Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 10

Śabdakalpadruma 10

Language
Sanskrit

Contents

10.1

prakṛtipratyayārthādyaiḥ saṃkīrṇe liṅgamunnayet
vidhirvidhānaṃ karmāstrī4 kriyā kṛtyā vidhā kṛtiḥ

10.2

api tatkarmasātatye syurevamaparasparāḥ
sākalyaṃ sāṅgavacane pārāyaṇaparāyaṇe

10.3

ativegena vedādeḥ samyak pārasya darśane
turāyaṇaṃ tatra tyāttvarayā'lvarayāpi vā

10.4

tadeva2 pāraṇaṃ klīve syurete purataḥ striyām
yadṝcchā svairitā hetuśūnyā tvasyā3 vilakṣaṇam

10.5

śamathastu śamaḥ śāntiḥ praśāntiḥ praśamaḥ punaḥ
upaśāntiścopaśamo dāntistu damatho damaḥ4

10.6

avadānaṃ karmavṛttaṃ kāmyadānaṃ pravāraṇam
vaśakriyā saṃvananaṃ syātsaṃvadanamityapi

10.7

vidhūnanaṃ vidhuvanaṃ mūlaiḥ5 karma tu kārmaṇam
paryāptiḥ strī paritrāṇaṃ tarpaṇaṃ prīṇanāvane

10.8

syāddhastavāraṇaṃ cātha 6syūtiḥ sevanasīvane
striyāṃ bhidāno vivaraḥ sphuṭanaṃ tu napuṃsakam

10.6-2

parivāraḥ parīvāraḥ svīye parijane mataḥ
parivāpaḥ7 parīvāpaḥ sthāpye bīje paricchade

10.10

parihāraḥ parīhāro'dhīkāropyadhikāravat
prasrāvastu sravaḥ srāvo'nuhāropyanukāravat

10.11

............preṣaṇe syānmade mādo'tha dhāraṇam
dharaṇetha bharo bhāraḥ praṇayaḥ sāntvanāpi ca

10.12

tathā cānunayo'tha syānmṛgayā mṛgaṇā mṛgaḥ
syānmārgaṇo¹ mṛgau ghāte pyāghātaśca vighātakaḥ

10.13

abhiṣaṅgastvabhīṣaṅgaḥ syādākrośanamityapi
saṃmūrchanamabhivyāptiḥ saṃvedo vedanā nanā

10.14

vyāpyaṃ² tu sādhanaṃ karma karaṇaṃ sādhakottaram
stanābhogastanabharaścājaryaṃ³ saṃgate yutam

10.15

api syāllahuḍastvalpe somālaṃ kusumākare
puṃsyakhaṭṭiḥ striyāṃ khāṭī khāṭirgargaraṇagūraṇe

10.16

snapanaṃ snāpanaṃ tulye parabhāgaḥ svasaṃpadi
guṇotkarṣe'pi bhaṅgistu vākkrutā⁴ vaplute plavaḥ

10.17

striyāṃ śleṣāṅkapāliḥ syādaṅkapālyupagūhanam
klībe parīrambhaṇaṃ ca syādāliṅganamityapi

10.18

āśleṣaśca parīrambhaḥ saṃśleṣaḥ parirambhaṇam
samudraparyāyagṛhaṃ jalayantragṛhe punaḥ

10.19

krīḍākrīḍakayordevasevāyāṃ sevakena yaḥ
sa dāyo dānaṃ durjātaṃ duḥsamaṃ cāsamañjasam

10.20

viṣāktabāṇanihatau 1kalajau mṛgapakṣiṇau
yācñā tu yācanā bhikṣā'bhyeṣaṇāpyarthanā'pi ca

10.21

arddanī cārddanipi striyaḥ syuḥ prārthanārthanā
abhyarthanā bhikṣaṇā ca mārgaṇām striyaśca ṣaṇ

10.22

athāpyānandanaṃ 2cāpracchanaṃ cāpi sabhājanam
granthanaṃ grathanaṃ gumphaḥ pratipattiḥ pragalbhatā

10.23

prabhutā prabhavantī syātsaṃdarbho racanā na nā
davathuḥ paritāpaḥ syāddākṣiṇyamanukūlatā

10.24

praṇipātastvanunayaḥ praṇatiḥ sāntvanaṃ punaḥ
api glānistu klamathuranutāpo visūraṇam

10.25

3kalpānutāpyakau māndyamālasyaṃ cayane cayaḥ
varddhanā vañcanāpi syā4dviceṣṭā vikrame same

