Bhojanakutuhala 8: atha śākaprakaraṇam

Bhojanakutūhala 8

Language: Sanskrit

atha śākaprakaraṇam

8.p1

tacca — mūlapatrakarīrāgraphalakāṇḍādhirūḍhakāḥ | tvakapuṣpaṃ kevalaṃ ceti śākaṃ daśavidhaṃ smṛtam || tatra mūlaṃ dvividham ; mūlakaṃ, kandaśca | patraṃ prasiddham | karīraṃ prathamāṅkuraḥ | agraṃ prasiddham | kāṇḍa kadalyādeḥ | adhirūḍhaṃ bālāsthi majjeti kecit | kṣetrodbhūtaphalamūlādeḥ svedāttatrodbhinnāṅkurā virūḍhakā ityapi | tvakpuṣpeti prasiddhe | kevalaṃ chatrākam | na cātra padārthamātrasya śākāpatyā bhramitavyaṃ, vyaṃjanatayā prasiddheṣveva sattvāt | pṛthivyādinavadravyavācitayā prayuktasyāpi dravyaśabdasya dravyavāṃścaitra ityādau svarṇādimata evopasthitivat | uktaṃ ca— śaktigrahaṃ vyākaraṇopamānakośāptavākyādvyavahārataśca | vākyasya śeṣādvivṛtervadanti sānnidhyatassiddhapadasya vṛddhāḥ || iti | ataśca na śākavratādau dravyamātratyāga ityasatkṛtajanārdanamahodaye vistareṇa prapañcitam | keyadevastu — śākaṃ caturvidhaṃ puṣpapatrakandaphalākhyakam | iti cāturvidhyamāha | bhāvaprakāśe —

8.p2

patraṃ puṣpaṃ phalaṃ nāḷaṃ kandaṃ saṃsvedajaṃ tathā | śākaṃ ṣaḍvidhamuddiṣṭaṃ guru vidyāyathottaram || iti | atha śākasāmānyaguṇāḥ — prāyaśśākāni sarvāṇi viṣṭambhīni gurūṇi ca | rūkṣāṇi bahuvarcāṃsi sṛṣṭaviṇmarutāni ca || śākaṃ bhinatti vapurāsthi nihanti netraṃ varṇaṃ vināśayati raktamathāpi śukram | prajñākṣayaṃ ca kurute palitaṃ ca nūnaṃ hanti smṛtiṃ gatimiti pravadanti santaḥ || śākeṣu sarveṣu vasanti rogāssahetavo dehavināśanāya | tasmādbudhaśśākavivarjanaṃ tu kuryāttathāmleṣu sa eva doṣaḥ || athaṃ viśeṣaguṇāḥ | tatra — mūlakaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca kaṭukaṃ grāhi dīpanam | durnāmagulmahṛdrogavātaghnaṃ rucidaṃ guru || sādhāraṇamūlakaguṇāḥ | cāṃṇārakhyamūlakaṃ soṣṇaṃ kaṭukaṃ rucidīpanam | gulmavātakṛmikaphāṃnnāśayed grāhakaṃ guru || nīvārimūla kāśyāṃ prasiddhaḥ | gṛṃjanaṃ kaṭukoṣṇaṃ ca kaphavātarujāpaham | rucyaṃ ca dīpanaṃ hṛdyaṃ durgandhaṃ gulmanāśanam || soṇṭīmulā | piṇḍamūlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca gulmavātādidoṣanut | bāṭoḷāmulā

8.p3

koṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca tiktaṃ madhurakaṭurasaṃ mūtradaṃ cātimūtraśvāsāśaḥkāmagulmakṣayanayanarujomāndyaśūlāmayaghnam | kaṇṭhyaṃ balyaṃ ca rucyaṃ malavikṛtiharaṃ mūlakaṃ bālakaṃ syāduṣṇaṃ jīrṇaṃ tu śoṣapradamuditamidaṃ dāhapittāsradāyi

8.p4

āmaṃ saṃgrāhi rucyaṃ kaphapavanaharaṃ pakvametatkaṭūṣṇaṃ bhukteḥ prāg bhakṣitaṃ cet sapadi vitanute pittadāhāsrakopam | bhuktyā sārdhaṃ tu jagdhaṃ hitagatibalavaddesavāreṇa tadvet pakvaṃ hṛdrogaśūlapraśamanamuditaṃ mūtrakṛtsarvamūlam

8.p5

iti mūlakaguṇāḥ

8.p6

gājaraṃ madhuraṃ rucyaṃ kiñcitkaṭu kaphāpaham | ādhmānakṛmiśūlaghnaṃ dāhapittatṛṣāpaham

8.p7

mākandī kaṭukā tiktā madhurā dīpanī parā | rucyālpavātakṛtpathyā na varṣāsu hitā'dhikā

8.p8

raimono'mlarasonastasyād gurūṣṇaḥ kaphavātanut | arucikṛmihṛdrogaśothaghnaśca rasāyanaḥ

8.p9

rasonā'nyo mahākando gṛñjano dīrghapatrakaḥ

8.p10

pṛthupatraḥ sthūlakando yavaneṣṭo vilohitaḥ || gṛñjanasya madhuraṃ kaṭukandaṃ nāḷamapyupadiśanti kaṣāyam | patrasañcayamuśanti ca tiktaṃ sūrayo lavaṇamasthi vadanti || rasena coṣṇaḥ kaṭupicchalaśca snigdho guruḥ khāduraso'tiyatnyaḥ | vṛṣyaśca medhāsvaravarṇacakṣurbhagnāsthisandhānakaraḥ sutīkṣṇaḥ || hṛdrogajīrṇajvarakukṣiśūlavivandhagulmārucikṛcchraśophān | durnāmakuṣṭhānalasādajanturuphāmayān hanti mahārasonaḥ

