Shabdakalpadruma 219.3
Śabdakalpadruma 219.3
- Language
- Sanskrit
219.3.1
vaidiketaramantrapāṭhe śūdrāderapyadhikāraḥ | vedamantravarjaṃ śūdrasyeti kundodgāṅgikākāracintāmaṇyādhṛtasmṛtau vedeti viśeṣāt | evañca
purāṇamadhikṛtya
“ardhetavyaṃ na cāpyena grāhyayaṃ kṣatriyaṃ vinā
śrotavyamiha śūdreṇa nārthetavyaṃ kadācana ||”
iti bhaviṣyapurāṇavacanaṃ purāśamaṃthetaraparam
pañcayajñasnānaśrāddheṣu paurā ṇikamantro'pi niṣiddhaḥ | śūdramadhikṛtya
“namaskāreṇa mantreṇa pañcayajñān hāpayet ||”
iti yājñavalkyana
“brahmakṣatraviśāmeva mantravat snānamiṣyate
tūṣṇīmeva hi śūdrasya sanamaskārakaṃ matam ||”
iti yogiyājñavalkona
śrāddhamadhikṛtya
“ayameva vidhiḥ proktaḥ śūdrāṇāṃ mantravajjaitaḥ
amantrasya tu śūdrasya vipro mantreṇa gṛhyate ||”
iti varāhapurāṇoya ca
śūdraḥ
prakārāntaram yathā, skānde reṇukāmāhātmye
“evaṃ hatvārjunaṃ rāmaḥ santyāya vijitān
nṛpān
eka eva yayau hṛṣṭaḥ sarvvāānevāsurān nṛpān
kecidgahanamāścitya kecit pātālamāviśan
sagarbhā candrasenasya bhāyryyā dālabhyāśramaṃ yayau
tato rāmaḥ samāyāto dālabhyāśramamanuttamam
pūjito muninā sadyo'brdhyapādyāsanādibhiḥ
dṛṣṭau madhyāhasamaye tasmai bhojanamādarāt
rāmastu bhāvayāmāsa hṛdisthaṃ svamanoratham
yācayāmāsa rāmāśca kāmaṃ dālabhyo mahāmuniḥ
rāma uvāca
tavāśrame mahābhāga sarvvāra kṣau samāgatā
candrasenasya rājarṣeḥ kṣatriyasya mahātmanaḥ
tanme tvaṃ prārthitaṃ dehi chiṃseyaṃ tāṃ mahāmune
tato dālabhyaḥ pratyuvāca dadāmi tava vāñchitam
dālabhya uvāca
chindhi garbhasamu bājaṃ tanme tvaṃ dātumarhasi
tato rāmo'bravīddālabhyaṃ yadarthamahamāgataḥ
kṣatriyāntakarañcāī tanme yācitavānasi
219.3.2
prārthitañca tvayā vipra kāyastho garbha uttamaḥ
tasmāt kāyastha ityākhyā bhaviṣyanti śiśoḥ
śubhā
evaṃ rāmo mahābāhurhitvālagarbhasamuttamam
nirjagāmāśramāttasmāt kṣatriyāntakaraḥ prabhuḥ
kāyastha eva utpannaḥ kṣatriyāṃ kṣatriyāttataḥ
rāmājñayā sa dālabhyena kṣatradhamrādvahiṣkṛtaḥ
kāyasthadhamrmmo'smai dattaḥkṣatraputrasya yaḥ smṛtaḥ
tadgotrāśca kāyasthā dālabhyagotrāstato'bhavan
dānopadeśena yukte vai dharmeṇajñāḥ satyavādinaḥ
sadācāraparā nityaṃ ratā hariharāñcane
devaviprapitṝṇāśca atithīnāñca pūjakāḥ ||”
śūdrapra
prakārāntaram
“māhiṣyavaṇitācchūdrarvaidehāt yaḥ prajāyate
sa kāyastha iti proktastasya dharmmo vidhīyate
catrādvaiśyāyāṃ māhiṣyā vaiśyādviprājī vaidehaḥ
lipīnāṃ deśajātānāṃ lekhanaṃ sa samācaret
gaṇakatvaṃ vicittaśca vījapāṭau pramedataḥ
adhamaḥ śūdrajātibhyaḥ pañcasaṃskāravānasau
cāturvaṇyesya sevāṃ hi lipilekhanasādhanām
vyavasāyaḥ śilyakamme tajjīvanamudāhṛtam
śikhāṃ yajñopavītañca vastramāraktamabhyasā
svargeṇa devatāntāgācca kāyastho vipravacchrayet ||”
iti kamalākarabhaṭṭakṛtaśūdradharmmatattvam
sūtratsaṃ, slo, ( śūdrasya kṣatyam |) śūdrakarmaṇakamme | yathā, —
“praśamya sacidānandaṃ śūdrāṇāṃ nyāyavarttinām
āhlādaḥkatyayoktavyaṃ yakti gauradhurandanaḥ ||”
tanna mallāpurāgam
“evaṃ śūdro'pi sāmānyaṃ dṛṣṭviāśrāddhañca sarvvadā
namaskāreṇa mantreṇa kuryyādāmāśravahṛdhaḥ
dānapradhānaḥ śūdraḥ syādidyāśca bhagavān prabhuḥ
dānena sarvvakāmāptirasya saṃjāyate yataḥ ||”
tato dānamevāpekṣitaṃ na tu bhojanamapi | sāmānyaṃ
219.3.3
sarvvajanaka meśavanena pratimāsakṣaṇāpannādivihitaśrāddhaṃ ābhyudayikaśrāddhañca evaṃ dvijātivat
śūdro'pi kuryyādityanvayaḥ| namaskāreṇa mantreṇa natu
svayaṃ paṭhitamantreṇa | āmāśravadvidhānena jalasekasiddhābraśrāddhanti | khinnamannasudāhṛtam | iti
paddiṣṭena khitrasyaivātratvābhidhānāt | kandūpakasya
bhṛṣṭatvaṃ na tu khinnatvam | hārītena khaddanabhajjenayoḥ pṛthaklakṣṇam | yathā | āśīrdmapanatāpasvedanabharttanapacanādibhiḥ pacamoti | asyārthaḥ
āśīrdmaṇaṃ kāṣṭhānām | tāpanaṃ toyādeḥ | svedanaṃ
dhānyādeḥ | bharttanaṃ yavādeḥ | pacanaṃ taṇḍulādeḥ
iti pañcamo kṣunā iti kalpataruḥ | ataeva
khitradharmīṇa avadriyate
“kandupakvāni tailena pāyasaṃ dadhi śaktavaḥ
dvijairetāni bhodhyāni śūdragehakṛtānyapi |”
iti kūrmapurāṇavacanena śūdrakartṛkakandupannādebrāhmaṇasya bhakṣaṇena śrāddhe deyatvaṃ yuktam | kandūpaktaṃ jalopasekaṃ vinā kevalapātreṇa yadvahninā
pakkam | pāyasaṃ pākena kāṭhinyavikārāpannaṃ
dugdham | paramānnaparatve puṃliṅganirdeśāpatteḥ
tathā cāmaraḥ | paramānnantu pāyasaḥ iti
“dine trayodaśe prāpte pākena bhojayedvijān
ayaṃ vidhiḥ prayoktavyaḥ śūdrāṇāṃ mantravarjitaḥ |”
iti śāṅkhaṇitāma sindhutavarāhapurāṇavacanamapi
kandupaktaparam | evantu etadvacanaṃ saktakaparaṃ
maithiloktaṃ heyam | evaṃ āmānnāṃśrāddhe'pi śrāddhe
deyatvaṃ sāmagagrāhatatve'nusandheyam | tatra dvayadevatāprakāśārtha brāhmaṇena mantrāḥ pāṭhyāḥ
iti varāhapurāṇāt
caran
mapakarṣatu | ataeva śūdrāmirityuktaṃ na tu
bharttṛṇāmiti
219.3.4
śūdradharmmaḥ, puṃ, (śūdrasya dharmmaḥ |) śūdrasya śāstravihitācāraḥ | tasya vivaraṇaṃ śūdraśabdaśabde
draṣṭavyam
śūdrapriyaḥ, puṃ, (śūdrāṇāṃ priyaḥ |) palāṇḍuḥ | iti
rājanirghaṇṭaḥ || śūdrasya priyaśabde, tri
śūdrapreṣyaḥ, puṃ, (śūdrasya preṣyaḥ |) śūdrasya paricārakabrāhmaṇādiḥ | iti kecit
śūdraśāsanaṃ, klī, (śūdrasya śāsanam |) śūdrasyādhikāro lekhyapatrādittau | yathā, —
“syādabhiśāstairamartyaṃ śaṅkāprasarāmiti
śāsanaṃ dharmmaśīlaḥ syānmakkṛtiḥ śūdraśāsanam |”
iti puravarṇa cikāñcaśeṣaḥ
śūdrā, strī, (śūdrasya jātiḥ | śūdra + “śūdrā
cāmahatpūrvvā jātiḥ |” iti ṭāp |) śūdrajātikrī | ratnamaraḥ || (yathā, manuḥ
219.3.p1
13
“śūdreva bhāryyā śūdrasya sā ca svā ca viśaḥ
smṛte |” )
śūdrānnaṃ, klī, ( śūdrasya annam |) śūdrasvāmikānnam
yathā, —
“mūtrānne tu bhuṅktena udarasthena yo mṛtaḥ
sa vai kharatvamudgaṃtaṃ śūdrānnañcādhisacchati ||”
śūdrānnaṃ śūdrasvāmikānnam | iti śuddhitattvam
anyat śūdraśabde draṣṭavyam
śūdrābhāryyaḥ, puṃ, śūdrā bhāryyā yasya saḥ | śūdrāsvāmī
iti vyākaraṇam
śūdrāṇī, strī, (śūdrasya bhāryyā | ) priyaṅguvṛkṣaḥ
iti śabdacandrikā
śūdrāvedī, [n] puṃ, (śūdrāṃ vindatīti | vid +
ṇiniḥ | ) śūdrāvivāhakarttā | yathā,—
“śūdrāvedī patatyatre kṛtaghnastamayasya ca
śaunakasya sutotpattyā tadapatyatayā bhṛgoḥ ||”
219.3.p2
iti dāyabhāgaḥ
Linked texts (2)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Śūdrakamalākara — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit