho yathā bādhati bādhate

3.84

ākṣipantvaravindāni1 mugdhe tava mukhaśriyam
koṣadaṇḍasamṛddhānāṃ kimeṣāmasti duṣkaram

3.85

“nīrandhre gamitavati kṣayaṃ pṛṣatkairbhūtānāmadhipatinā śilāvitāne”6

3.86

“gāṇḍīvī kanakaśalānibhaṃ bhujābhyāmājaghne viṣamavilocanasya vakṣaḥ”7

3.87

“yadā tīvraprayatnena saṃyogāderagauravam
na chandobhaṅga ityāhustadā doṣāya sūrayaḥ ||” iti
yathā—
kṛtārthaśca kṛtārthaśca2 mitrāṇāṃ na bhavanti ye
tān mṛtānapi kravyādān kṛtaghnānnopabhuñjate

3.88

atra kraśabde pare'pi pañcamavarṇasya laghutvam | yatra tvatīvraprayatnenaiva
saṃyogasyoccāraṇaṃ tatra saṃyogaparasya gurutvameva yathā barhādiśabde | atra krādiśabde prathamavarṇasya dvitvena saṃyogasya halāditvaṃ tīvraprayatnenoccāraṇe prayoktavyam | barhādiśabde tu saṃyogaghaṭakavarṇasya dvitvābhāvānna saṃyogasya halāditvamiti na tīvraprayatnenoccāraṇamiti viveka iti vadanti
evaṃ yatibhaṅgasyāpi kvacidguṇatvam | yathā—
“śobhāṃ puṣyatyayamabhinavaḥ sundarīṇāṃ prabodhaḥ”3

3.89

atra mandākrāntācchandasi caturthasthāne yatirapekṣitā | tatra yaṇādeśaḥ
parādivadbhavatīti chando'nuśāsanena yaṇādeśasya parapadādivadbhāvavidhānāt,
tatsaṃyuktahalo'pi parapadādivadbhāvenārthataḥ pūrvapadasya tatpūrvameva samāpteryyatyabhaṅgaprayojanikāyā atideśānna yatibhaṅgaḥ
yatirnāma viśrāmaḥ |, sa ca prāyaḥ padānte bhavati | padañca vibhaktyantaṃ,
vibhaktiśca kvacilluptā | yathā—
dṛptaduṣṭataradānavadarpacchedaveditanijaikamahimnaḥ
ko'pi nīradarucaḥ4 kurutānme śarma santatahṛdantanipātaḥ

3.90

jambhārātībhakumbhodbhavamiva dadhataḥ sāndrasindūrareṇum

3.91

kṛpayaiva sadā bhaktasyāhitāni cakatrta yaḥ
same cetasi cintālī⁵rālīno haratu drutam

3.92

praṇamata bhavabandhakleśanāśāya nārāyaṇacaraṇasarojadvandvamānandahetum

3.93

evamanyeṣāmapi doṣāṇāṃ guṇatvaṃ bodhyamityāha¹| tadetadubhayamapi
mataṃ nānumanyante mammaṭabhaṭṭāḥ²| tathā hi—
śleṣo yadi mādhuryyavyañjakātiriktavarṇaghaṭito³ vṛttidairghyavān
tadaujasi no cenmādhuryya evāntarbhavati| prasādo'pyaṃśe ojasi aṃśāntare ca mādhuryya evāntarbhavati
samatā tu sarvvatrānucitaiva| yathā—
prāgaprāptaniśumbhaśāmbhavadhanurddhedhāvidhāvirbbhavat⁴
krodhapreritabhīmabhārgavabhujastambhāpaviddhaḥ kṣaṇāt
ujjvalaḥ paraśurbbhavatvaśithilastvatkaṇṭhapīṭhātithi—
ryyenānena jagatsu khaṇḍaparaśurddevo haraḥ khyāpyate

