Shabdakalpadruma 44.113
Śabdakalpadruma 44.113
- Language
- Sanskrit
44.113
156 | iti kaḥ |) patanakarttā
gantā | iti śaddāto rūpatrayena niṣpannametat
iti vyākaraṇam
śanakālaḥ, strī, gajapippalī | iti śabdacandrikā
śanaparṇo, stro, (śanasyeva parṇānyasyāḥ | ṅīṣ
pṛṣodarāditvāt śasya naḥ |) kaduko | iti
śabdacandrikā
śaniḥ, puṃ, ravyādinavagrahāntargatasaptamagrahaḥ | tatparyyāyaḥ | sauriḥ 2 śanaiścaraḥ 3 | vyamaraḥ
nolavāsāḥ 4 mandaḥ 5 chāyātmajaḥ 6 | iti
trikāṇḍaśeṣaḥ || pātaṅgiḥ 7 aṅkanāyakaḥ 8
chāyāsutaḥ 6 bhāskariḥ 10 nolāmbaraḥ 11
iti śabdaratnāvalī || āraḥ 12 kror̤aḥ 13
vakaḥ 14 kolaḥ 15 saptāṃśuḥ 16 paṅguḥ 17
iti jaṭādharaḥ || kālaḥ 18 sūryaputtraḥ 16
asitaḥ 20 | iti jyotistattvam || asya
varṇaḥ kṛṣṇaḥ | paścimadiknapuṃsakañjayajātisamoguṇakaṣāyarasamakarakumbharāśinīlakānta maṇikhauṃrāṣṭradeśānā madhipatitvam| kaśyapamunisantānaḥ
śūdravarṇaḥ| sūryyasutaḥ | caturaṅkulaparimāṇaḥ
kaṣāyaṇavastraḥ| vṛṣabhavāhanaḥ| sūryyaputraḥ | caturbhujaḥ| bhallavālavara śūladhanurdhārī| asyādhi
devatā yamaḥ| pratyadhidevatā prajāpatiḥ | iti
grahayāgatattvadṛṣṭavyānakāvyaḥ || apica
“śanirvivaddho'tilambavyavasthaḥ
mṛdāṅganā dhātusamaḥ sthiraśca
krūraḥ pratīcī tuvaro'nilahrīrakarjjunīṭa dīrghasunīlalobham ||”..
pātaṃ hindī bhāṣā| sā himālaya-diśaniḥ
śanicakraṃ,
śanipadmaḥ,
śanipriyaṃ,
śanivāraḥ,
śanivārasamāyuktā sā mahāvāruṇī smṛtā ||”
tatra jātaphalaṃ yathā, —
“kharaḥ suveśaḥ kulakīrttihīno
jvarāyuto madyadhano'ṅgahīnaḥ
tamoguṇaḥ strīprakaro narāṇāṃ
mandasya vāraprabhavo'timandaḥ ||”
tatra yātrāniṣedho yathā, —
“saṃjñayeddivase yāttrāṃ sūryyārākarkiṇvariktāsu |”
vāravelādi śaniśabde draṣṭavyam
śanaiḥ, [s] vya, adrutam | dvayamaraḥ | yathā, —
“śanairvidyā śanaiḥ kanyā śanaiḥ parvatamāruhet
śanaiḥ kāmaśca dharmmaśca pañcaitāni śanaiḥ śanaiḥ ||”
śanaiścaraḥ | iti medinī
śanaiśvaraḥ, puṃ, (śanairmandaṃ mandaṃ caratīti | caragatau + pacādyac | ) śaniḥ | ityamaraḥ || asya
stotraṃ yathā, —
“nīlāñjanacayaprakhyaṃ ravisnūṃ mahāgraham
chāyāyā garbhasambhūtaṃ vande bhaktyā śanaiścaram
vyāsenoktamidaṃ stotraṃ yaḥ paṭhet prayato naraḥ
divā vā yadi vā rāttrau śāntistasya na saṃśayaḥ |”
śapa, śa, svīkāre | śapa karoti | iti siddhāntakaumudī
śapa, ya ña kau } krośe | iti kavikalpadrumaḥ
śapa, au ña } (divā0-bhā0-ca-ubha0-saka0anid |) hau tālavyādī | ya ña, śapyati
śapyate | au, śuptā | au, aśrākṣīt | ña,
śapati śapate | krośa uktiviśeṣaḥ | nirbhartsa namiti caturbhujaḥ | saddmaśrāṃkṣau śapathā śapathasta
krośo ākṣepace gālidānam | śapate | jileṭe'pa śapathārthīryyanukaraṇāditi niyamāt śapathe
ātmanepadaṃ anyatra parasmaipadam | lakṣyāya śapate
gopī | praceti tāṃ praśaśapa sā| iti raghau
satyaḥ śapāmi yadi kiñcidapi smarāmi | iti
vācā prahārastarjanābhāvāditi pāṇinīyāḥ
kecittu śapathe nityamātmanepadaṃ anyatra vibhāṣayā ityāhuḥ | tena prativācamadatta keśavaḥ
śapamānāya na cedibhūpate | iti māghaḥ | iti
durgādāsaḥ
śapaḥ, puṃ, śapathaḥ | iti hemacandraḥ || nirbhatsanam
gālidānam | iti śapadhātorarhadarśanāt
śapathaḥ, puṃ, (śapa krośe + “śīṅa śvāpipraruśoti |”
uṇā0 3