Alankarashekhara 7.1

7.1

trayodaśo marīciḥ
anyanimittake vastunyanyanimittakatvārope utprekṣā
yathā—
'gamanamalasayātaiḥ kumbhalakṣmīṃ kucābhyāmavikalakaraśobhāmūrukāṇḍadvayena
yadi yamaharadeṣāṃ hetunānena nūnaṃ
nijavapuṣi karīndrāḥ pāṃśupūraṃ kṣipanti ||'
iyaṃ ca
sarvālaṃkārasarvasvaṃ kavikīrtivivardhinī
utprekṣā harati svāntamaciroḍhāsitādiva
śaṅke manye dhruvaṃ prāyo nūnaṃ jānāmi tarkaye
ivetyādibhirutprekṣā vyajyate kāvyavartmani
anyadevābhipretyānyābhidhānaṃ samāsoktiḥ| saiva cānyāpadeśa ityucyate
yathā—
'tvaṃ pīyūṣa divo'pi bhūṣaṇamasi drākṣe parīkṣeta ko
mādhuryaṃ tava viśvato'pi viditā mādhvīka sādhvī kathā
etatkiṃtu tavāpyaruṃtudamiva brūmo na cetkupyase
yaḥ kāntādharapallave madhurimā nānyatra kutrāpi saḥ ||'
kiṃcidapahutya yadanyārthapradarśanaṃ sāpahutiḥ
yathā—
'sītkāraṃ śikṣayati vraṇayatyadharaṃ tanoti romāñcam
nāgarikaḥ kimu milito nahi nahi sakhi haimanaḥ pavanaḥ ||'
'kalamadhuraṃ kila kūjanyamunākuleṣu nīlaghanadehaḥ
dṛṣṭaḥ sakhi gopālo nahi nahi sakhi kokilo dṛṣṭaḥ ||'
ārabdhānukūlākasmikasahakārilābhaḥ samāhitam
yasya vastuno yatsvabhāvatā tadākhyānaṃ svabhāvaḥ | tadeva jātirityucyate
virodho dvividhaḥ—pāramārthikāvirodhe'pi aucityena viruddhatayā.
pratīyate yatra
dvitīyastu yathāśrute virodhasaṃdhāne'pi yatrābhipretārthamādāya virodhaḥ
ayameva virodhābhāsa ityucyate | yathā—
'bhaktānāṃ kāmadastuṣṭo ruṣā kāmaṃ dahannapi
api jñānamayasthāṇuryastamīśaṃ stuvīmahi ||'
uttarottaraṃ yatra sārotkarṣaḥ sa sāraḥ
samastavākyopakaraṇatvaṃ dīpakatvam | tacca bhinnamabhinnaṃ ca
abhinnaṃ yathā—'pāṇau padmadhiyā madhūkakusumabhrāntyā ca gaṇḍasthalī'
ityādau | tattatkārakakriyādibhedādanantam
bhinnaṃ yathā—
'nṛtyanti niculrotasaṅge gāyanti ca kalāpinaḥ
badhnanti ca payodeṣu dṛśo harṣāśrugarbhiṇīḥ ||'
atra vistarabhiyā sarvaṃ nodāhriyate | etacca mālādīpakādibhedādanantam
atra pūrvāparavākyārthayorupakāryopakārakaśvṛṅkhalā mālādīpakam
tatrottarasya pūrvopakārakatvaṃ yathā—
'cārutā vapurabhūṣayadāsāṃ tāmanūnanavayauvanayogaḥ
taṃ punarmakaraketanalakṣmīstāṃ madastamapi vallabhasaṅgaḥ ||'
pūrvasyottaropakārakatvaṃ yathā—
'saṃgrāmāṅgaṇamāgatena bhavatā cāpe samāsādite
devākarṇaya yena yena sahasā yadyatsamāsāditam
kodaṇḍena śarāḥ śarairariśirastenāpi bhūmaṇḍalaṃ
tena tvaṃ bhavatā ca kīrtiratulā kīrtyā ca lokatrayam ||'
samānakāloktiḥ sahoktiḥ | sā dvayī—udāsīnayostvarāpratipattaye,
kāryakāraṇayorapi
ādyā yathā—
'sahadīrghā mama śvāsairimāḥ saṃprati rātrayaḥ
samaṃ mama śarīreṇa kṣīyante divasā amī ||'
antyā yathā—
'vardhate saha pānthānāṃ mūrcchayā cūtamañjarī
patanti ca samaṃ teṣāmaśrubhirmalayāniilāḥ ||'
prayojyaprayojakaryorvaiyadhikaraṇyamanyadeśatvam
yathā—
'sā bālā vayamapragalbhavacasaḥ sā strī vayaṃ kātarāḥ
sā pīnonnatimatpayodharayugaṃ dhatte sakhehnā vayam
sākrāntā jaghanasthalena guruṇā gantuṃ na śaktā vayaṃ
doṣairanyajanāśritairapaṭavo jātāḥ sma ityadbhutam ||'
kāraṇe satyapi kāryābhāvo viśeṣoktiḥ
'āvāti vāridharaśīkaravārivarṣī
svairaṃ kadambavanadurlalitaḥ samīraḥ
aṅge'rpitāni nalinīdalapallavāni
tāpastathāpi sudṛśaḥ śithilo na jātaḥ ||'
kāraṇaṃ vinā kāryodyo vibhāvanā
'nāṅgeṣu ratnābharaṇāni santi niśvāsahāryāṇyapi vāṃśukāni
tathāpi sā saṃprati sārasākṣī dine dine kāmapi kāntimeti ||'
'kādācitkīṃ dyutiṃ dhatte kalaṅkī kṣīyate'nvaham
doṣākaraḥ kathaṃkāraṃ tvadānanasamaḥ priye ||'
ekenāprastutasyāsiddhirākṣepaḥ | so'pi pṛthagityapare
'indreṇa kiṃ sa yadi karṇanarendrasūnurairāvatena kimaso yadi tadvipendraḥ
dambholināpyalamayaṃ yadi tatpratāpaḥ
svargo'pyayaṃ nanu sudhā yadi tatpurī sā ||'
sukhabodhāya bālānāmatikomalavartmanā
mayā saṃkṣepaṇādityamalaṃkārāḥ pradarśitāḥ
yathaiteṣāṃ mitho bhedaḥ pareṣāṃ nātirekitāṃ
tathālaṃkārasarvasve sa prapañcamadarśayam
iti keśavamiśrakṛte'laṃkāraśekhare'laṃkāraratnam
candrakalāmbujadāmaśirīṣaṃ vidyuttārākanakalatā ca
damanakakāñcanayaṣṭī dīpaḥ sarvairebhiryoṣidvarṇya