8.p11

palāṇḍuḥ kaṭuko valyaḥ kaphapittaharo guruḥ | vṛṣyaśca rocanaḥ snigdho vāntidoṣavināśanaḥ

8.p12

anyo rājapalāṇḍuḥ syādyavaneṣṭo nṛpāhvayaḥ | palāṇḍunṛpapūrvassyācchiśiraḥ pittanāśanaḥ || kaphahṛddīpanaścaiva bahunidrākarastathā

8.p13

vakṣyate nṛpapalāṇḍulakṣaṇaṃ kṣāratīkṣṇamadhuro rucipradaḥ | kaṇṭhaśoṣaśamano'tidīpanaḥ śleṣmapittaśamano'gnidīpanaḥ

8.p14

sūraṇaḥ kaṭuruṣṇaśca pācanaḥ krimivātahā | śvāsakāsakaphān hanti paraṃ durnāmanāśanaḥ || gulmaśūlakrimighnaśca gururaktavikārakṛt

8.p15

śvetasūraṇako rucyaḥ kaṭūṣṇaḥ krimināśanaḥ | gulmaśūlādidoṣaghnaḥ sarvārocakahārakaḥ

8.p16

balyaḥ kadalyyāḥ kandassyāt kaphapittaharo guruḥ | vātalo raktaśamanaḥ kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ

8.p17

mukhāḷussyānmadhurasaḥ śiśiraḥ pittanāśanaḥ | rucikṛdvātakṛccaiva dāhaśoṣatṛṣāpahaḥ

8.p18

piṇḍāḷurmadhuraśśīto mūtrakṛcchrāmayāpahaḥ | dāhaśoṣapramehaghno vṛṣyassantarpaṇo guruḥ

8.p19

kaṭūṣṇo vātakaphahā piṇḍāḷuḥ pittavardhanaḥ

8.p20

raktapiṇḍālukaśśīto madhurāmlaḥ śramāpahaḥ | pittadāhāpaho vṛṣyo balapuṣṭikaro guruḥ

8.p21

kāsālurugrakaṇḍūtirvātaśleṣmāmayāpahaḥ | arocakaharaḥ svāduḥ pathyo dīpanakārakaḥ

8.p22

phoṭāḷuḥ śleṣmavātaghnaḥ kaṭūṣṇo dīpanīyakaḥ

8.p23

pānīyālurtridoṣaghnaḥ santarpaṇakaraḥ paraḥ

8.p24

nīlāḷurmadhuraśśītaḥ pittadāhaśramāpahaḥ

8.p25

kaṭūṣṇo mahiṣīkandaḥ kaphavātāmayāpahaḥ | sukhajāḍyakaro rucyo mahāsiddhikarassitaḥ || mahiṣīkandaḥ

8.p26

hastikandaḥ kaṭūṣṇaḥ syāt kaphavātāmayāpahaḥ | tvagdoṣaśramahā kuṣṭhaviṣavīsarpanāśanaḥ || hastikandaḥ

8.p27

kolukandaḥ kaṭuścoṣṇaḥ krimidoṣavināśanaḥ | vāntividvalchardiśamano viṣadoṣanivāraṇaḥ | kolukanda

8.p28

vārāhī tiktakaṭuko viṣapittakaphāpahaḥ | kuṣṭhamehakrimikaro vṛṣyo balyo rasāyanaḥ || vārāhīkanda

8.p29

viṣṇukandastu madhuraśśiśiraḥ pittanāśanaḥ | dāhaśoṣaharo rucyassaṃtarpaṇakaraḥ paraḥ || viṣṇukandaḥ

8.p30

madhuro dharaṇīkandaḥ kaphapittāmayāpahaḥ | raktadoṣapraśamanaḥ kuṣṭhakaṇḍūvināśanaḥ || dharaṇīkandaḥ

8.p31

nokulīyugalaṃ tiktaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tridoṣajit | aneruviṣavidhvaṃsi kiñcitśleṣṭaṃ dvitīyakam || nakulīkanda

8.p32

mālākandastutīkṣṇassyādgaṇḍamālāvināśanaḥ | dīpano gulmahārī ca vātaśleṣmāpakarṣaṇat || mālākanda

8.p33

vidārī madhurā śītā guruḥ snigdhā ca pittanut | jñeyā ca kaphakṛtpuṣṭibalavīryavivardhinī || vidārīkanda

8.p34

madhuraśśālmalīkando malasaṅgraharodhajit | śiśiraḥ pittadāhārtiśokasantāpanāśanaḥ || sāṃvarīkanda

8.p35

cāṇḍālakando madhuraḥ kaphapittāsradoṣanut | viṣabhūtādidoṣaghno vijñeyaśca rasāyanaḥ || cāṇḍālakanda

8.p36

triparṇī madhurā śītā śvāsakāsavināśinī | pittaprakopaśamanī viṣavraṇaharā parā || triparṇīkanda

8.p37

lakṣmaṇā madhurā śītā strīvandhyātvavināśinī | rasāyanakarī balyā tridoṣaśamanī parā || lakṣmaṇākanda

8.p38

kumudotpalapadmānāṃ kandā guṇakarā matāḥ | madhurāśca kaṣāyāśca pittāsṛgdāhanāśanāḥ || padmādikandāḥ

8.p39

chicchīkandaḥ kaṭuḥ pāke guruḥ śleṣmānilāpahaḥ | atisārakrimiharo bahumūtro rucipradaḥ || māṃṭhemūle

8.p40

ārdrakaṃ tarugaṃ rucyaṃ vātalaṃ kapharaktajit | saguḍārdraṃ mataṃ balyaṃ vātaśleṣmaśamapradam || viṭbhedihṛdyamatyuṣṇaṃ poṣaṇaṃ svarasādanut

8.p41

tathā — kaṭūṣṇamārdrakaṃ rucyaṃ vṛṣyaṃ pāke himaṃ laghu | mūtralaṃ bṛṃhaṇaṃ kaṇṭhyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ jayet || gulmānāha kaphūcandrāśūlāgniḥśopapīnasān

