Shabdakalpadruma 10
Śabdakalpadruma 10
- Language
- Sanskrit
Contents
- 10.122 — 1 part
10.1
prakṛtipratyayārthādyaiḥ saṃkīrṇe liṅgamunnayet
vidhirvidhānaṃ karmāstrī4 kriyā kṛtyā vidhā kṛtiḥ
10.2
api tatkarmasātatye syurevamaparasparāḥ
sākalyaṃ sāṅgavacane pārāyaṇaparāyaṇe
10.3
ativegena vedādeḥ samyak pārasya darśane
turāyaṇaṃ tatra tyāttvarayā'lvarayāpi vā
10.4
tadeva2 pāraṇaṃ klīve syurete purataḥ striyām
yadṝcchā svairitā hetuśūnyā tvasyā3 vilakṣaṇam
10.5
śamathastu śamaḥ śāntiḥ praśāntiḥ praśamaḥ punaḥ
upaśāntiścopaśamo dāntistu damatho damaḥ4
10.6
avadānaṃ karmavṛttaṃ kāmyadānaṃ pravāraṇam
vaśakriyā saṃvananaṃ syātsaṃvadanamityapi
10.7
vidhūnanaṃ vidhuvanaṃ mūlaiḥ5 karma tu kārmaṇam
paryāptiḥ strī paritrāṇaṃ tarpaṇaṃ prīṇanāvane
10.8
syāddhastavāraṇaṃ cātha 6syūtiḥ sevanasīvane
striyāṃ bhidāno vivaraḥ sphuṭanaṃ tu napuṃsakam
10.6-2
parivāraḥ parīvāraḥ svīye parijane mataḥ
parivāpaḥ7 parīvāpaḥ sthāpye bīje paricchade
10.10
parihāraḥ parīhāro'dhīkāropyadhikāravat
prasrāvastu sravaḥ srāvo'nuhāropyanukāravat
10.11
............preṣaṇe syānmade mādo'tha dhāraṇam
dharaṇetha bharo bhāraḥ praṇayaḥ sāntvanāpi ca
10.12
tathā cānunayo'tha syānmṛgayā mṛgaṇā mṛgaḥ
syānmārgaṇo¹ mṛgau ghāte pyāghātaśca vighātakaḥ
10.13
abhiṣaṅgastvabhīṣaṅgaḥ syādākrośanamityapi
saṃmūrchanamabhivyāptiḥ saṃvedo vedanā nanā
10.14
vyāpyaṃ² tu sādhanaṃ karma karaṇaṃ sādhakottaram
stanābhogastanabharaścājaryaṃ³ saṃgate yutam
10.15
api syāllahuḍastvalpe somālaṃ kusumākare
puṃsyakhaṭṭiḥ striyāṃ khāṭī khāṭirgargaraṇagūraṇe
10.16
snapanaṃ snāpanaṃ tulye parabhāgaḥ svasaṃpadi
guṇotkarṣe'pi bhaṅgistu vākkrutā⁴ vaplute plavaḥ
10.17
striyāṃ śleṣāṅkapāliḥ syādaṅkapālyupagūhanam
klībe parīrambhaṇaṃ ca syādāliṅganamityapi
10.18
āśleṣaśca parīrambhaḥ saṃśleṣaḥ parirambhaṇam
samudraparyāyagṛhaṃ jalayantragṛhe punaḥ
10.19
krīḍākrīḍakayordevasevāyāṃ sevakena yaḥ
sa dāyo dānaṃ durjātaṃ duḥsamaṃ cāsamañjasam
10.20
viṣāktabāṇanihatau 1kalajau mṛgapakṣiṇau
yācñā tu yācanā bhikṣā'bhyeṣaṇāpyarthanā'pi ca
10.21
arddanī cārddanipi striyaḥ syuḥ prārthanārthanā
abhyarthanā bhikṣaṇā ca mārgaṇām striyaśca ṣaṇ
10.22
athāpyānandanaṃ 2cāpracchanaṃ cāpi sabhājanam
granthanaṃ grathanaṃ gumphaḥ pratipattiḥ pragalbhatā
10.23
prabhutā prabhavantī syātsaṃdarbho racanā na nā
davathuḥ paritāpaḥ syāddākṣiṇyamanukūlatā
10.24
praṇipātastvanunayaḥ praṇatiḥ sāntvanaṃ punaḥ
api glānistu klamathuranutāpo visūraṇam
10.25
3kalpānutāpyakau māndyamālasyaṃ cayane cayaḥ
varddhanā vañcanāpi syā4dviceṣṭā vikrame same
10.26
athāvṛtaṃ tvāśayaḥ syādapajñānamapātyayaḥ
nibhālanaṃ niśamanaṃ dyotanaṃ cāvalokanam
10.27
niśāmanaṃ śite śātaṃ 5niśitaṃ tejitaṃ samam
syādāśaṃsanamāghoṣo vigānaṃ vacanīyatā
10.28
syādvitarko vikalpo'pi hyātyādhānamatikramaḥ
vīpsā kramotha 6plavanaṃ plavothāpyavasannatā
10.26-2
sādaḥ khedaśca nirveda upādānaṃ ca saṃgrahaḥ
krīḍāviyogau hānaṃ ca parityāgo'pyathāpi ca1
10.30
bhaṇitaṃ syādācchuritaṃ2 gomukhaṃ tūpalepanam
varddhāpanārthaṃ yatpūrṇapātraṃ pūrṇānakaṃ ca tat
10.31
leśastūpapadaṃ gandho'nubandheṣtakarāvapi
gālirgālī striyau klībe vikalpepyavamarṣaṇā3
10.32
syādākrośanamākrośaḥ śapanaṃ śamanaṃ śamaḥ
vaprastu dhūlikedāraḥ 4psā vītirbhakṣaṇaṃ ca sā
10.3-2
maitreyikā mitrayuddhaṃ pratyayāḥ sahakāriṇaḥ
atha heturupādānaṃ vyāpyaṃ liṅgaṃ ca sādhanam
10.34
anumā tvanumānaṃ 5syātpuṃsi cānumitiḥ striyām
pratyakṣopākṣamadhyakṣaṃ pramāṇaṃ pramitiḥ pramā
10.35
āptaḥ prāptaḥ praṇihite 6dohanaṃ tūpayācitam
bhramo nā vismṛtiśca strī dhangho dhāndhyamapāṭavam
10.36
ṛṣiḥ śāstrakṛdācāryaḥ śāstraṃ tu smṛtirāgamaḥ
rāmeṇa rāvaṇavadho rāmāyaṇamathoccayaḥ
10.37
vastragranthiśca nīvī syātkaumudī kārttikotsavaḥ
āveśārambhasaṃrambhāḥ priyavāk caṭuāṭunī
10.38
pratirūpaṃ 1praticchedaḥ saveśanaratikriye
śālīnīkaraṇanyagbhāvane gandhanasūcane
10.39
bhāvaḥ padārtho dharmaḥ syātsattvaṃ tattvaṃ ca vastu ca
vardhanaṃ chedanaṃ vyuṣṭiḥ phalamāmnāya ityapi
10.40
saṃpradāyo'tha viśrambho viśvāso'tha 2 kṣaye kṣiyā
grahe grāho vaśaḥ kāntau rakṣā trāṇo raṇaḥ kaṇe
10.41
3vyadhā vedhe pacā pāke vipākaḥ pacanaṃ punaḥ
viśrāmaviśramau tulyau havo hūtau varo vṛtau
10.42
oṣaḥ pluṣe nayo nāye jyānirjīrṇirbhramo dvayoḥ
striyau bhramirbhramī ca dve sphātirvṛddhau ca bhakṣaṇe
10.43
vṛttenuvṛttamāvṛttaṃ4 prīṇane tarpaṇo'vanam
