Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 315.5.p1

Śabdakalpadruma 315.5.p1

Language
Sanskrit

315.5.p1.1

16
“puraśca te suguptaṃ syāt dṛr̤haprākāratoraṇam
aṣṭāṅgālakasaṃbādhaṃ ṣaṭ‌padaṃ sarvvatodiśam ||” )
ṣaṭ‌padapriyaḥ, puṃ, ( ṣaṭ‌padānāṃ bhramarāṇāṃ priyaḥ | )
nāgakeśaravṛkṣaḥ | iti śabdamālā
ṣaṭ‌padātithiḥ, puṃ, ( ṣaṭ‌padaḥ atithirvi yasya | )
āmravṛkṣaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
ṣaṭ‌padānandavarddhanaḥ, puṃ, ( ṣaṭ‌padānāmānandaṃ varddhayatīti | vṛdha + ṇic + lyuḥ | ) kiṃkirātavṛkṣaḥ | iti
rājanirghaṇṭaḥ
ṣaṭ‌padī, strī, ( ṣaṭ padāni yasyāḥ | ṅīṣ | )
yūkā | iti hemacandraḥ || bhramarapatnī ca
‘ṣaṭprajñaḥ, puṃ, ( ṣaṭ su raseṣu prajñā yasya |)
kāsakaḥ | yathā, —
“bir̤aṅgo balaukaḥ ṣaṭprajñaḥ kāmakelirvidūṣakaḥ
pauṭhakeliḥ pīṭhamarho bhaviṣyanniṅguro viṭaḥ ||”
iti trikāṇḍaśeṣaḥ
( ṣaṭsu dharmmādiṣu prajñā yasya |) dharmmādiśāstravijñaḥ | yathā, —
“dharmmārthakāmamokṣeṣu lokatattvārthayorapi
ṣaṭsu prajñāsti yasyoktaiḥ sa ṣaṭprajña iti smṛtaḥ||”
iti ca trikāṇḍaśeṣaḥ
ṣaḍbhaugaḥ, puṃ, ( ṣaṭsu raseṣu bhogīyaḥ |) matsyaḥ
iti kecit
ṣaḍaṅgaṃ, klī, ( ṣaṇṇāṃ aṅgānāṃ samāhāraḥ |) śarīrasya ṣar̤avayavam | yathā, —
“bahū bāhū śiro madhyaṃ ṣar̤aṅgamiramucyate |”
iti śabdacandrikā
vedāṅgamaṭaśrāstrāṇi | yathā, —
“śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ jyautiṣaṃ tathā
chandaśceti ṣaḍaṅgāni vedānāṃ vaidikā viduḥ ||”
iti śabdaratnāvalī
api ca | aṅgaśyāṅgitvāt praśaṃsāmāha
“chandaḥpādau tu vedasya hastau kalpo'tha kathyate
jyautiṣāmayanaṃ netraṃ niruktaṃ śrotramucyate
śikṣā ghrāṇantu vedasya mukhaṃ vyākaraṇaṃ smṛtam
tasmāt sāṅgamadhītyaiva brahmaloke mahīyate ||”
iti śikṣādidattvam

