Shabdakalpadruma 335.1
Śabdakalpadruma 335.1
- Language
- Sanskrit
335.1.1
“saṃśayaṃ lakṣayati saṃśaya iti | ekadhammikaviruddhabhāvābhāvaprakārakaṃ jñānaṃ saṃśaya ityarthaḥ
sādhāraṇeti ubhayasādhāraṇī yo dharmastattvajñānaṃ saṃśayasādhanam | yathā uccastaratvaṃ
sthāṇutvasādhāraṇaṃ jñātvā ayaṃ sthāṇurna veti
sandigdhe | evamasādhāraṇajñānaṃ saṃśayakāraṇam
yathā śabdatvaṃ nityatvānityatvattaṃ śabde gṛhītvā
śabdo nityo na veti sandigdhe | vipratipattistu
śabdo'nityo na veti śabdotmakaḥ na saṃśayakāraṇaṃ bhukhyatvāsināvādīnāṃ niścayamātrajanakatvasvābhāvāt | kintvana praṇḍena koṭidvayajñānama janyate saṃśayastu mānasa eveti | evaṃjñāne'prāmāṇyasaṃśayādviṣayasaṃśayaḥ| evaṃ cāpraḥsaṃśayādapi vyāpakasaṃśaya ityādikaṃ bodhyam
kintu saṃśaye dharmijñānaṃ dharmandriyasannikarṣo
vā kāraṇamiti |” iti taṭṭīkā siddhāntamuktāvalī
saṃśayānaḥ, tri, saṃśayayuktaḥ | saṃpūrvvaśīṅadhātoḥ
śānacpratyayena niṣpannaḥ
saṃśayāpannamānamaḥ, tri, (saṃśayamāpannaṃ mānasaṃ
yasya yaceti vā |) saṃśayaviṣayaḥ | saṃśayayuktaḥ
saṃśayaḥ
saṃsargaḥ
saṃsargaḥ
saṃsāraḥ
mahāpātakisaṃśleṣe yahna taiḥ saha saṃvaset
saṃvatsarantu patitaiḥ saṃsarga kurute tu yaḥ
yānaśayyāsanairairnanaṃ jānan sa patito bhavet ||”
nanu dvitīyatṛtīyasaṃsargiṇi pramāṇaṃ nāsti
ataeva vṛddhaśātātapaḥ
“aśuciṃ saṃspṛśedairyastu eka eva sa dūṣyati
saṃsṛṣṭyśācī na duṣyeta sarvvadravyeṣvayaṃ vidhiḥ ||”
tathā
“saṃśatānāntu pātrāṇāṃ yattraikamupahanyate
tasya tat śodhanaṃ proktaṃ na tu tanmadhyināmapi ||”
335.1.2
ucyate | yaśca yena pāpātmaneti yo yena saṃpibediti saṃsargoṃ yena saṃsargeṇiti viśvāśvāsajāvālavacanaiḥ sāmānyena pāpiṣṭhasaṃsargoṃ pāpo
bhavati iti pratipādanāt saṃsargapāpiṣṭhasyāpi
saṃsargoṃ pāpayukto bhavatīti ṣabhireva pratipāditam || : patitotpannānāṃ śuddhi niṣkṛtāṃ
patitānāṃ prāyaścittasya tṛtīyo bhāgastatprāyaścittaṃ jñeyam | strī ca patitotpannā tṛtīyabhāgasya tṛtīyabhāgaṃ kuryyāt | iti prāyaścittavivekaḥ
saṃsargābhāvaḥ, puṃ, ( saṃsargaṇa sambandhena avacchinnosaṃsargoṃ, [ n ] ( saṃsargo'syāstīti | iniḥ
saṃsarpaḥ, puṃ, samyakprakāreṇa gamanam | sarpādisaṃsarpaṇī, [n] tri, saṃsarpaśabdādinipratyayena saṃpūrva kasaṃsāraḥ, puṃ, ( saṃsaratyasmāditi | saṃ + gṛ gatau +
saṃsāra
saṃsāraguruḥ, puṃ, (saṃsārasya guruḥ |) kāmadevaḥ
saṃsāramārgaḥ, puṃ, (saṃsārasya mārgaḥ | ) yoniḥ
saṃsāramokṣaṇaṃ, tri, (saṃsārasya mokṣaṇaṃ yasmāt |)
saṃsṛṣṭaḥ
saṃsārī, [n] puṃ, ( saṃsāro'syasyīti | iniḥ | )
saṃśuddhiḥ, strī, (saṃ+ sidha+ktin |) prakṛtiḥ
saṃhatiḥ, strī, (saṃ + sṛ + ktin | ) saṃsāraḥ
saṃsṛṣṭaḥ, tri, (saṃ + sṛj + ktaḥ |) saṃsargaḥ
dhanaṃ tannāsasyāpatyasya tadapatyābhāve saṃsṛṣṭī
svayaṃ gṛhṇīyāt | evaṃ sodarasya tu sodaraḥ
tataśca saṃsṛṣṭinastu saṃsṛṣṭītitadvacanaṃ tulyarūpasamanvitasaṃsargakṛtaviśeṣapratipattyarthaṃ tena sodarāṇāṃ sāpannānāṃ bhrātṛputrāṇāṃ pitṛvyāṇāṃ
guktānāṃ sadbhāve saṃsagrgo gṛhṇīyāt vākyādaviśeṣaśruteḥ | pūrvvavacane sarvveṣāmeva prakṛtatvāt
sarvveṣu cāviṣāsambhavāt | ato na bhrātṛmātraviṣayamidaṃ vacanamiti jīmūtavāhanaḥ | sodare
335.1.3
tvasaṃsṛṣṭini saṃsṛṣṭinyasodare ca sati katarastāvat gṛhṇīyāt | evaṃ sodarāsodarayoḥ saṃsṛṣṭayoḥ sadbhāve katara ityatra prathamata āha
anyodaryyastviti | anyodaryyaḥ punaḥ saṃsṛṣṭī
san gṛhṇīyāt nānyaudaryyamātraḥ kintu asaṃsṛṣṭo'pi pūrvvavacanasthasodarapadānuṣaṅgāt prāptaḥ
sodaraśca gṛhṇīyāt | tena ekatra viṣaye
pūrvvavacanoktasaṃsṛṣṭatvasodaratvayorekatrāsattvātkādubhayorvibhajya grahaṇam | tadubhayasattve ca asodaryyasyāsaṃsṛṣṭino'tulyarūpatvāt narttiḥ | dvitīye
āha saṃsṛṣṭo nānyamātṛja iti | sodare
saṃsṛṣṭini sati nānyamātṛjaḥ saṃsṛṣṭopi na
gṛhṇīyāt | arthāttatra saṃsṛṣṭī sodara eva
gṛhṇīyāt | saṃsṛṣṭatvādiviśeṣi sodaratvena tasya
balavattvāt | dāyabhāgakārāstu anyodaryyastu
saṃsṛṣṭo san satyāpa sodare'saṃsṛṣṭini dhanaṃ
haret nānyojyaḥ saṃsṛṣṭopi gṛhṇīyāditi
pūrvvāīsyārthaḥ | sava kiṃ sodarasadbhāve na
gṛhṇīyādevaṃvetyapekṣāyāmasatyārhenoktaṃ asaṃsṛṣṭāpi
cādadyāt sodara ityanuvṛṣyate na saṃsṛṣṭo'nyamātṛjaḥ kevalaḥ | kintu ubhābhyāmeva vibhajya
gṛhītavyamityāhuḥ | mitākṣarādayo'pyevam
yājñavalkyādīpakalikāyāṃ mūlapāṇimahāmahopādhyāyāstu | anyodaryyastu saṃsṛṣṭī nānyaudaryyo
dhanaṃ haret | asaṃsṛṣṭopi sodara eva gṛhṇīyāt
na tu saṃsṛṣṭaḥ sāpatnyo bhrātā | saṃsṛṣṭa iti
garbhasaṃsṛṣṭaḥ sodara iti kecit | nānyaudaryyo
dhanaṃ haret iti pāṭhe anyodaryyaḥ san dhanaṃ na
gṛhṇīyāt iti vyākhyā asaṃsṛṣṭasodarasyādhikārārthamidaṃ vacanamato na punaruktirityāhuḥ
335.1.4
ratnākaraprabhṛtayastu kalpatarau nānyaudaryyodhanaṃ harediti pāṭho dṛśyate sa mūlabhūtayājñavalkāmitākṣarāpārijātahalāyudhagrantheṣu nānyaudaryyo dhanaṃ
harediti pāṭhadarśanāt tadanusāravyākhyādarśanācca lipikarapramāda ityāhuḥ | iti dāyatattvam
saṃsṛṣṭī, [n] puṃ, (saṃsṛṣṭaṃ saṃsṛṣṭatvamasyāstīti
iniḥ |) saṃsṛṣṭatvaviśiṣṭaḥ | yathā, yājñavalkāḥ
“saṃsṛṣṭinastu saṃsṛṣṭī sodarasya tu sodaraḥ
dyāccāpaharedaṃśaṃ jātasya ca mṛtasya ca
anyodaryyastu saṃsṛṣṭo nānyaudaryyo dhanaṃ haret
asaṃsṛṣṭyapi cādadyāt saṃsṛṣṭo nānyamātṛjaḥ ||”
iti dāyattattvam
saṃskārajaḥ, tri, saṃskāreṇa jātaḥ | saṃskārajanyavṛttijanyatāvacchedakaprameyatva niścayaḥ
saṃskāravarjjitaḥ, puṃ, (saṃskāreṇa varjitaḥ |) upanayanasaṃskārahīnaḥ | tatparyāyaḥ | brātyaḥ 2
iti hemacandraḥ || daśasaṃskārahīne, tri
saṃskārahīnaḥ, puṃ, (saṃskāreṇa hīnaḥ |) vātyaḥ
ityamaraḥ || saṃskārahīnakalamāha | yamaḥ
“patitā yasya sāvitrī daśavarṣāṇi pañca ca
brāhmaṇasya viśeṣeṇa tathā rājanyavaiśyayoḥ
prāyaścittaṃ bhaveddeṣāṃ provāca vadatāṃ varaḥ ||”
tathā mārkaṇḍeyaḥ
“viprasya ṣor̤aśādvarṣāt rājño dvāviṃśateḥ
param
vaiśyasyāṣādhikādabdāt sāvitrīpatanaṃ bhavet ||”
viṣṇudharmāttaraṃ
“ṣor̤aśābdā hi viprasya rājanyasya dviviśatiḥ
viṃśatiḥ saptayuktā ca vaiśyasya parikīrttitā
sāvitrī nātiricyeta ata ūrddhaṃ nivarttate ||”
iti makṣmāsatattvam
saṃskṛtaḥ, tri, (saṃ+ kṛ+ktaḥ |) kṛttimaḥ | ityamaraḥ || karaṇena nirvvattaḥ kṛtrimo ghaṭādiḥ
iti bharataḥ || pakkaḥ | kṣato guṇāntarādhānam
hṛnnagaraṭīkāyāṃ svāmī | śastaḥ | bhūṣitaḥ
335.1.5
iti medinī || śodhitaḥ | iti jaṭādharaḥ
(yathā, devībhāgavate
Linked texts (2)
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit