Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 148.32.p1

Śabdakalpadruma 148.32.p1

Language
Sanskrit

148.32.p1

“navakadambarajorucitāmbareradhirudadbhiriśilīsrasugandhibhiḥ ||”)
kaṭakā | iti medinī || tripuṭā | iti viśvaḥ
śalondhraḥ, puṃ, vṛkṣaviśeṣaḥ | iti medinī || matsyaviśeṣaḥ | sa tu cilaphalakamatsyaḥ | iti jaṭādharaḥ
śalondhukaṃ, klī, gomayacchacikā | yathā, —
“gomayacchatrikāmāhurḍilīrañca śilondhukam |”
iti hārāvalī
śalīndhrī, strī, vihaṅgabhid | gaṇḍūpadī | sasikā
iti medinī
śalopadaḥ, puṃ, (śilova sthūlaṃ padamasmāt | )
pādarogaviśeṣaḥ | goda iti bhāṣā | tatparyāyaḥ
padagaṇḍoraḥ 2 ślīpadaḥ 3 | iti śabdaratnāvalī
pādavalmīkaḥ 4 | iti hemacandraḥ | ślīpadasya
lakṣaṇaṃ nidānemāha
“purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvvarttuṣu ca śītalāḥ
ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||”
viśeṣata iti vacanenānyatrāpi ślīpadāni bhavanti
iti bodhyate | | sāmānyaṃ lakṣaṇamāha
“yaḥ sañcaro vaṃkṣaṇajo bhṛśārttiḥ
śotho nṛṇāṃ pādagataḥ krameṇa
sta ślīpadaṃ syāt karakarṇanetraśiśroṣṭhanāsāsvapi kecidāhuḥ ||”
tattividham | vātikaṃ paittikaṃ ślaiṣmikañceti
teṣāṃ lakṣaṇamāha
“vātajaṃ kṛṣṇarūkṣaṃ hi sphuṭitaṃ tīvravedanam
animittarujaścāsya bahuśo jvara eva ca
pittajaṃ pītasaṅkāśaṃ dāhajvarayutaṃ mṛdum
ślaiṣmikantu bhavet snigdhaṃ tathā pāṇḍu guru sthiram
nīyairapyetāni jānīyāt ślīpadāni kapholbaṇāt
gurutvañca mahattvañca yasmānnāsti vinā kaphān ||”
asādhyamāha
“valmīkamiba saṃjātaṃ kaṇṭakairupacīyate
sarvvātmakaṃ mahattvañca varjanīyaṃ viśeṣataḥ
yat śleṣmākāhāravihārajātairjātaṃ tathā bhūrikaphasya puṃsaḥ
sākṣādvamapyapratimanyaliṅgaṃ
sakaṇṭakaṃ vāpi vivarjjanīyam |”
asya ciktisā
“laṅghanālepanasvedarecanai raktamokṣaṇaiḥ
prāyaḥ śleṣmaharairugraiḥ ślīpadaṃ samupācaret
siddhārthaśobhāñjanadevadāruvibhoṣadhairnāktayutaiḥ pralimpet
punarnavā nāgarasarṣapāṇāṃ
kalkena vā kāñcikamiśritena ||”
ślīpadabhitti peyaḥ
“dhattūrairaṇḍanirguṇḍīvarṣābhūśigrusarṣapaiḥ
pralepaḥ ślīpadaṃ hanti śirotthamapi dāruṇam
asādhyamapi yātyantaṃ ślīpadaṃ cirakālajam
madhena sahacārāyāḥ tālamiśreṇa lepanāt ||”
tālasya phalaraso grāhyaḥ
“sapalāśapalaśāṇāṃ kalkaṃ taptena vāriṇā
saṃhataṃ lavaṇopetaṃ sevitaṃ ślīpadaṃ haret
śrākhoṭavalkalkavāthaṃ gomūtreṇa yutaṃ pivet
ślīpadānāṃ vināśāya medodoṣanivṛttaye
rajanīṃ gur̤asaṃyuktāṃ gomūtreṇa pibennaraḥ
varṣātyaṃ ślīpadaṃ hanti dṛḍhamūlaṃ viśeṣataḥ
trayobhṛttriphalācūrṇaṃ pippalyā saha yojitam
sakṣaudraṃ ślīpadaṃ lihyāccirotthaṃ ślīpadaṃ jayet
gandharvvatailamiśrāṃ harītakīṃ go'mṛtā pivati
ślīpadaviṣamabhuktau bhavatyasau sadyarājīga ||”
gandharvvatailaṃ eraṇḍatailam | go'mṛtā gomūtreṇa

Linked texts (1)