bodhe bodhiḥ prathā khyātau spṛṣṭiḥ pṛktau stutiḥ stave
10.44
vidhā samṛddhau sphuraṇaṃ sphulanaṃ sphurite'pi ca
utkarṣo'tiśaye saṃdhiḥ śleṣe viṣayatrāśaye
10.45
kṣipāyo kṣepaṇaṃ gīrṇi5rgirau6guraṇamudyame
unnāyaunnaye śrāyaḥ śrayaṇe jayane jayaḥ
10.46
nigādo nigade 7mādo mada udvega udbhrame
vimardanaṃ parimale'bhyupapattiranugrahe
10.47
phāliḥ phālī striyāṃ chede khaṇḍo'strī 1radanaṃ radaḥ
vidhūnanaṃ vidhuvanaṃ dhuvanaṃ ca vidhūvane
10.48
saṃkṣepe ca samāhāraḥ saṃgrahaḥ saṃgrahaḥ samau
2āptirvyāptiśca saṃprāptiḥ paryāptiḥ prāptirityapi
10.49
kāmaḥ kāmye grahe grāho glapanaṃ glāpanaṃ samam
asadgrāhe3 saṃsaraṇaṃ saṃsāraḥ saṃsṛtiḥ striyām
10.50
tulyānyaśaucamāśaucyamāśaucaṃ4 cātha paiśunam
paiśunyamatha naipuṇyaṃ naipuṇaṃ cātha cāpalam
10.51
cāpalyamatha sauhārdaṃ sauhṛdapyaṃ ca sauhṛdam
ityādayaḥ kriyāśabdā ūhyā dhātujalakṣaṇaiḥ
10.52
abhiyogastvabhiṣaṅgo nigrahastvananugrahaḥ
muṣṭibandhastu saṃgrāho 5ḍimbo ḍimbiraviplavau
10.53
bandhanaṃ prasitiścāraḥ 6spṛṣṭiḥ spaśopatantatā
vikāro viprakāraḥ syādākārastvaṅgaiṅgitam
10.54
pariṇāmo vikāraḥ syādvikṛtirvikriyā same
apahārastvapacaryā samāhāraḥ samuccayaḥ
10.55
pratyāhāra upādānaṃ vihārastu parikramaḥ
abhihāro'bhigrahaṇaṃ nirhāro'7bhyavakarṣaṇam
10.56
anuhāro'nukāraḥ syātsāhvaye'thārthavarjanam¹
vyayaḥ saṃkaṭasaṃbādhau paripāṭyānupūrvyapi
10.57
nirvandhā'bhiniveśaḥ syātpraveśo'ntarvigāhanam
syātsravattistu pravāhaḥ pravahro gamanaṃ vahiḥ
10.58
viyāmo vigate ²diṣṭaṃ kṛte cīrṇaṃ tu śīlitam
śvabhrā'vapāto³ jñānaṃ tu samajñā syātsamudāgamaḥ
10.59
hṛllekhastarka utsikta uddhato rājamallakaḥ
imukhaṃ⁴ tu sadāyaṃ syātsahāyāḥ sahabhāvinaḥ
10.60
ṣoḍhā ṣaḍdhāca ṣaḍdhā syāt ⁵prakāravacane punaḥ
dvaividhyaṃ dvividhaṃ yāmo yamasaṃyāmasaṃyamāḥ
10.61
vyāyāmo'pi viyāmaśca viyamo yamakaḥ punaḥ
hiṃsākarmābhicāraḥ syājjāgaryā jāgarā same
10.62
vighnontarāyaḥ pratyūha upaghnastvantikāśraye
syātāṃ niveśanirveśāvupabhogaḥ parikriyā
10.63
parisarpo'tha⁶ vidhuraṃ⁷ pariśleṣe'pyathāśrayaḥ
chandāṃśayau samasanaṃ saṃkṣepaṇamathāpi ca
10.65
parisaryā parīsāraḥ syādāsyā tvāsanaṃ sthitiḥ
vistāro vigraho vyāsaḥ sa ca śabdasya vistaraḥ 64
syānmardanaṃ saṃvahanaṃ vināśaḥ syādadarśanam