10.26

athāvṛtaṃ tvāśayaḥ syādapajñānamapātyayaḥ
nibhālanaṃ niśamanaṃ dyotanaṃ cāvalokanam

10.27

niśāmanaṃ śite śātaṃ 5niśitaṃ tejitaṃ samam
syādāśaṃsanamāghoṣo vigānaṃ vacanīyatā

10.28

syādvitarko vikalpo'pi hyātyādhānamatikramaḥ
vīpsā kramotha 6plavanaṃ plavothāpyavasannatā

10.26-2

sādaḥ khedaśca nirveda upādānaṃ ca saṃgrahaḥ
krīḍāviyogau hānaṃ ca parityāgo'pyathāpi ca1

10.30

bhaṇitaṃ syādācchuritaṃ2 gomukhaṃ tūpalepanam
varddhāpanārthaṃ yatpūrṇapātraṃ pūrṇānakaṃ ca tat

10.31

leśastūpapadaṃ gandho'nubandheṣtakarāvapi
gālirgālī striyau klībe vikalpepyavamarṣaṇā3

10.32

syādākrośanamākrośaḥ śapanaṃ śamanaṃ śamaḥ
vaprastu dhūlikedāraḥ 4psā vītirbhakṣaṇaṃ ca sā

10.3-2

maitreyikā mitrayuddhaṃ pratyayāḥ sahakāriṇaḥ
atha heturupādānaṃ vyāpyaṃ liṅgaṃ ca sādhanam

10.34

anumā tvanumānaṃ 5syātpuṃsi cānumitiḥ striyām
pratyakṣopākṣamadhyakṣaṃ pramāṇaṃ pramitiḥ pramā

10.35

āptaḥ prāptaḥ praṇihite 6dohanaṃ tūpayācitam
bhramo nā vismṛtiśca strī dhangho dhāndhyamapāṭavam

10.36

ṛṣiḥ śāstrakṛdācāryaḥ śāstraṃ tu smṛtirāgamaḥ
rāmeṇa rāvaṇavadho rāmāyaṇamathoccayaḥ

10.37

vastragranthiśca nīvī syātkaumudī kārttikotsavaḥ
āveśārambhasaṃrambhāḥ priyavāk caṭuāṭunī

10.38

pratirūpaṃ 1praticchedaḥ saveśanaratikriye
śālīnīkaraṇanyagbhāvane gandhanasūcane

10.39

bhāvaḥ padārtho dharmaḥ syātsattvaṃ tattvaṃ ca vastu ca
vardhanaṃ chedanaṃ vyuṣṭiḥ phalamāmnāya ityapi

10.40

saṃpradāyo'tha viśrambho viśvāso'tha 2 kṣaye kṣiyā
grahe grāho vaśaḥ kāntau rakṣā trāṇo raṇaḥ kaṇe

10.41

3vyadhā vedhe pacā pāke vipākaḥ pacanaṃ punaḥ
viśrāmaviśramau tulyau havo hūtau varo vṛtau

10.42

oṣaḥ pluṣe nayo nāye jyānirjīrṇirbhramo dvayoḥ
striyau bhramirbhramī ca dve sphātirvṛddhau ca bhakṣaṇe

10.43

vṛttenuvṛttamāvṛttaṃ4 prīṇane tarpaṇo'vanam
bodhe bodhiḥ prathā khyātau spṛṣṭiḥ pṛktau stutiḥ stave

10.44

vidhā samṛddhau sphuraṇaṃ sphulanaṃ sphurite'pi ca
utkarṣo'tiśaye saṃdhiḥ śleṣe viṣayatrāśaye

10.45

kṣipāyo kṣepaṇaṃ gīrṇi5rgirau6guraṇamudyame
unnāyaunnaye śrāyaḥ śrayaṇe jayane jayaḥ

10.46

nigādo nigade 7mādo mada udvega udbhrame
vimardanaṃ parimale'bhyupapattiranugrahe

10.47

phāliḥ phālī striyāṃ chede khaṇḍo'strī 1radanaṃ radaḥ
vidhūnanaṃ vidhuvanaṃ dhuvanaṃ ca vidhūvane

10.48

saṃkṣepe ca samāhāraḥ saṃgrahaḥ saṃgrahaḥ samau
2āptirvyāptiśca saṃprāptiḥ paryāptiḥ prāptirityapi