8.p42

kāsaśvāsajvaracchardihikkāśvāsaprabalānilān || ārdrakasya rasassadyaḥ pūraṇāt karṇaśūlanut

8.p43

haridrā kaṭutiktoṣṇā kaphavātāsrakuṣṭhanut | mehakaṇḍūvraṇān hanti hemavarṇavidhāyinī

8.p44

seṭhī satiktāmlarasā laghūṣṇā rucipradā ca jvarahāriṇī ca | kaphāsrakaṇḍūvraṇadoṣahantrī vaktrāmayadhvaṃsakarī ca soṣṇā

8.p45

gandhapatrā kaṭusvādutiktoṣṇā kaphavātajit | kāsacchardijvarān hanti pittakopaṃ karoti ca

8.p46

karcūraḥ kaṭutiktoṣṇaḥ kaphakāsavināśanaḥ | mukhavaiśadyajanano galagaṇḍādidoṣanut

8.p47

śṛṅgāṭakaśśoṇitapittahārī laghussaro vṛṣyatamo viśeṣāt | tridoṣatāpabhramatāpahārī ruciprado mehanadārḍhyahetuḥ

8.p48

hantyamlapittamaruciṃ vamidāhamohṛttṛṣṇāmadaklamaharaṃ ca suśītalaṃ ca | kaṇṭhasya śoṣaśamanaṃ guru vātarakte kṣīṇe ca pathyamaticāru kaserukaṃ syāt

8.p49

atha patraśākāḥ tatra vāstukam - tadekaṃ tu bṛhatpatraṃ raktaṃ syādgauḍavāstukam | prāyaśo yavamadhye syādyavaśākamanaḥ smṛtam || vāstukādvitayaṃ svādu kṣāraṃ pāke kaṭūditam | dīpanaṃ pācanaṃ rucyaṃ laghu śukrabalapradam || saraṃ plīhāsrapittārśaḥkṛmidoṣatrayāpaham | tathāvāstuke tu madhure suśītalaṃ kṣāramamlamapi doṣajitparam | rocanaṃ jvaraharaṃ mahārśasāṃ nāśanaṃ ca malamūtraśuddhikṛt

8.p50

cukraṃ syādamlapatraṃ tu laghūṣṇaṃ vātagulmanut | rucikṛddīpanaṃ pathyamīpatpittakaraṃ param

8.p51

cillī vāstukatulyā syāt sakṣārā śleṣmapittanut | pramehamūtrakṛcchraghnī pathyā ca rucikāriṇī

8.p52

śvetacillī sumadhurā kṣārā ca śiśirā ca sā | tridoṣaśamanī pathyā jvaradoṣavināśinī

8.p53

śvānacillī kaṭustīkṣṇā kaṇḍūtivraṇahāriṇī

8.p54

tripupatrabhavaṃ śākaṃ rucyaṃ vātakaphāpaham | kaṭūṣṇaṃ dīpanaṃ pathyaṃ krimighnaṃ pācanaṃ param

8.p55

pālakyabhīpatkaṭukaṃ madhuraṃ pathyaśītalam | raktapittaharaṃ grāhi jñeyaṃ santarpaṇaṃ param

8.p56

puṣkalaḥ puṣṭikadrucyaḥ pittaghnaḥ śleṣmalo laghuḥ | kiñciduṣṇo raktavarṇo vātaroge na tau hitau

8.p57

rājaśākinikā rucyā pittaghnī śītalā ca sā | saivātiśītalā rucyā vijñeyā sthūlaśākinī

8.p58

māriṣo recakaśśīto gururmedāstridoṣajit | anyatra tu — māriṣo madhuraśśīto viṣṭambhī pittanud guruḥ || vātaśleṣmakaro raktapittanudviṣamāgnijit | raktamāriṣo gururnātisakṣāro madhurassaraḥ | śleṣmalaḥ kaṭukaḥ pāke svalpadoṣa udīritaḥ

8.p59

upodakī kaṭuśśītā kaṣāyā madhurā ca sā | nidrālasyakarī rucyā viṣṭambhiśleṣmakāriṇī

8.p60

upodakī parā kṣudrā sūkṣmapatrā tu maṇḍapī | rasavīryyavipākeṣu sadṛśī pūrvayā svayam

8.p61

upodakī tṛtīyā ca vanajā vanyajāhvayā | vanyāpyupodakī tiktā kaṭūṣṇā rocanī parā

8.p62

kṣupopodakanāmnī ca vālhisyā mūlapotikā | mūlapotitridoṣaghnī tṛpyā vahyā laghuśca sā || balapuṣṭikarī rucyā jaṭharānaladīpanī

8.p63

kuñjarastridoṣaghno madhuro rucyadīpanaḥ | īṣatkaṣāyassaṅgrāhī pittaśleṣmaharo laghuḥ

8.p64

jharasī mūtradoṣaghnī vātalā picchajantunut | madhurā virasā tiktā śastātyantamarocake

8.p65

sūkṣmapatrā tu jharasī tadguṇā laghudīpanī

8.p66

anyatra tu - jharasīśākaṃ prakṛtya tiktaṃ kaṭūṣṇaṃ doṣaghnaṃ kaphavātaharaṃ param | rocane dīpane rucye kṛmiśūlavraṇāpaham || jharadviśarī jharā thulyā patrikā jharapatrikā

8.p67

kapitthapatrā śakulā jāticitrakapatrikā | sthūlapatretyabhidhānāt | kausumbhaśākaṃ madhuraṃ kaṭūṣṇaṃ viṇmūtradoṣāpahamapyathannam | dṛṣṭiprasādaṃ kurute viśeṣāt saṃśīlitaṃ dīptikaraṃ ca vanheḥ

8.p68

miśreyā madhurā snigdhā kaṭuḥ kaphaharā parā | vānapittotthadoṣaghnī plīhajantuvināśinī

8.p69

kausumbhaḥ kaṭukaḥ pāke śleṣmahaddīpanaśca saḥ

8.p70

śatapuṣpādalaṃ moṣṇaṃ madhuraṃ gulmaśūlanut | vātaghnaṃ dīpanaṃ pathyaṃ pittakṛdrucikārakam

8.p71

taṇḍulīyakadalaṃ himamaśaṃḥpittaraktaviṣakāsavināśi | grāhkaṃ ca madhuraṃ ca vipāke dāhaśoṣaśamanaṃ rucidāpi

8.p72

pānīyataṇḍulīyo yastatkañcaṭamudāhṛtam | kañcaṭaṃ tiktakaṃ raktapittānilaharaṃ laghu

8.p73

kaṭūṣṇaṃ rājikāpatraṃ krimivātaruphāvaham | kaṇṭhāmayaharaṃ svādu śukrahṛdrucidāyakam

8.p74

sārṣapaṃ patramatyuṣṇaṃ raktapittaprakopanut | vidāhi kaṭukaṃ svādu śukrahṛdrucidāyakam

8.p75

cāṅgerīśākamapyuṣṇaṃ kaṭu rocanapācanam | dīpanaṃ kaphavātārśaḥsaṃgrahaṇyātisārajit

8.p76

ghotā ca gholikā gholiḥ kala 3 duṣkaphakārakaḥ | kṣetrajā lavaṇā rucyā cāmlā vātakaphāpahā

8.p77

āraṇyā gholikā cāmlā rūkṣā rucyānilāpahā

8.p78

pittaśleṣmakarī cānyā sūkṣmā jīrṇajvarāpahā

8.p79

varṣābhuvamukau caryau kaphapānyāānilāpahau | śāke rūkṣataro gulmaplīhaśūlāpahārakau

8.p80

jīvantī madhurā śītā raktapittānilāpahā | kṣayadāhajvarān hanti kaphavīryavivardhinī || evameva bṛhatpūrvā rasavīryabalānvitā | bhūtavidrāviṇī jñeyā vegādrasaniyāmikā

8.p81

svarṇajīvantikā vṛṣyā cakṣuṣyā madhurā tathā | śiśirā vātapittāsṛg dāhajihvalavardhinī

8.p82

varā śākeṣu jīvantī sarpiṣastvavaraḥ smṛtaḥ || ākhukarṇī kaṭūṣṇā ca kaphapittaharā sarā | ānāhajvaraśūlārtināśinī pācanī parā

8.p83

vatsādinī tu madhurā pittadāhāsradoṣajit | vṛṣyā santarpaṇī rucyā viṣadoṣavināśinī

8.p84

vṛddhadārudvayaṃ gaurtyaṃ picchalaṃ kaphavātakṛt | balyaṃ kāsāmadoṣaghnaṃ dvitīyaṃ svalpavīryadam

8.p85

atyamlaparṇī tīkṣṇāmlā plīhaśūlavināśinī | vātahṛddīpanī rucyā gulmaśleṣmāsrapāpahā

8.p86

syātāmubhau gokṣurakau tu śītalo balapradau tau madhurau ca bṛṃhaṇau | kṛcchrāśmarīmehavidāhanāśanau rasāyanau tatra bṛhadguṇottaraḥ

8.p87

sītivārastu saṅgrāhī kaṣāyoṣṇastridoṣanut | medhāruciprado dāhajvarahārī rasāyanam

8.p88

śeṇastanmlakapāyaśca malagarbhāsrapātanaḥ | vāntikṛdvātakaphanujjñeyastīvro'ṅgamardajit

8.p89

ambaṣṭā sakaṣāyāmlā kaphakaṇṭharujāpahā | vātāmayabalāsaghnī rucikṛddīpanī parā

8.p90

mahārāṣṭrī kaṭustiktā kaṣāyā mukhaśodhinī | vraṇakīṭādidoṣaghnī rasadopavivarddhinī

8.p91

kācamācī kaṭustiktā rasoṣṇā kaphanāśinī | śūlārśaśśophadoṣaghnī kuṣṭhakaṇḍūtihāriṇī

8.p92

cirvallikrā caiva kaṭuḥ kaṣāyā jīrṇajvare cātihitā rasāyanī | cīvalighola | golomikā kaṭustiktā tridoṣaśamanī himā | malarogapraśamanī doṣaghnī grāhiṇī ca sā || mahāgolomikā tadvat | kāsalīti uttarāpathe prasiddhā | pātharī | mecchākṣī śiśirā vṛṣyā vraṇadoṣakṣayāpahā | honagundā | droṇapuṣpī kaṭūṣṇoṣṇā rucyā vāntikaphāpahā | agnimāndyaharā caiva pathyā vātāpahāriṇī

8.p93

droṇapuṣpīdalaṃ svādu rūkṣaṃ guru ca pittajit | bhedanaṃ kāmalāśothamehajvaraharaṃ kaṭu || kumbhā | sugandhirvātapittaghnī laghvarucyā jvare hitā | vyañnālaṅkṛtiḥ śītā sārdrā kustumbarī smṛtā || śuṣkaṃ kustumbarīpatraṃ vātārśaḥpittagulmajit || kothiṃbīra | methikā kaṭuruṣṇā ca raktapittaprakopinī | arocakaharā dīptikarī vātaghnadīpanī || methī | rucyaṃ sugandhi kaiḍaryapatraṃ garakaphānilān | jayedārdraṃ paraṃ śuṣkaṃ patraṃ dhantyaṃ tridoṣanut || kālaśākaḥ, karepaka iti kārṇāṭakāḥ