315.5.p1.2

ādyaśrāddhoyadānāṅgapīṭhādikam | iti lokaprasiddham || || ṣaṭprakāragavyaviśeṣaḥ | yathā, —
“gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ sarpirdadhi ca rocanā
ṣaḍaṅgenenacāṅgaktāṃ pavitraṃ sarvvadā gavām ||”
iti smṛtiḥ
hṛdayādiṣaḍavayavam | tannāmārthā vyākhaśabde
draṣṭavyam
ṣaḍaṅgaḥ, puṃ, (ṣaṭ aṅgāni yasya |) kṣudragokṣurakaḥ
iti rājanirghaṇṭaḥ || ( vedaḥ | yathā, —
“śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chandasāccayaḥ
jyautiṣāmayanañcaiva ṣaḍaṅgo veda ucyate ||”)
ṣaḍaṅgajit, puṃ, (ṣaḍaṅgaṃ jitavāniti | ji+kvip |)
viṣṇuḥ | iti śabdamālā || ṣaḍaṅgajettari, tri
ṣaḍabhijñaḥ, puṃ, ( ṣaṭasu dharmmārthakāmamokṣalokatattvārtheṣu abhijñā yasya |) buddhaḥ || ityamaraḥ
ṣar̤aśītiḥ, strī, ravisaṃkrāntiviśeṣaḥ | sā tu
mithunakanyādhanurmīnarāśiṣu bhavati | yathā,
bhaviṣyamātsyajyotiṣeṣu
“mṛgakarkaṭasaṃkrāntī he tūdagdakṣiṇāyane
viṣuvatī tulāmeṣe golamadhye tathāparāḥ
dhanurmithunakanyāsu mīne ca ṣar̤aśītayaḥ
dvayaśītyaṅgasamuttheṣu triṃśe viṣṇuṣado smṛtā ||”
iti tithyāditattvam
asyāḥ puṇyakālaḥ saṃkrāntiśabde draṣṭavyaḥ
ṣaḍadhikāśītisaṃkhyā | ityakuśābdam || heyāśrī
iti bhāṣā
ṣar̤aśīticakraṃ, klo, ( ṣaḍaśīteścakrama | ) mithunakanyādhanurmmīnarāśikharaveḥ śubhāśubhaphalajñānārthaṃ
nakṣatrāṅganarākāracakram | yathā, —
“mukhe caikaṃ kare vedāḥ pādayugme dvayaṃ dvayam
kror̤e vāṇastathā vedāḥ kare savyetare'pi ca
dvayaṃ dvayaṃ tathā netre mastake tritayaṃ tathā
dvayañcaiva tathā guhye ṣar̤aśītyāṃ ravau sthite
mukhe duḥkhaṃ kare lābhaḥ pādayorbhramaṇaṃ bhuvi
kāntā syādanyagaṃ vāme hastī syāt saukhyame
śubhāg

315.5.p1.3

sanmānaṃ netrayoścaiva apamānañca mastake
guhye caiva bhavenmṛtyuḥ ṣar̤aśītiphalaśrutiḥ ||”
iti jyotistattvam
ṣar̤aṣṭakaṃ, klo, yogaviśeṣaḥ | sa tu varakanyayoḥ
svakharāśyapekṣayā parasparaṣaṣṭhāṣṭamarāśisambandhaḥ
sa ca miṣṭāribhedena dvividhaḥ | tatra mitraṣaḍṣṭakaṃ yathā | śrīpatiratnamālāyām
“makrarasametaṃ mithunaṃ kanyākalasau vyegainramonau ca
dṛṣabhatule alisiṃhau karkaṭadhanuṣau ca mitraviddhau ||”
ṣar̤aṣṭakāviti śeṣaḥ || || ariṣaḍaṣṭakamāha
“makaraḥ karikularipuṇā
kanyā meṣeṇa saha bhavastulayā
karkinuṭau vṛṣadhanuṣau
vṛścikamithune cārividhau
yadi kanyāṣṭame bharttā bharttuḥ ṣaṣṭhe ca kanyakā
ṣar̤aṣṭakaṃ vijānīyāt varjjataṃ tridaśairapi ||”
ṣaḍkaṭādau tārā niyamamāha | bhīmaparākramaḥ
“śaukladve śubhayorvayorapi tayorekādhipatye'pi vā
tārāṣaṭ ca sumitramitrajananakṣemārthasamyagyadi
ṣaṭakāhe nava pañcake vyayadhane yogeca puṃsostriyoḥ
proktāyuḥsukhavṛddhipuṣṭijanakaḥ kāyryo vivāhastadā ||”
gargeḥ
“maraṇaṃ tāraviroghe yadyaripubhāve cireṇa
rogādi garaṇābhyāṃ ṣaṭakāṣṭa vairaṃ bhavedāśu ||”
vyāsaḥ
“maitrādiyoge'pi ṣar̤aṣṭakādau
tārā vipatpratyari naidhanākhyāḥ
dathryā vivāhe puruṣo'thaso hi
prītiḥ parā janmasu tārakāsu |”
iti jyotistattvam
matāntaraṃ yathā, —
“siṃhena makaraḥ śreṣṭho kanyayā meṣa uttamaḥ
tulayā saha mīnastu kumbheṇa saha karkaṭaḥ
dhanuṣā vṛṣabhaḥ śreṣṭho mithunena ca vṛścikaḥ
etat ṣar̤aṣṭakaṃ proktaṃ bhavatyeva na saṃśayaḥ ||”

Linked texts (1)