3.94

atra krodhavyañjake pādatraye yo mārgassa na krodhānabhivyañjake⁵ caturthe
iti mārgabheda eva samucitaḥ| yatra tu na tathā tatra patatprakarṣādidoṣābhāva
eva paryyavasyatīti na samatāguṇaḥ
mādhuryyantu bhaṅgyāṅgīkṛtameva| sukumāratā tu kaṣṭarūpadoṣābhāvarūpā
arthavyaktistu prasādenaiva gatārthā| udāratā tu ojasaiva gatārthā| ojastu
bhaṅgyāṅgīkṛtameva| grāmyatvadoṣābhāvarūpaiva kāntiḥ| samādhistu prathamāṃśa
ojasā'parāṃśe mādhuryyeṇa gatārtha iti| evaṃ daśārthaguṇā api nātiricyante| tathā hi śleṣa uktivaicitryameva, na guṇaḥ, anyathā pratiślokamuktivaicitryalakṣaṇaguṇabhedāpatteḥ| prasādo'pyadhikapadatvarūpadoṣābhāva
eva | samatā'pi bhagnaprakramarūpadoṣābhāva eva | mādhuryyamapyanavīkṛtatvarūpadoṣābhāvarūpam | sukumāratā'pyamaṅgalyarūpadoṣābhāvarūpā | arthavyaktistu svabhāvoktiralaṅkāraḥ | udāratā tu grāmyatvarūpadoṣābhāvaḥ | ojasaādyāścatvāro bhedā uktivaicitryamātrasampādakāḥ, pañcamastu bhedo'puṣṭārthatvarūpadoṣābhāva eva | rasadhvanirasavadalaṅkārābhyāṃ kāntirpi gatārthā
samādhistu kāvyasya kāraṇaṃ na guṇo'nyathā pratibhāyā api guṇatvāpattiriti
dik | evaṃ mahārājamatamapi na samyak | tatrodāratvāntāḥ pūrvvamevāpṛthagbhāvena darśitāḥ | udāttatā tu ślāghyaviśeṣaṇavatta|'puṣṭārthatvarūpa1doṣābhāva eva | aurjityaṃ gāḍhabandhatārūpamojasaiva gatārtham | priyatarākhyānarūpaṃ preyo'pyuktivaicitryamātraṃ na guṇaḥ, anyathā guṇākhyānaṃ2 kriyākhyānamityapi guṇabhedaḥ syāt | subantānāṃ tiṅantānāñca vyutpattirūpā suśabdatā
kāvyasya kāraṇaṃ na guṇaḥ | anyatrānyadharmmāroparūpaḥ samādhirapi rūpakeṇopamayā vā'laṅkāreṇa gatārthaḥ | antassaṃsparūpatvaṃ sūkṣmatvamapyuktivaicitryamātraṃ
sūkṣmālaṅkāro vā bhavet | dhvanimittārūpaṃ gāmbhīryyantu uttamakāvyatāsampādakaṃ
vyañjanayaiva gatārtham | vyāsasamāsau tūktivaicitryamātrarūpāveva | sammitatvamapyadhikapadatvarūpadoṣābhāva eva | bhāvikatvamapi bhāvadhvanigatārtham
ārohāvarohakramarūpā gatirapi prathamāṃśe ojasā dvitīyāṃśe mādhuryyeṇa
gatārthā | [upakramanirvvāhurūpā rītirapi bhagnaprakramarūpadoṣābhāvagatārthā
viśiṣṭā bhaṇitiruktirapi parisaṅkhyādyalaṅkāreṇa gatārthā |]3 prauḍhirapi kāntyaiva
gatārthā | kāntipi doṣābhāveṇa gatārtheti na śabdaguṇāḥ pṛthak
arthaguṇeṣu śleṣaprasādasamatāḥ pūrvvanirastā eva | mādhuryyasaukumārye
vastuvyañjanayaiva gatārthe, anyathā prativastuguṇatvāpatteḥ | arthavyaktirapi svabhāvoktyalaṅkāreṇa gatārthā | kāntipi pūrvvanirastaiva | udāratvamudāttatā
ojastu¹ vastuvyañjanayaiva gatārtham | aurjityamapi bhāvadhvanigatārtham
preyānapi śṛṅgāreṇa gatārthaḥ | suśabdatā'pyasaṅgatārūpadoṣābhāvagatārthā
samādhirapi rasabhāvadhvanigatārthaḥ | saukṣmyamapi tathaiva | gāmbhīryyantvaśāstrajñe²
śrotari doṣa eva, anyatra tu doṣābhāvaparyyavasanna m | sammitatvamapyuktivaicitryamātram | bhāvikatvamapi vyājoktyalaṅkāreṇa gatārtham | gatirapi vastuvyañjanayaiva gatārthā | rītirapi paryyāyālaṅkāreṇa gatārthā | uktiprauḍhī api
vastuvyañjanayaiva gatārthe iti nārthaguṇāḥ pṛthak
doṣaguṇāstu doṣābhāvenaiva gatārthā iti siddham
mādhuryyaujaḥprasādākhyāstraya eva guṇā iti | tatra mādhuryeṇa cittaṃ
dravati | ojasā vistārarūpāṃ dīptimāpnoti | prasādena vikāsameti | drutidīptivikāsākhyāstisraścittavṛttayaścittasya pariṇāmino vikāraviśeṣāstatra
cittadrutijanakatvavyaṅgyo guṇo vā jātirvā mādhuryyam | cittadīptijanakatvavyaṅgyo guṇo vā jātirvā ojaḥ | cittavikāsajanakatvavyaṅgyo guṇo vā
jātirvā prasādaḥ | na ca drutyādijanakatvameva tattadguṇavyavahāranimittamastu
kimatiriktajātyeti vācyam | janakatāvacchedakāgrahe janakatvasya durgrahatvāt
tadgrahe tasyaiva vyavahāranimittataucityāt | na ca śṛṅgāratvenaiva cittadrutijanakatvaṃ karuṇaśāntābhyāmapi cittadrutijananena vyabhicārāt | na ca
‘āhlādakatvaṃ mādhuryyaṃ³ śṛṅgāre drutikāraṇam⁴
karuṇe⁵ vipralambhe tacchānte cātiśayānvitam
dīptyātmavistṛterheturojo vīrarasasthiti
śrīmaccitradhareṇaiṣā kṛtā vīrataraṅgiṇī
avagāhya vimuñcantu tāpaṃ santassamāmimām

4.1

iti śrīcitradharakṛtā vīrataraṅgiṇī samāptā

4.1.p1

dūre tiṣṭha mṛdo vṛkodara 1
dūre stādeṣa vistārita- 1-7
dṛptaduṣṭataradānavadarpa- 15-16,34
dṛṣṭiṃ prativeśini 29
devavrate vāñchati dīrghanidrāṃ 28
nāpṛṣṭā kamalālayāpi 4
nīrandhre gamitavati 32
patnitra trapase 2
pariharatu dharāṃ phaṇipravīraḥ 10-11
pātre purovarttini viśvanāthe 27
pṛṣṭhe tiṣṭhatu vānarāvali- 2
pṛṣṭheṣu śaṅkhaśakalacchavi- 26
praṇamata bhavabandha- 35
prathamamaruṇacchāya 30
prāgaprāptaniśumbha- 36
prāṇānāmanilena 26-27
bhūribhārabharākrānta 31
bho bhoḥ kutra dhanuḥ 3-4
bho bhoḥ dharmmadhanāḥ 4
bhrūbhede sahasodgate 25
mūḍhāḥ kiṃ kuruteha 6
mūrddhavātopahārasphuṭatara- 12, 14
maitryādicittaparikarmma- 29
modenādya kapotapotaka- 6
maulau dhāraya puṇḍarīkanamitaṃ 22
yadāsevanataḥ 1
ye ye dharmmadhurandharāḥ 5
yauṣmākīṇālikodyattuhina- 13
racitāṃ navamālikāprasūnai- 15
rasavadamṛtaṃ 28
rāmo'sau na bhavedyadi 8-9
līlālāsye kadācit 15
vatsāssveha manāk 8
varavihitāḷaṅkārā 18
vācā viśvāsamājaḥ 19
virahasamayahānaprolasaccakravāke 18
veśa vidhāya laghuveśama 17
śubhe ko'yaṃ vṛddho 30
śobhāṃ puṣyatyayamabhinavaḥ 34
śrīmaccitradhareṇaiṣā kṛtā 40
śrutvā yaṃ sahasāgataṃ 20
sadyaḥ kṛttavapu- 5
sadyaḥ purīparisare'pi 26
sannaddhāḥ kuravo 7
sapadi vilayametu 10
saujanyāmbunidhe 21
sphurattārākārā 14
svādhīnā jagatī ' 2

See also: more in Treatises on rasa, the erotic sentiment and heroines