8.p94

'ramaṇo rāmaṇaḥ kālaśākaḥ kaiḍarya ityabhidhānād' iti śrāddhaprakaraṇe prayogapārijātaḥ | gāṅgerukadaḷaṃ śītaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ guru | medaḥśophodarārśoghnaṃ vātalaṃ grāhi picchalam || kārīśāka | balyaṃ himaṃ svādvagastyaṃ bhūtakāsatridoṣajit | śramavaivarṇyajitpatramāgastyaṃ nātiśītalam | naktāndhānāṃ hitaṃ nasyāt tatsyāccāturthikāpaham || śvetāgastyapatra | raktāgastyadaḷaṃ rucyaṃ viṣavīsarpakuṣṭhajit | tatpuṣpaṃ sarvapāpaghnamagastiphalamagnikṛt || ahṛdyaṃ rocanaṃ rūkṣaṃ vātalaṃ kaphapittajit || raktāgastyapatra | svādu bimbīdaḷaṃ śītaṃ vātapittāsrapittajit | kāmalāpāṇḍutṛṣṇāghnaṃ medaḥśukrakaphapradam || biṃbīpatra | patraṃ sūraṇajaṃ tīkṣṇaṃ rūkṣamuṣṇaṃ tridoṣi ca | kṛmiśleṣmārśasāṃ pathyaṃ tadbanāḷa mataṃ guru | sūraṇapatranāḷaguṇāḥ | śrīvallī kaṭuhṛdyā ca vātaśophakaphāpahā | tatphalaṃ tailalepaghnamatyuṣṇaṃ rucikṛttaram || śrīnetrāṇīpatraphalaguṇāḥ | paṭṭaśākastu nāḍīko nāḍīśākaśca sa smṛtaḥ | nāḍīko raktapittaghno viṣṭambhī vātakopanaḥ || nālīka

8.p95

karambī śataparvā ca kathyante tadguṇā atha | kalambī stanyadā proktā madhurā śukrakāriṇī || kalaṃbī

8.p96

śītivāraśśitivarassvastikassuniṣaṇṇakaḥ | śrīvārakassūcipatraḥ parṇākaḥ kukkuṭaśikhī || cāṅgerīsadṛśaḥ patraiścaturdala itīritaḥ | śāko jalānvite deśe catuṣpatrīti cocyate || catuṣpatrī

8.p97

suniṣaṇṇo himo grāhī mohadoṣagrahāpahaḥ | avidāhī laghuḥ svāduḥ kaṣāyo rūkṣadīpanaḥ || vṛṣyo rucyo jvaraśvāsamehakuṣṭhabhramapraṇut || suṇasuṇa

8.p98

pācanaṃ laghu rucyoṣṇaṃ patraṃ mūlakajaṃ navam | snehasiddhaṃ tridoṣaghnamasiddhaṃ kaphapittakṛt || mūlakapatra

8.p99

yavānīśākamāgneyaṃ rucyaṃ vātakaphapraṇut | uṣṇaṃ kaṭu ca tiktaṃ ca pittalaṃ laghu śūlahṛt || vovāpatra

8.p100

sehuṇḍasya dalaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ rocanaṃ haret | ādhmānāṣṭhīlikāgulmaśūlaśothodarāṇi ca || sera iti bhāṣyā | nivaḍuṃga

8.p101

parpaṭo hanti pittāsraṃ jvaratṛṣṇākaphabhramān | saṃgrāhī śītalastikto dāhanudvātalo laghuḥ || pittapāpaḍo

8.p102

rucyaṃ caṇakaśākaṃ syād durjaraṃ kaphavātakṛt | amlaṃ viṣṭambhajanakaṃ pittanuddantaśodhakṛt

8.p103

kalāyaśākaṃ bhedi syāllaghu tiktaṃ tridoṣajit

8.p104

kāntā kaphaghnī cakṣuṣyā pathyā svādu kaṣāyakā

8.p105

dhanvantarinighaṇṭau— agnidīptikaraṃ śvetaṃ śākūramamalaṃ saram | durnāmikrimimehaghnaṃ kaphapittaharaṃ param || śvetam | kṛṣṇaṃ tu— durnāmakṛcchrāmalaśākuṭhaṃ tu mandāgniviṇmūtravivandhahantṛm̐

8.p106

iti saṃkṣepataḥ patraśākāni

8.p107

atha karīrāṇi | kairīramādhmānakaraṃ kaṣāyaṃ svādu tiktakam

8.p108

tathā - karīraṃ kaṭutiktāmlaṃ kaṣāyaṃ kaṭuśītalam | pittāsradāhakuṣṭhaghnaṃ rucikṛtparvanirguṇam

8.p109

vaṃśāṃkura | dīpanāḥ kaphavātaghnāścirabilvāṅkurāstarāḥ | śuṣkāveryāṅkurāstiktā vṛṣyā doṣatrayāpahāḥ

8.p110

iti karīrāṇi

8.p111

agrāṇi prasiddhāni

8.p112

atha phalāni | mūtrāghātaharaṃ pramehaśamanaṃ kṛcchrāśmarīcchedanaṃ viṇmūtraglapanaṃ tṛpārttiśamanaṃ jīrṇāhapuṣṭipradam | vṛṣyaṃ svādutaraṃ tvarocakaharaṃ balyaṃ ca pittāpahaṃ kūṣmāṇḍaṃ pravaraṃ vadanti bhiṣajo vallīphalānāṃ punaḥ || pittanuttatra kūṣmāṇḍaṃ bālaṃ madhyaṃ kaphāvaham | pakkaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam | sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ retovikāriṇām

8.p113

kūṣmāṇḍam

8.p114

ḍaṅgarī śītalā rūkṣā dāhapittāsradoṣajit | śoṣahṛttarpaṇī gauryā jāḍyahā mūtrarodhanut || tathā— bālaṃ ḍaṅgarikāphalaṃ sumadhuraṃ śītaṃ ca pittāpahaṃ tṛṣṇādāhanibarhaṇaṃ ca rucikṛt santarpaṇaṃ puṣṭidam | vīryonmeṣakaraṃ laghu pravaladaṃ bhrāntibhramidhvaṃsanaṃ pakvaṃ cetkurute tadeva madhuraṃ vṛddhāharakaṃ guru || devaḍāṃgare | vṛṣyaṃ dāhaśramaviśamanaṃ mūtravṛddhiṃ ca datte pittonmādāpaharaṇakaraṃ ṣaḍbhujaṃ vīryakāri | tiktaṃ bālye tadanu madhuraṃ kiñcidamlaṃ ca pāke niṣpakvaṃ cettadamṛtasamaṃ tarpaṇaṃ puṣṭidāyi || ṣaḍbhujākarkaṭī, mālave prasiddhā | karkaṭī madhurā śītā tiktā ca kaphapittajit | raktadoṣakarā pathyā mūtrarodhārtināśinī || kiñca— mūtrāvarodhaśamanaṃ bahumūtrakāri kṛcchrāśmarīpramathanaṃ vinihanti pittam | vāntighnamamlavahṛdāhivāri rucyaṃ śleṣmāpahaṃ laghu ca karkaṭikāphalaṃ syāt || kāṃkaḍī

8.p115

trapusasya phalaṃ rucyaṃ madhuraṃ śiśiraṃ guru | amrapittavidāhārttibhrāntikṛhvahumūtradam

8.p116

ervārukaṃ pittaharaṃ suśītalaṃ mūtrāmayaghnaṃ madhuraṃ rucipradam | santoṣamūrcchāpaharaṃ ca tṛptidaṃ vātaprakopāya ghanaṃ susevitam

8.p117

vāḷukī madhurā śītā'śmānā hṛdyā śramāpahā

8.p118

bālye tiktā cirbhiṭī kiñcidamlā gautyopetā dīpinī sā ca pāke | śuklātiktā śleṣmavātārucighnī jāḍyaghnī sā rocanī dīpinī ca

8.p119

mṛgākṣī kaṭukā tiktā pāke'mlā vātanāśinī | pittakṛtpīnasaharā dīpanī rucikṛtparā

8.p120

cīnakarkaṭikā rucyā śiśirā pittanāśinī | madhurā tṛptidā hṛdyā dāhaśophāpahāriṇī

8.p121

ḍhiṇḍiśorucikṛdbhedī pittaśleṣmāpahaḥ smṛtaḥ | suśīto vātalo rukṣo mūtralaścāśmarīharaḥ

8.p122

kumbhatumbī samadhurā śiśirā pittanāśinī | gurussantarpaṇī rucyā vīryapuṣṭibalapradā

8.p123

gorakṣatuṃbī

8.p124

tumbī samadhurā snigdhā pittaghnī garbhapoṣakṛt | vṛṣyā vātapradā caiva balapuṣṭivivardhinī

8.p125

dūdhamoṃpaḷā

8.p126

bhṛtumbī kaṭukoṣṇā ca sannipātāpahāriṇī | dantārgaḷaṃ dantaśothaṃ dhanurvātaṃ ca nāśayet

8.p127

bhoṃyatuṃbī

8.p128

kaliṅgo madhuraśśīto dāhapittaśramāpahaḥ | vṛṣyassantarpaṇo balyo vīryapuṣṭivivardhanaḥ

8.p129

kaliṅgaḍe

8.p130

kharbujaṃ mūtralaṃ balyaṃ koṣṭhaśuddhikaraṃ guru | snigdhaṃ svādutaraṃ śītaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham || teṣu yaccāmlamadhuraṃ sakṣāraṃ ca rasādbhavet | raktapittakaraṃ taddu mūtrakṛcchrakaraṃ param

8.p131

kharbūjū

8.p132

hastikrośātakī snigdhā madhurā'dhmānavāsakṛt | vṛṣyā krimiharā caiva vraṇasaṃropaṇī parā

8.p133

krośātakī rājapadaprapūrvā madātyaye pittagade ca yuktā | dharme bhrame mehamagandare ca vraṇeṣu pitteṣvapi nityapathyā

8.p134

pārasādoḍakā

8.p135

śirākośātakī pittaśamanī kṣuttṛṣāpahā | mehe hitā sadā pathyā pittaccharddivināśinī

8.p136

phalāni māṣavadvidyāt kākāṇḍolātmaguptayoḥ

8.p137

paṭolī svādupittaghnī rucikṛjjvaranāśinī | balapuṣṭikarā pathyā jñeyā dīpanapācanī

8.p138

paṭolapatraṃ pittaghnaṃ nālaṃ tasya kaphāpaham | phalaṃ tridoṣaśamanaṃ mūlaṃ ca syādvirecanam

8.p139

ciciṇḍo vātapittaghno balyaḥ pathyo rucipradaḥ | śoṣiṇo'tihitaḥ kiñcidguṇairnyūnaḥ paṭolataḥ

8.p140

asiśimbī tu madhurā kaṣāyā śleṣmapittajit | vraṇadoṣāpahantrī ca śītalā rucidāyinī

8.p141

niṣpāvau dvau haricchubhrau kaṣāyamadhurau rase | kaṇṭhaśuddhikarau medhyau dīpanau rucikārakau || sagrāhi samavīryaṃ syādīṣacchreṣṭhaṃ dvitīyakam

8.p142

alasāndraphalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaphavātajit | viṣṭambhyarukyaṃ rūcyaṃ ca vahnimāndyakaraṃ guru

8.p143

rūkṣātipittakṛd gurvī vātalā gauravākucī | tiktā nodariṇāṃ pathyā graha‍ṇyarśovikāriṇām

8.p144

śītaṃ śigruphalaṃ vṛṣyaṃ picchalaṃ śleṣmalaṃ guru | dīpanaṃ vātapittaghnaṃ varṇyaṃ durnāmamehajit