10.49

kāmaḥ kāmye grahe grāho glapanaṃ glāpanaṃ samam
asadgrāhe3 saṃsaraṇaṃ saṃsāraḥ saṃsṛtiḥ striyām

10.50

tulyānyaśaucamāśaucyamāśaucaṃ4 cātha paiśunam
paiśunyamatha naipuṇyaṃ naipuṇaṃ cātha cāpalam

10.51

cāpalyamatha sauhārdaṃ sauhṛdapyaṃ ca sauhṛdam
ityādayaḥ kriyāśabdā ūhyā dhātujalakṣaṇaiḥ

10.52

abhiyogastvabhiṣaṅgo nigrahastvananugrahaḥ
muṣṭibandhastu saṃgrāho 5ḍimbo ḍimbiraviplavau

10.53

bandhanaṃ prasitiścāraḥ 6spṛṣṭiḥ spaśopatantatā
vikāro viprakāraḥ syādākārastvaṅgaiṅgitam

10.54

pariṇāmo vikāraḥ syādvikṛtirvikriyā same
apahārastvapacaryā samāhāraḥ samuccayaḥ

10.55

pratyāhāra upādānaṃ vihārastu parikramaḥ
abhihāro'bhigrahaṇaṃ nirhāro'7bhyavakarṣaṇam

10.56

anuhāro'nukāraḥ syātsāhvaye'thārthavarjanam¹
vyayaḥ saṃkaṭasaṃbādhau paripāṭyānupūrvyapi

10.57

nirvandhā'bhiniveśaḥ syātpraveśo'ntarvigāhanam
syātsravattistu pravāhaḥ pravahro gamanaṃ vahiḥ

10.58

viyāmo vigate ⁠²diṣṭaṃ kṛte cīrṇaṃ tu śīlitam
śvabhrā'vapāto³ jñānaṃ tu samajñā syātsamudāgamaḥ

10.59

hṛllekhastarka utsikta uddhato rājamallakaḥ
imukhaṃ⁴ tu sadāyaṃ syātsahāyāḥ sahabhāvinaḥ

10.60

ṣoḍhā ṣaḍdhāca ṣaḍdhā syāt ⁵prakāravacane punaḥ
dvaividhyaṃ dvividhaṃ yāmo yamasaṃyāmasaṃyamāḥ

10.61

vyāyāmo'pi viyāmaśca viyamo yamakaḥ punaḥ
hiṃsākarmābhicāraḥ syājjāgaryā jāgarā same

10.62

vighnontarāyaḥ pratyūha upaghnastvantikāśraye
syātāṃ niveśanirveśāvupabhogaḥ parikriyā

10.63

parisarpo'tha⁶ vidhuraṃ⁷ pariśleṣe'pyathāśrayaḥ
chandāṃśayau samasanaṃ saṃkṣepaṇamathāpi ca

10.65

parisaryā parīsāraḥ syādāsyā tvāsanaṃ sthitiḥ
vistāro vigraho vyāsaḥ sa ca śabdasya vistaraḥ 64
syānmardanaṃ saṃvahanaṃ vināśaḥ syādadarśanam
saṃstavaḥ syātparicayaḥ prasarastu visarpaṇam

10.66

lavo nilāvo lavane niḥ pāvaḥ pavanaṃ pavaḥ
syāt prastāvastvavasaraḥ praśrayapraṇayau samau

10.67

dhīśaktirvikramo' durgasaṃcaraḥ saṃkramo'striyām
pratyutkramaḥ prayogārthaḥ syātprakrama upakramaḥ

10.68

syātpratyādānamudghāta ārambhaḥ saṃbhramastvarā³
anukramaḥ kramotha syāt krāntodhikrama ākrame

10.66-2

ārohaṇaṃ pratikramo vyutkramastu kramotkramaḥ
hīnātiriktatā vākyahīne nīvāka ityapi

10.70

nivākaśca pravākaśca saṃnidhiḥ saṃnikarṣaṇam
pratibandhaḥ pratiṣṭambho'vanāyastu nipātanam

10.71

syāccāvanayanaṃ copalambhastvanubhavo'pi ca
vipralambho viprayogaḥ samālambho vilepane

10.72

viśrāvastu pratikhyātirviṃlambhastvatisarjanam
nipāṭho nipaṭhaḥ pāṭhe'vekṣā tu pratijāgaraḥ

10.73

tema temaḥ samudane syādādīnava āsravaḥ
keśeṣa melake melaḥ saṃgamodhyāvalokanam

10.74

nirvarṇanaṃ syānnidhyānamīkṣaṇaṃ darśanaṃ samam
pratyākhyāne nirasanaṃ pratyādeśo nirākṛtiḥ

10.75

upaśāyo viśāyaśca śayanārthābhidhāyinau
ārttanaṃ1 ca ṛtīyā ca 2ghṛṇīyā ca ghṛṇārthake

10.76

vyatyāsastu viparyāso vyatyayaśca viparyayaḥ
paryāyātikramastasminnatipāta upātyayaḥ

10.77

preṣaṇaṃ yatsamāhṛtya tattu syātpratiśāsanam
sasaṃstāvastu vijñeyaḥ stutibhūmirdvijanmanām

10.78

kāṣṭhe nidhāya yatkāṣṭhaṃ takṣyate'dhaḥ sa udghanaḥ
stambaghnastu stambaghano yena stambo nihanyate

10.79

āvidyo vidhyate yena tatra viṣvaksame nighaḥ
utkāraśca nikāraśca dvau dhānyotkṣepaṇāryakau

10.80

nigārodgāranijñāvā3 udgrāho garaṇādiṣu
uparāme tvavāvibhyo ratirnāśastvabhāvake

10.81

saṃmūrchanaṃ tvabhivyāptiravekṣā pratijāgaraḥ
jīvakastu prayāsaḥ syātpariṇāmastu vikriyā

10.82

niyogo vidhisaṃpreṣo viniyogaḥ phalārpaṇam
syādviśvāsastu saṃrambhaḥ klībe niṣṭhevanaṃ4 punaḥ

10.83

niṣṭhīvanaṃ ca niṣṭhevo niṣṭhyūtiśca striyāmiyam
jūtiḥ syājjavane'thāpi tadbhedeṣvāvalānake

10.84

sātirjūrtirjvare'thaivamudajaḥ preraṇaṃ paśoḥ
akaraṇistvajīvaniścābhavanirjananiḥ

10.85

śabdā ityādayaḥ prāyo vijñeyāḥ 'kṣepaṇāryakāḥ
gotrāntebhyastasya vṛndamevamaupagavādikam

10.86

ādhūpikaṃ śāṣkulikamevamādyamacetasām
mānavānāṃ tu mānavthaṃ sahāyānāṃ sahāyatā

10.87

halyā halānāṃ brāhmarāyaṃ brāhmaṇānāmathāpi ca
vāḍavānāṃ tu vāḍavyaṃ parśūnāṃ pārśvamityapi

10.88

pṛṣṭhānāmapi pṛṣṭhyaṃ syātkhalānāṃ khalinī striyām
khalyā mānuṣyakaṃ nṝṇāṃ grāmatā janatāpi ca

10.86-2

dhūmyā pāśyā tathā gaṇayā2 gavyā sāhastramityapi
kārīṣaṃ vāmaṃgaṇaṃ cāthāyarvaṇaṃ cāpi vārddhakam

10.60-2

carcurākaṃ dhenukratā vavahāro vahāraṇām
yuddhasya vāraṇo syāttu ścyotaḥ prāghāra ityayam

10.61-2

ājyādikṣaraṇe yattu kuṅkumādivimardanam
tasminparimalaḥ syāttu prāṅgadīkaraṇagrahiḥ

10.62-2

āḍo'haṭhe parestu syātpratyudgamana1karmaṇi
pratestu svīkṛtau sobhe rabhiyoge samastu saḥ

10.63-2

saṃcaye cāhitādhāne tadviruddhe tu neḥ paraḥ
udastu2 picyupanyāse grahaṇe tu pratīcchatiḥ

10.64

spaśaścārakriyāyāṃ tu śamati svecchayā gate
avādūnānata udastuṅge vikṛtau pare·

10.65-2

prātkarotibhedasāmye āhāṅastvākṛtiṃ punaḥ
apādvirodhaṃ bhūṣāṃ tu 3samo'no stu samānatām

10.66-3

adheḥ pradhānatāṃ nestu jaihmyaṃ hastu samuccaye
samāṅbhyāṃ saṃyame pratyāṅpūrvo'vaḥ4 padasaṃcare

10.67-2

krīḍāvāḍaḥ5 paro bhaktānītyoḥ syātpralaye samaḥ
prāptāvaṅvedanoḥ6 sākhye'vānnivṛttau parestu saḥ