saṃstavaḥ syātparicayaḥ prasarastu visarpaṇam
10.66
lavo nilāvo lavane niḥ pāvaḥ pavanaṃ pavaḥ
syāt prastāvastvavasaraḥ praśrayapraṇayau samau
10.67
dhīśaktirvikramo' durgasaṃcaraḥ saṃkramo'striyām
pratyutkramaḥ prayogārthaḥ syātprakrama upakramaḥ
10.68
syātpratyādānamudghāta ārambhaḥ saṃbhramastvarā³
anukramaḥ kramotha syāt krāntodhikrama ākrame
10.66-2
ārohaṇaṃ pratikramo vyutkramastu kramotkramaḥ
hīnātiriktatā vākyahīne nīvāka ityapi
10.70
nivākaśca pravākaśca saṃnidhiḥ saṃnikarṣaṇam
pratibandhaḥ pratiṣṭambho'vanāyastu nipātanam
10.71
syāccāvanayanaṃ copalambhastvanubhavo'pi ca
vipralambho viprayogaḥ samālambho vilepane
10.72
viśrāvastu pratikhyātirviṃlambhastvatisarjanam
nipāṭho nipaṭhaḥ pāṭhe'vekṣā tu pratijāgaraḥ
10.73
tema temaḥ samudane syādādīnava āsravaḥ
keśeṣa melake melaḥ saṃgamodhyāvalokanam
10.74
nirvarṇanaṃ syānnidhyānamīkṣaṇaṃ darśanaṃ samam
pratyākhyāne nirasanaṃ pratyādeśo nirākṛtiḥ
10.75
upaśāyo viśāyaśca śayanārthābhidhāyinau
ārttanaṃ1 ca ṛtīyā ca 2ghṛṇīyā ca ghṛṇārthake
10.76
vyatyāsastu viparyāso vyatyayaśca viparyayaḥ
paryāyātikramastasminnatipāta upātyayaḥ
10.77
preṣaṇaṃ yatsamāhṛtya tattu syātpratiśāsanam
sasaṃstāvastu vijñeyaḥ stutibhūmirdvijanmanām
10.78
kāṣṭhe nidhāya yatkāṣṭhaṃ takṣyate'dhaḥ sa udghanaḥ
stambaghnastu stambaghano yena stambo nihanyate
10.79
āvidyo vidhyate yena tatra viṣvaksame nighaḥ
utkāraśca nikāraśca dvau dhānyotkṣepaṇāryakau
10.80
nigārodgāranijñāvā3 udgrāho garaṇādiṣu
uparāme tvavāvibhyo ratirnāśastvabhāvake
10.81
saṃmūrchanaṃ tvabhivyāptiravekṣā pratijāgaraḥ
jīvakastu prayāsaḥ syātpariṇāmastu vikriyā
10.82
niyogo vidhisaṃpreṣo viniyogaḥ phalārpaṇam
syādviśvāsastu saṃrambhaḥ klībe niṣṭhevanaṃ4 punaḥ
10.83
niṣṭhīvanaṃ ca niṣṭhevo niṣṭhyūtiśca striyāmiyam
jūtiḥ syājjavane'thāpi tadbhedeṣvāvalānake
10.84
sātirjūrtirjvare'thaivamudajaḥ preraṇaṃ paśoḥ
akaraṇistvajīvaniścābhavanirjananiḥ
10.85
śabdā ityādayaḥ prāyo vijñeyāḥ 'kṣepaṇāryakāḥ
gotrāntebhyastasya vṛndamevamaupagavādikam
10.86
ādhūpikaṃ śāṣkulikamevamādyamacetasām
mānavānāṃ tu mānavthaṃ sahāyānāṃ sahāyatā
10.87
halyā halānāṃ brāhmarāyaṃ brāhmaṇānāmathāpi ca