8.p145

śigru raktaṃ kaṭu snigdhaṃ svādu tīkṣṇaṃ himaṃ guru | cakṣuṣyaṃ stanyakṛd vṛṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam || me dogūlmodaraśvāsavaisvaryakṛmiśophajit

8.p146

vātādidoṣanudbalyaṃ mūlaṃ tasyoṣṇamaṃgnikṛt

8.p147

śigrupuṣpaṃ guru himaṃ pittaśleṣmakṛminnaṇut | cakṣuṣyaṃ śuklaṃ rucyaṃ bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ saram || iti śigruḥ | agastyaṃ taruṇaṃ rucyaṃ bālaṃ pittakaphakṛmīn | hanti cakṣurgaṇe śastaṃ madhyamaṃ kusumaṃ laghu

8.p148

panasasya phalaṃ bālaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ guru | medaḥśleṣmakaraṃ balyaṃ hṛdgrāhyanilapittajit || lavaṇādiyutaṃ rucyaṃ madhyapakvaṃ tathā guru

8.p149

panasaṃ madhuraṃ supicchalaṃ guru hṛdyaṃ balavīryavṛddidam | śramadāhatriśoṣanāśanaṃ rucihṛd grāhi ca durjaraṃ param

8.p150

īṣatkaṣāyamadhuraṃ tadbījaṃ vātalaṃ guru | tatphalasya vikāraghnaṃ rucyaṃ tvagdoṣanāśanam

8.p151

majjā panasajo vṛṣyo vātapittakaphāvahaḥ

8.p152

viśeṣātpanasaṃ varjya gulmibhirmandavahnibhiḥ

8.p153

atha panasāvartaḥ

8.p154

panasasyātipakvasya majjā kaṭavibhāvitaḥ | gharmaśuṣkamamaṃ prāhuḥ panasāvartamityatha

8.p155

tadguṇāḥ phalavatkiñcillaghutā guṇayogataḥ

8.p156

lakucaḥ kṣudrapanaso lakujo ḍahurityapi | āmaṃ lakucamuṣṇaṃ ca guru viṣṭambhakṛttathā

8.p157

madhuraṃ ca tathāmlaṃ ca doṣatritayaraktakṛt | śukrāgnināśakaṃ cāpi netrayorahitaṃ smṛtam

8.p158

supakvaṃ tatta madhuramamlaṃ cānilapittakṛt | kaphavṛddhikaraṃ rucyaṃ vṛṣyaṃ viṣṭambhakaṃ ca tat

8.p159

tuṇḍī tu madhurā pittaśvāsakāsakaphāpahā | asṛgjvaraharā ramyā kāsajid gṛhabimbikā

8.p160

tiktā svāduhimā nirvī vātapittāsraśophajit | chardinī kāmalāpāṇḍuśvāsaśophajvarāpahā

8.p161

kāravallī sutīkṣṇoṣṇā dīpanī kaphavātajit | arocakaharā caiva raktadoṣakarī ca sā

8.p162

tathā -

8.p163

kāravellaṃ saratiktaṃ dīpanaṃ kaphapittajit | tiktaṃ rucyaṃ jvaraśvāsakāsāsragulmaharaṃ laghu

8.p164

tathā - mahāvallī baddhaviṭkā svādvī gurbyagnivittajit | śvetavallī viṣaharā prasūtikreśanāśinī || tathā - tīkṣṇoṣṇaṃ dīpajihvalyaṃ kāravella̍ viṣāpaham | prasekaśvāsakāsārśaḥ kṛmikuṣṭhajvarāñjayet || kāralī | karkauṭakī kaṭūṣṇā ca tiktā viṣavināśinī | vāṃtaghnā pittahṛccaiva dīpanī rucikāriṇī || karaṭolī | kaḍuhuñcī kaṭūṣṇā ca tiktā ca rucikāriṇī | dīpanī yonidoṣaghnī garbhasrāvaviṣāpahā || kaḍuhuñcī | svādupākarasaṃ śītaṃ picchalaṃ vātapittajit | śleṣmalaṃ sṛṣṭaviṇmūtramanakṣyaṃ guru bṛṃhaṇam || sthaulyaṃ vṛṣyaṃ krimikaraṃ mahanmahattikāphalam || thoravāṃge

8.p165

komalaṃ nīlavṛntākaṃ madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ guru | pittaghnaṃ prīṇanaṃ jāḍhyaṃ viṣṭambhi kaphavātakṛt

8.p166

nidoṣaśamanaṃ pathyaṃ susvādu kaṭu dīpanam | sarvavyādhiharaṃ hṛdyamuṣṇaṃ vārtārikāphalam

8.p167

rucyaṃ svaryaṃ jvaraśvāsakāsārśassarvaṃrogajit | hṛdyaṃ kaṭu rase pāke kṣudraṃ vārttākiṃkāśalam

8.p168

citraphalā kaṇṭakinī mahatī kaṭuphalā tathā | miśravarṇaphalā nīlaphalā raktaphalā tathā || pākaśreṣṭhā raktaphalā nṛpapriyaphalā tathā | vārttākī kaṭukā rucyā madhurā pittanāśinī | balapuṣṭikarī hṛdyā gurutvātteṣu ninditā

8.p169

bālaṃ pathyaṃ tridoṣaghnaṃ madhyamaṃ pittavardhanam | pakvaṃ śleṣmakaraṃ vidyāt gadamagnaṃ yadarttārukam

8.p170

viśeṣeṇa dheurahalī vātaśleṣmavināśinī

8.p171

kaṇṭakārī kaṭūṣṇā ca dīpanī śvāsakāsakṛt | pratiśyāyārtihṛdbhedī jvaravātajvarartinut

8.p172

lavaṇamaricacūrṇaināvṛtaṃ rāmaṭhākhyaṃ dahanavadanapakvaṃ kañcukāntaṃ nitāntam | harati pavanasaṅghaṃ śleṣmahantṛ prasiddhaṃ jaṭharabharaṇayogyaṃ cārubhojyaṃ maripram

