Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 208.143.p1

Śabdakalpadruma 208.143.p1

Language
Sanskrit

208.143.p1.1

iti man | sa ca kit |) tejaḥ | iti medinī
parākramaḥ | iti hemacandraḥ
śukṣma, [n] klī, (śuṣa + manin | saṃjñāpūrvvakatvāt
na guṇaḥ |) tejaḥ | iti jaṭādharaḥ || śauryyam
iti hemacandraḥ
śuṣmā, [n] puṃ, (śuṣyatyaneneti | śuṣa śoṣe +
manin |) agniḥ | citrakavṛkṣaḥ | ityamaraḥ
adanto'pi śuṣmeti sarvvasamaḥ| iti bharataḥ
“aśvagandhā varī kuṣṭhaṃ māṃso siṃdhīphalānvitam
caturguṇena dugdhena tilatailaṃ vipācayet
tattailaṃ meravaccojaskarṇapāṇivivarddhanam |”
te ca śūkadoṣā daśa cāṣṭau ca bhavanti
teṣvādau sarṣapikāmāha
“gaurasarṣapasaṃsthānā śūkadurbhaṅgahetukā
pir̤ikā ślegmavātābhyāṃ jñeyā sarṣapikā tu sā ||”
śūkadurbhaṅga hetukā śūkanimittā durbhayoninimittā
ca || || asthīlikāmāru
“kaṭhinā viṣamaibhyairvāyvālikā bhavet |”
aṣṭhīlā lokakārasya bhāṇḍaviśeṣaḥ | nihāi
iti loke | tadvat kaṭhinā rathaṣṭhīlikā
viṣamebhairiti vakṣyamāṇaśūkaviśeṣāṇām | viṣamaiṅkasadoṣaiḥ | suśrute vaktaiḥ || || grathitamāha
“śūkairgya pūritaṃ śvaśvataṃ grathitaṃ nāma tat kaphāt |”
yalliṅgaṃ sadā śūkaiḥ pūritaṃ tadutthitatvādgrathitam || | kumbhikāmāha
“kumbhikā raktapittotyā jambukāsthinibhā
sitā |”
kumbhikā kumbhatulpapulanāt || | alajīmāha
“alajī syāttathā yāḍaka prameṣapiḍikālajī
sā ca raktā sitā sphoṭadāruṇā kathitā ca
vā ||”
eṣā raktapittanimittā jñeyā || || sphuritā
māha
“hastitaṃ pīr̤itaṃ yattu saṃrambhaṃ vātakopataḥ
pālibhyāṃ śmaśūlasaṅge saṃsphuṭapir̤ikā bhavet |”
śūkadoṣe jāte pāṇibhyāṃ bhṛśamaṃmṛṣṭe piṇḍite
liṅge adyāpi vātakoṣata ityanuvarttate
avamanyamāha

208.143.p1.2

“dīrghā vāścaṣū pir̤ikā dīryyate madhyatastu yām
soravamantaḥ kaṣācchrakṣṇyāṃ vedanā lomarṣehṛt |”
dīrghā dīrghākurāḥ || | puṣkarikāmāha
“pir̤ikā pir̤ikāśrāptā pittaśoṇitasambhavā
padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketi sā ||”
pir̤ikāśrāptā kṣudrapir̤ikāśrāptā | ataeva
padmakarṇikasaṃsthānā || | sparśahānimāha
“sparśahātiśca janayecchoṇitaṃ śakradūṣitam |”
atra sparśānupalabheva lakṣaṇam || || uttamāmāha
“sudgamāśopamā raktā raktapittodbhavā ca sā
śūkotsaṅgākhyā pir̤ikā śūkai jīrṇaissamudbhavā||” .
śatayonakamāha
“chidrairbahumukhairliṅgaṃ viraṃ yasya samantataḥ
vātaśoṇitajo vyādhirvijñeyaḥ śatayonakaḥ ||”
śatayonakaṃ cālanī tattulyatvācchatayonakaḥ ||”
tvakapākamāha
“vātapittakṛte jñeyastvakpāko jvaradāhravān |”
etasya liṅgaṃ tvakpākakhacaṇam | | śoṇitārbudamāha
“kaṇvaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ pir̤akābhiḥ prapīr̤itam
liṅgaṃ vāsavajrañcobhyā śeyaṃ tat śoṇitādhurdam|”
vāsavajraḥ sphoṭakādhiṣṭhāne vedanā || || māṃsārvvaidamāha
“māṃsaduṣṭayā vijānīyāddurrda māṃsasambhavam |”
māṃsapākamāha
“śīryyante yasya māṃsāni yasya sarvvāśca vedanāḥ
vidyāttaṃ māṃsapākantu sarvvadoṣakṛtaṃ bhiṣak ||”
śīryyante galanti | sarvvavedanāḥ vātapittakaphajāḥ
vidradhimāha
“vidradhiṃ sannipātena yathoktamabhinirdiśet
uktaṃ sānnipātikavidradhilakṣaṇaṃ kathayet
tilakālakamāha
“kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi tu
patitāni pacantyāśu medū niravaśeṣataḥ
phalāni bhūtvā māṃsāni śīryyante yasya dehinaḥ
sannipātasamutthāṃśca vidyāttāṃ stilakālakān
citrāṇi nānāvarṣṇāni | śūkāni śūkajayāni

208.143.p1.3

makṣāḥ krośantīmivat | saviṣāṇi saviṣaśūkākhyajantuviśeṣakṛtāni | śīryyante galanti
kṛṣṇātitulyatvāt tilakālakāḥ || || asādhyamāha
“tatra māṃsādburda yaśca māṃsapākaśca yaḥ smṛtaḥ
vidradhiśca na sidhyanti ye ca syustilakālakāḥ|”
atha śūkadoṣasya cikitsā
“śūkadoṣeṣu sarvveṣu visrardhī kārayet kriyām
jalaukābhirharedraktaṃ recayeśccaiva bhojayet
gugguluṃ pāyayeccāpi triphalākvāthasaṃyutam
kṣīreṇa secayektāśca kṣīnāneva hi kārayet
dārśvīsurasayaṣṭvāhleyairghamamaniprāyutaiḥ
samyakta tailamabhyaṅgācchīghrarogaṃ vināśayet ||”
surasaṃ tulasī| dārśvītailam
“rasāñjanaṃ vāṅmayamekameva
pattepamāntreṇa nayet praśāntim
sapūtipūyavraṇaśodhakañcaśūlāntanaṃ sarvvamanaṅgarogam |”
māṅayamityanaṅgarogasya viśeṣaṇam | anaṅgarogasya nāmāpi dūrīkaroti | iti śūkadoṣādhikāraḥ | iti bhāvaprakāśaḥ
śūkakaḥ, puṃ, (śūkena kāyatīti | kai + kaḥ |)
prāvaṭaḥ| rasaḥ | iti medinī
śūkakīṭaḥ, puṃ, (śūkaviśiṣṭaḥ kīṭaḥ |) śūkayuktakīṭaviśeṣaḥ | śuṃyāpokā iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ | vṛścikaḥ 2 | ityamaraḥ || śūkakīṭakaḥ 3
iti śabdaratnāvalī
śūkakīṭakaḥ, puṃ, (śūkakīṭa + svārthe kan |) śūkakīṭaḥ | iti śabdaratnāvalī
śūkadhānyaṃ, klī, (śūkapradhānaṃ dhānyam |) tṛṇaviśeṣaḥ
śūkaḍho iti hindī bhāṣā| tatparyyāyaḥ | śūkam
2 śūkāgram 3 kaṇṭhikam 4 | asya guṇāḥ
“durjjarantu paśūnāñca śūkābhāve hitañca tat |”
iti rājaninrghaṇṭaḥ
durjjarantuśvāne darddarantu iti ca pāṭhaḥ
api ca
“śūkadhānyaṃ śamīdhānyaṃ samātītaṃ praśasyate
parato vātalañccaiva prāyeṇa bhinnavīryyakam ||”
iti rājavallabhaḥ
anyacca

208.143.p1.4

“yavastu sitaśūkaḥ syān niḥśūko'tiśayaḥ smṛtaḥ
tokmaśaṅkatu sa haricchattaḥ khasyaca carcitaḥ
yavaḥ kaṣāyo madhuraḥ śītalo lekhano mṛduḥ
vraṇeṣu tilavat pathyo rūkṣo medhāgnivarddhanaḥ
kaṭupāko'nabhiṣyandī svaryyo balaharo guruḥ
bahuvātamalo varṇasthairyyakārī ca picchilaḥ
kaṇṭhatvagāmayaśleṣmapittamedapraṇāśanaḥ
pīnasaśvāsakāsodastambhohitahṛṭpraṇut
asmādalpaguṇo nūnamaśūko nūnatarastataḥ |”