vāḍavānāṃ tu vāḍavyaṃ parśūnāṃ pārśvamityapi
10.88
pṛṣṭhānāmapi pṛṣṭhyaṃ syātkhalānāṃ khalinī striyām
khalyā mānuṣyakaṃ nṝṇāṃ grāmatā janatāpi ca
10.86-2
dhūmyā pāśyā tathā gaṇayā2 gavyā sāhastramityapi
kārīṣaṃ vāmaṃgaṇaṃ cāthāyarvaṇaṃ cāpi vārddhakam
10.60-2
carcurākaṃ dhenukratā vavahāro vahāraṇām
yuddhasya vāraṇo syāttu ścyotaḥ prāghāra ityayam
10.61-2
ājyādikṣaraṇe yattu kuṅkumādivimardanam
tasminparimalaḥ syāttu prāṅgadīkaraṇagrahiḥ
10.62-2
āḍo'haṭhe parestu syātpratyudgamana1karmaṇi
pratestu svīkṛtau sobhe rabhiyoge samastu saḥ
10.63-2
saṃcaye cāhitādhāne tadviruddhe tu neḥ paraḥ
udastu2 picyupanyāse grahaṇe tu pratīcchatiḥ
10.64
spaśaścārakriyāyāṃ tu śamati svecchayā gate
avādūnānata udastuṅge vikṛtau pare·
10.65-2
prātkarotibhedasāmye āhāṅastvākṛtiṃ punaḥ
apādvirodhaṃ bhūṣāṃ tu 3samo'no stu samānatām
10.66-3
adheḥ pradhānatāṃ nestu jaihmyaṃ hastu samuccaye
samāṅbhyāṃ saṃyame pratyāṅpūrvo'vaḥ4 padasaṃcare
10.67-2
krīḍāvāḍaḥ5 paro bhaktānītyoḥ syātpralaye samaḥ
prāptāvaṅvedanoḥ6 sākhye'vānnivṛttau parestu saḥ
10.68-2
tyāge'vaḍhaukane tūkṣātsaṃmukhagrahaṇe tvabheḥ
cauryepi nira uddhāre śavasyodvahane'pi ca
10.69
viṅutsarge ca śapathe'thot ūrdhvīkṛtāvapi
pravahastu bahiryātrā pravāho'mbavādisaṃtatiḥ
10.100
upauḍho nikaṭaprāpte'thāpoḍhaḥ parivarjite
samūḍhaḥ syādupacite nirvyūḍhastu samāpite
10.101
nirūḍhastu bhavetkhyāte'dhyūḍho'dhiṣṭhita ucyate
dvirāgamastu vadhvā yaḥ sa āvāhotha saṃnidhau
10.102
āvāhanaṃ syādāvāhe'thopāyatpariṇaye yamiḥ
āṅo dainye neḥ stanit syāt kunthanebhiniruttaraḥ
10.103
ptotyantaśabde sattiḥ prāt prītāvāṅastu saṃnidhau
verduḥkhāntrāsane neḥ syātsevane copapūrvakaḥ
10.104
abhraiḥ ṣañjiḥ parābhūtau 'krodhe ca caratistvabhaiḥ
paro2 niṣṭhādhyavasitau paryupābhyāṃ tu sevane
10.105
aparādhaitvapādāṅo'nutthāne'nugame tvanoḥ
pratisaṃbhyāṃ tu saṃhāre pratyūhe vighnagaṇḍakau
10.106
bhoge niro viśirnestu vivāhaśayane samaḥ
āsane sa upātsyātāṃ dvauparicchadaveṣṭane
10.107
pari3kriyā parī4sarpo vidhuraṃ vikale triṣu
ākūtacchandasī chandabhāvau yattūpamantraṇam
10.108
rahastūpacchandanaṃ tat saṃkṣepe tu samasyatiḥ
vervismṛte5 bhirādhāne'bherabhyāse bhrame tvadheḥ
10.106-2
turyāśrame saṃniparaḥ sa virodhe tu tiṣṭhatiḥ
paryavātpratyavāccāṅo yatne prāttu gatau nitaḥ
10.110
niścaye'no stvācaraṇa utpūrvastūrdhvakarmaṇi
viṣvaggatau parīsāraḥ parisaryā prasarpaṇam
10.111
¹varādau vā kulādau vā guptireṣṭavyakarmabhiḥ
saivai guptamaṇirgupti² keliśca syānnilāyanam
10.112
sarpaṇe tu vraṇādīnāṃ prasarotha prayānakaḥ
nīvākaśca mahārghasya dhānyāderādare nahi
10.113
ūhāpohādike buddhiśaktau niṣkrama ucyate
avanāyaḥ khalīkāropyadhonayanakarmaṇi
10.114
upapūrvo labhirdhāturanubhūtārthavācakaḥ
vilepane kuṅkumādyaiḥ samālambhotha viprataḥ
10.115
labhirviyoge verdānaṃ³ āṅastu sparśane vadhe
kūṇanaṃ tu bhavetkiñcitsaṃkoce pratibimbane
10.116
phalanaṃ mārgaṇānvīkṣā saṃvīkṣāvacayo'pi ca
samaḥ saṃgrahaṇe ciñ syādupāddṛḍhau kṣayetvapāt
10.117
śīlane tu parerjñāne tiropyābharaṇe⁴ kṣago
apāttu dhyāyatiḥ śāpe āṅastūtakaṇṭhitasmṛtau
10.118
kramātpraharikāderyacchrayanaṃ tatra puṃsyayam
upaśāyo viśāyaśca syātāmupaśayastu yaḥ
10.119
1vastunā yena rogasyopacayotha kṛtīcayaḥ2
samāvījyā ca hṛṇīyā hṛṇīyāya kratau pumān
10.120
saṃstāvaḥ3 stutibhūstulyāyāmavistārake nighaḥ4
vismito bhavatītyarthe bhavet kuhakuhāyate
10.121
bhāvapradhānā ye prāyaḥ paryāyeṣu ca nocitāḥ
tetra yatkīrttitāḥ śeṣaṃ jñeyaṃ śiṣṭaprayogataḥ
10.122
kalpadrau keśavakṛte nāmaprakṛtibodhane5
saṃkīrṇo navamaḥ kāṇḍo yātaḥ saṃpūrṇatāmayam
10.122.p1
iti saṃkīrṇakāṇḍaḥ
Linked texts (15)
- Nāmaliṅgānuśāsana (Amarakośa) — Amarasiṃha, Sanskrit
- Amarakośasaṃgraha — Sanskrit
- Kalpadru Nāmamālā — Keśavabhaṭṭa, Sanskrit
- Kalpadrukośa — Keśavabhaṭṭa 1635, Sanskrit
- Kalpatarukośa — Keśava, Sanskrit
- Sudhā (Bhānuji) — Bhānuji, Sanskrit
- Amarakośa Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Amarakośa or Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Trikāṇḍaśeṣa — Puruṣottamadeva, Sanskrit
- Trikāṇḍaśeṣa (Purushottamadeva) — Purushottamadeva, Sanskrit
- Nāmaliṅgānuśāsana Amarakośa — Amarasiṃha, Sanskrit
- Amarasāra — Mahādeva Śivarāmagole, Sanskrit
- Śabdaratnāvalī — Mathureśa Vidyālaṅkāra 1641, Sanskrit
- Śabdaratnāvalī (Mathureśa) — Mathureśa 1641, Sanskrit
- Liṅgādisaṅgraha / Trikaṇḍa — Sanskrit