Shabdakalpadruma 148.32
Śabdakalpadruma 148.32
- Language
- Sanskrit
148.32
śilāñjanī, strī, ( śilāmañjayatīti | añja +
lyuḥ | striyāṃ ṅīp | ) kālāñjanauvṛkṣaḥ | iti
rājanighaṇṭaḥ
śilāṭaṅkaḥ, puṃ, ( śilāmaṭatīti | aṭa + ṇvul |)
aṭṭaḥ | vilam | iti medinī
śilātmajaṃ, klī, ( śilāyā ātmajamiva | )
loham | iti rājanirghaṇṭaḥ
śilātmikā, strī, mūrvvā | iti śabdacandrikā
śilādadguḥ, puṃ, ( śilāyā dadguriva | ) śaileyam
iti rājanirghaṇṭaḥ
śilādhātuḥ, puṃ, ( śilānāṃ dhātuḥ | ) sitopalaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ || khar̤ī, iti bhāṣā
gairikabhedaḥ | sa tu pītavarṇaḥ | iti rājanirghaṇṭaḥ
“(sitopalaḥ śilādhāturjñeyarekhā ca maṅgalam
śilādhātuviśeṣastu vijñeyo lokaśāstrataḥ ||”
iti śabdaratnāvalī
śilāpaṭṭaḥ, puṃ, ( śilāyāḥ paṭṭaḥ | ) peṣaṇārthaśilā | śila iti bhāṣā | iti kecit
śilāputtraḥ, puṃ, (śilāyāḥ puttra iva |) peṣaṇayogyaśilā | lor̤ā iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ | gharṣaṇopalaḥ 2 śilāputtrakaḥ 3 | iti śabdaratnāvalī
śilāpuṣpaṃ, klī, ( śilāyāḥ puṣpamiva | ) śaileyam | iti rājanirghaṇṭaḥ
śilābhavaṃ, klī, (śilāyā bhavaḥ utpattitvena |)
śaileyam | iti jaṭādharaḥ
śilābhidḥ, puṃ, (śilāṃ bhinattīti | bhid + aṇ |)
pāṣāṇabhedī vṛkṣaḥ | iti ratnamālā || prastarabhedakāstre, klī
śilārambhā, strī, (śileva dṛḍhā rambhā |) kāṣṭhakadalī | iti rājanirghaṇṭaḥ
śilāvalkā, strī, (śileva kaṭhino valko
yasyāḥ |) auṣadhadravyaviśeṣaḥ | śilāvākū iti
hindī bhāṣ | tatparyāyaḥ | śilajā 2 śailavalkalā 3 valkalā 4 śailabhārgyā 5 śilātvak 6 śvetā 7 | asyā guṇāḥ | himatvam
svādutvam | kaṇḍūmehakhatadoṣāśmarīśūlajvarapittanāśitvañca | iti rājanirghaṇṭaḥ
śilāvyādhiḥ, puṃ, (śilāyā vyādhiriva |) śilājatu | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
śilāsamaṃ, klī, (śilā sāmanaṃ yasya |) śaileyam
iti śabdaratnāvalī || prastaranimnitāsanañca :
śilāsāraṃ, klī, (śilāvat sāro yasya | )
loham | iti hemacandraḥ
śilāṅgaṃ, klī, (śilā ṅgasyāṅgā yasya | ) śilājatu | iti bhāvaprakāśaḥ
śiliḥ, puṃ, bhūrjapatravṛkṣaḥ | iti śabdamālā
śiliḥ, strī, dvārādhaḥsthitakāṣṭham | iti śabdaratnāvalī || govarāṭ iti bhāṣā
śilindaḥ, puṃ, matsyaviśeṣaḥ | yathā, —
“śilindaḥ śṛṅkhalo ballo vipāke madhuro
guruḥ
śrāmavātakaro hṛdyo vātapittaharo mataḥ ||”
iti rājavallabhaḥ
śilo, strī, (śili + hyadikārāditi ṅīṣ |)
dvārādhaḥsthitakāṣṭham |) iti śabdaratnāvalī
gaṇḍūpadī | stambhaśīrṣam | iti medinī
śilondhaṃ, klī, kadalīpuṣpam | (yathā, māghe
6
148.32.p1
“navakadambarajorucitāmbareradhirudadbhiriśilīsrasugandhibhiḥ ||”)