10.68-2

tyāge'vaḍhaukane tūkṣātsaṃmukhagrahaṇe tvabheḥ
cauryepi nira uddhāre śavasyodvahane'pi ca

10.69

viṅutsarge ca śapathe'thot ūrdhvīkṛtāvapi
pravahastu bahiryātrā pravāho'mbavādisaṃtatiḥ

10.100

upauḍho nikaṭaprāpte'thāpoḍhaḥ parivarjite
samūḍhaḥ syādupacite nirvyūḍhastu samāpite

10.101

nirūḍhastu bhavetkhyāte'dhyūḍho'dhiṣṭhita ucyate
dvirāgamastu vadhvā yaḥ sa āvāhotha saṃnidhau

10.102

āvāhanaṃ syādāvāhe'thopāyatpariṇaye yamiḥ
āṅo dainye neḥ stanit syāt kunthanebhiniruttaraḥ

10.103

ptotyantaśabde sattiḥ prāt prītāvāṅastu saṃnidhau
verduḥkhāntrāsane neḥ syātsevane copapūrvakaḥ

10.104

abhraiḥ ṣañjiḥ parābhūtau 'krodhe ca caratistvabhaiḥ
paro2 niṣṭhādhyavasitau paryupābhyāṃ tu sevane

10.105

aparādhaitvapādāṅo'nutthāne'nugame tvanoḥ
pratisaṃbhyāṃ tu saṃhāre pratyūhe vighnagaṇḍakau

10.106

bhoge niro viśirnestu vivāhaśayane samaḥ
āsane sa upātsyātāṃ dvauparicchadaveṣṭane

10.107

pari3kriyā parī4sarpo vidhuraṃ vikale triṣu
ākūtacchandasī chandabhāvau yattūpamantraṇam

10.108

rahastūpacchandanaṃ tat saṃkṣepe tu samasyatiḥ
vervismṛte5 bhirādhāne'bherabhyāse bhrame tvadheḥ

10.106-2

turyāśrame saṃniparaḥ sa virodhe tu tiṣṭhatiḥ
paryavātpratyavāccāṅo yatne prāttu gatau nitaḥ

10.110

niścaye'no stvācaraṇa utpūrvastūrdhvakarmaṇi
viṣvaggatau parīsāraḥ parisaryā prasarpaṇam

10.111

¹varādau vā kulādau vā guptireṣṭavyakarmabhiḥ
saivai guptamaṇirgupti² keliśca syānnilāyanam

10.112

sarpaṇe tu vraṇādīnāṃ prasarotha prayānakaḥ
nīvākaśca mahārghasya dhānyāderādare nahi

10.113

ūhāpohādike buddhiśaktau niṣkrama ucyate
avanāyaḥ khalīkāropyadhonayanakarmaṇi

10.114

upapūrvo labhirdhāturanubhūtārthavācakaḥ
vilepane kuṅkumādyaiḥ samālambhotha viprataḥ

10.115

labhirviyoge verdānaṃ³ āṅastu sparśane vadhe
kūṇanaṃ tu bhavetkiñcitsaṃkoce pratibimbane

10.116

phalanaṃ mārgaṇānvīkṣā saṃvīkṣāvacayo'pi ca
samaḥ saṃgrahaṇe ciñ syādupāddṛḍhau kṣayetvapāt

10.117

śīlane tu parerjñāne tiropyābharaṇe⁴ kṣago
apāttu dhyāyatiḥ śāpe āṅastūtakaṇṭhitasmṛtau

10.118

kramātpraharikāderyacchrayanaṃ tatra puṃsyayam
upaśāyo viśāyaśca syātāmupaśayastu yaḥ

10.119

1vastunā yena rogasyopacayotha kṛtīcayaḥ2
samāvījyā ca hṛṇīyā hṛṇīyāya kratau pumān

10.120

saṃstāvaḥ3 stutibhūstulyāyāmavistārake nighaḥ4
vismito bhavatītyarthe bhavet kuhakuhāyate

10.121

bhāvapradhānā ye prāyaḥ paryāyeṣu ca nocitāḥ
tetra yatkīrttitāḥ śeṣaṃ jñeyaṃ śiṣṭaprayogataḥ

10.122

kalpadrau keśavakṛte nāmaprakṛtibodhane5
saṃkīrṇo navamaḥ kāṇḍo yātaḥ saṃpūrṇatāmayam

10.122.p1

iti saṃkīrṇakāṇḍaḥ

Linked texts (15)