8.p173

anyatra - vṛntākaṃ picchalaṃ kiñcidaṅgāraparipācitam | kaphabhedānilāmaghnamatyarthaṃ laghu dīpanam | tadeva hi guru snigdhaṃ satailaṃ lavaṇāmvitam

8.p174

aparaṃ śvetavṛntākaṃ kukkuṭāṇḍasamaṃ bhavet | tadarśassu viśeṣeṇa hitaṃ hīnaṃ ca pūrvataḥ

8.p175

bheṇḍā tvamlarasā soṣṇā grāhikā rucikārikā

8.p176

atha kadalī

8.p177

tatra - bālaṃ phalaṃ madhuramalpatayā kaṣāyaṃ pittāpahaṃ śiśirarucyamathāpi nālam | puṣpaṃ tadapyanuguṇaṃ krimihāri kandaṃ parṇaṃ ca śūlaśamanaṃ kadalībhavaṃ syāt

8.p178

kiñca - rambhāpakvaphalaṃ kaṣāyamadhuraṃ balyaṃ ca śītaṃ tathā pittāsrapravimardanaṃ gurutaraṃ pathyaṃ na mandānale

8.p179

sadyaḥ śukravivṛddhidaṃ krimiharaṃ tṛṣṇāpahaṃ kāntidaṃ dīptāgnau sukhadaṃ kaphāmayaharaṃ sandarpaṇaṃ jarjaram

8.p180

mahārambhāphalaṃ śītaṃ tuṣṭipuṣṭikaṃ guru | raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ tīvrāgnīnāṃ praśasyate || mahākadaḷī

8.p181

syātkāṣṭhakadaḷī rucyā raktapittaharā himā | gururmandāgnijananī durjarā madhurā parā || kaṭakadaḷī

8.p182

suvarṇamocā madhurā himā ca balyā'śane dīpanakāriṇī ca | tṛṣāpahā dāhavimocanī ca kaphāpahā vṛṣyakarī guruśca

8.p183

tathā - kṣudraṃ rambhāphalaṃ śītaṃ svādupākarasaṃ guru | pittapradaradāhaghnaṃ vṛṣyaṃ nātyarthadīpanam || sonakeḷī

8.p184

girikadaḷī himamadhurā balavīryavivṛddhidāyinī rucirā | hṛtpittadāhaśoṣapraśamanakarī durjarā ca guruḥ || rānakadaḷī

8.p185

kṛṣṇaṃ rambhāphalaṃ rucyaṃ kaṣāyamadhuraṃ tathā | mehaṃ pittaṃ tṛṣāṃ hanti bṛṃhaṇaṃ vātalaṃ laghu || kāḷakeḷī

8.p186

sugandhā kṛṣṇarambhā ca śailarambhā yathottaram | ninditāḥ phalamāsāṃ tu kaṣāyaṃ madhuraṃ guru || rambhāphalatvagāḍhūkā tiktā pittaharā laghuḥ | iti kadalīguṇāḥ

8.p187

karamardastvatiktāmlo bālo dīpanadāhakaḥ | pakvastridoṣaśamano ruciyo viṣanāśanaḥ

8.p188

kaṣāyamadhuro rūkṣastindukaśśleṣmakārakaḥ | saṃgrāṃhī durjaro jihvājāḍyakārī jaḍo guruḥ

8.p189

aśvatthavṛkṣasya phalāni pathyānyatīva hṛdyāni suśītalāni | nighnanti pittaṃ saha śoṇitena dāhaṃ tṛṣāṃ chardimarocakaṃ ca

8.p190

audumbaraṃ phalamatīva suśītalaṃ ca sadyo nivārayati śoṇitapittamugram | pathyaṃ viṣe viṣamapittaśirovikāre nāsāpravṛttarudhire ca viśeṣatastu || tathā - audumbaraṃ kaṣāyaṃ syāt pakvaṃ tu madhuraṃ himam | kṛmihṛt pittaraktaṃ mūrcchādāhatṛṣopaham

8.p191

' śuṣkakaḥ kaṭuko'mlaśca rocanaḥ pācanaḥ paraḥ | plīhagulmodarārttighno dvidhā tulyaguṇānvitaḥ

8.p192

śleṣmāntakaḥ kaṭurhimo madhuraḥ kaṣāyaḥ svāduśca pācanakaraḥ krimiśūlahārī | āmāsradoṣamalarodhabahuvraṇārttivisphoṭaśāntikaraṇaḥ kaphahāraṇaśca || tathā — keśyassatikro rūkṣoṣṇo madhurastuvaraḥ kaṭuḥ | viṣavīsarpavisphoṭavraṇapittakaphapraṇut || phalaṃ tu madhuraṃ tiktaṃ śītalaṃ vātalaṃ laghu | kaṣāyaṃ kaṭukaṃ pāke agnipittakaphāsrajit || tat pakvaṃ madhuraṃ snigdhaṃ śleṣmalaṃ śītalaṃ guru | viṣṭambhi bṛṃhaṇaṃ rūkṣaṃ vātapittakaphāsrajit

Linked texts (13)

Rājanighaṇṭu (Nighaṇṭurāja, Abhidhānacūḍāmaṇi) — Narahari Paṇḍita, Sanskrit
Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
Śāligrāmanighaṇṭubhūṣaṇa — Śāligrāma Vaiśya, Sanskrit
Kaiyadevanighaṇṭu (Pathyāpathyavibodhaka) — Kaiyadeva, Sanskrit
Vaidyanighaṇṭu (Keyadeva) — Keyadeva, Sanskrit
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) — Umeśacandragupta, Sanskrit
Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
Dravyaguṇasaṃgraha — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit
Dravyaguṇa rājavallabha — Nārāyaṇadāsa Kavirāja, Sanskrit
Paryāyaratnamālā — Mādhavakara, Sanskrit