kaṭakā | iti medinī || tripuṭā | iti viśvaḥ
śalondhraḥ, puṃ, vṛkṣaviśeṣaḥ | iti medinī || matsyaviśeṣaḥ | sa tu cilaphalakamatsyaḥ | iti jaṭādharaḥ
śalondhukaṃ, klī, gomayacchacikā | yathā, —
“gomayacchatrikāmāhurḍilīrañca śilondhukam |”
iti hārāvalī
śalīndhrī, strī, vihaṅgabhid | gaṇḍūpadī | sasikā
iti medinī
śalopadaḥ, puṃ, (śilova sthūlaṃ padamasmāt | )
pādarogaviśeṣaḥ | goda iti bhāṣā | tatparyāyaḥ
padagaṇḍoraḥ 2 ślīpadaḥ 3 | iti śabdaratnāvalī
pādavalmīkaḥ 4 | iti hemacandraḥ | ślīpadasya
lakṣaṇaṃ nidānemāha
“purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvvarttuṣu ca śītalāḥ
ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||”
viśeṣata iti vacanenānyatrāpi ślīpadāni bhavanti
iti bodhyate | | sāmānyaṃ lakṣaṇamāha
“yaḥ sañcaro vaṃkṣaṇajo bhṛśārttiḥ
śotho nṛṇāṃ pādagataḥ krameṇa
sta ślīpadaṃ syāt karakarṇanetraśiśroṣṭhanāsāsvapi kecidāhuḥ ||”
tattividham | vātikaṃ paittikaṃ ślaiṣmikañceti
teṣāṃ lakṣaṇamāha
“vātajaṃ kṛṣṇarūkṣaṃ hi sphuṭitaṃ tīvravedanam
animittarujaścāsya bahuśo jvara eva ca
pittajaṃ pītasaṅkāśaṃ dāhajvarayutaṃ mṛdum
ślaiṣmikantu bhavet snigdhaṃ tathā pāṇḍu guru sthiram
nīyairapyetāni jānīyāt ślīpadāni kapholbaṇāt
gurutvañca mahattvañca yasmānnāsti vinā kaphān ||”
asādhyamāha
“valmīkamiba saṃjātaṃ kaṇṭakairupacīyate
sarvvātmakaṃ mahattvañca varjanīyaṃ viśeṣataḥ
yat śleṣmākāhāravihārajātairjātaṃ tathā bhūrikaphasya puṃsaḥ
sākṣādvamapyapratimanyaliṅgaṃ
sakaṇṭakaṃ vāpi vivarjjanīyam |”
asya ciktisā
“laṅghanālepanasvedarecanai raktamokṣaṇaiḥ
prāyaḥ śleṣmaharairugraiḥ ślīpadaṃ samupācaret
siddhārthaśobhāñjanadevadāruvibhoṣadhairnāktayutaiḥ pralimpet
punarnavā nāgarasarṣapāṇāṃ
kalkena vā kāñcikamiśritena ||”
ślīpadabhitti peyaḥ
“dhattūrairaṇḍanirguṇḍīvarṣābhūśigrusarṣapaiḥ
pralepaḥ ślīpadaṃ hanti śirotthamapi dāruṇam
asādhyamapi yātyantaṃ ślīpadaṃ cirakālajam
madhena sahacārāyāḥ tālamiśreṇa lepanāt ||”
tālasya phalaraso grāhyaḥ
“sapalāśapalaśāṇāṃ kalkaṃ taptena vāriṇā
saṃhataṃ lavaṇopetaṃ sevitaṃ ślīpadaṃ haret
śrākhoṭavalkalkavāthaṃ gomūtreṇa yutaṃ pivet
ślīpadānāṃ vināśāya medodoṣanivṛttaye
rajanīṃ gur̤asaṃyuktāṃ gomūtreṇa pibennaraḥ
varṣātyaṃ ślīpadaṃ hanti dṛḍhamūlaṃ viśeṣataḥ
trayobhṛttriphalācūrṇaṃ pippalyā saha yojitam
sakṣaudraṃ ślīpadaṃ lihyāccirotthaṃ ślīpadaṃ jayet
gandharvvatailamiśrāṃ harītakīṃ go'mṛtā pivati
ślīpadaviṣamabhuktau bhavatyasau sadyarājīga ||”
gandharvvatailaṃ eraṇḍatailam | go'mṛtā gomūtreṇa
148.32.p2
iti bhāvaprakāśaḥ
Linked texts (1)
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit