Shabdakalpadruma 471.5.p1
Śabdakalpadruma 471.5.p1
- Language
- Sanskrit
471.5.p1.1
18
“ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ ||”
mohaḥ | utsāhaḥ | iti medinī || anumatiḥ
iti hemacandraḥ || || sargavivaraṇaṃ yathā, —
“avyākṛtaguṇakṣobhāt mahattattvivato'bhavaḥ
bhūtasūkṣmendriyārthānāṃ sambhavaḥ sarga ucyate ||”
iti śrībhāgavatam
navadhāsargo yathā, —
“sargo navavidhastasya prākṛto vaikṛtastu yaḥ
kāladravyaguṇairasya trividhaḥ pratisaṃkramaḥ ||,
ādyastu mahataḥ sargo guṇavaiṣamyamātmanaḥ
dvitīyastvahamo yatra dravyajñānakriyodayaḥ
bhūtasargastṛtīyastu tanmātro dravyaśaktimān
caturtha aindriyaḥ sargo yastu jñānakriyātmakaḥ
vaikāriko devasargaḥ pañcamo yanmayaṃ manaḥ
ṣaṣṭhastu tamasaḥ sargo yastvabuddhikṛtaḥ prabhoḥ
ṣar̤ime prākṛtāḥ sargā vaikṛtānapi me śṛṇu
rajobhājo bhagavato līleyaṃ harimedhasaḥ
saptamo mukhyasargastu ṣaḍvidhastasthuṣāmba yaḥ
vanaspatyāṣadhilatālatatvārā vorudho drumāḥ
utsrotamastamaḥ prāyā yantaḥsparśā viśeṣiṇaḥ
tiraścāmaṣṭamaḥ sargaḥ so'ṣṭāviṃśadvidho mataḥ
avido bhūritamaso ghrāṇajñā hṛdyavedinaḥ
gaurajo mahiṣaḥ kṛṣṇaḥ śūkaro gavayo ruruḥ
dviśaphāḥ paśavaśceme aviruṣṭaśca saptama
kharo'śvo'śvataro gauraḥ śarabhaścamarī tathā
ete caikaśaphāḥ śaṃsaḥ śṛṇu pañcanakhān paśūn
śvā śṛgālo vṛko vyāghro mārjāraḥ śaśaśalyakau
siṃhaḥ kapigarjaḥ kumrmmo godhā ca makarādayaḥ
kaṅkagṛdhravakaśyenabhāsabhallakavarhiṇaḥ
haṃsasārasacakrāhvākākolūkādayaḥ khagāḥ
parvoka srovastu navamaḥ sattarekavidho nṛṇām
rajo'dhikāḥ karmmaparā duḥkhe ca sukhamāninaḥ
vaikṛtāstraya evete devasargaśca saptama
sarjjani
sargabandhaḥ,
sarja,
sarjjaḥ,
sarjjakaḥ,
471.5.p1.2
sarjjagandhā,
sarjjanaṃ,
sarjjaniyyasaḥ,
sarjjamaṇiḥ,
sarjjarasaḥ,
sajjiḥ,
sajji kā,
sajjikākṣāraḥ,
sarji cāraḥ,
sarjrī,
sarjaḥ,
sarvvaḥ,
sarvyaḥ,
sarpaḥ,
nirvāpayanti napanergavāṃ kṣīreṇa miśritaiḥ
ye snāpayanti vai nāgān bhaktyā śraddhāsamanvitāḥ
śatānīka uvāca
mātā śasāḥ kathaṃ nāgāḥ kāraṇaṃ saṃvadasva vai
kathaṃ vānandakaraṇaṃ kasya vā saṃprasādajam
sumanturuvāca
uccaiḥśravā aśvarala' śvetau jāto'mṛtodbhavaḥ
taṃ dṛṣṭvā cābravīt kadrunīgānāṃ jananī svasā
aśvaratnamidaṃ śvetaṃ saṃpraśye'mṛtasaṃbhavam
kṛṣṇāṃśca paśyase bālān sa vai śvetaḥ sutā mayaiḥ
vinatovāca
sarvva śveto hyaśvaro nāsya kṛṣṇo na lohitaḥ
kathaṃ tvaṃ paśyase kṛṣṇa' vinatovāca tāṃ svasā
kadruruvāca
paśye'hamekanayanā kṛṣṇabālasamanvitam
dinailā tvantu vimate na paśyasi paṇaṃ kuru
vinatovāca
ahaṃ dāsī bhaviṣyoṃ te hyaśve keśe pradarśite
na ceddarśanato kadrurmama dāsī bhaviṣyasi
evaṃ te'vinayaṃ kṛtvā gate krodhasamanvite
vinatāsvasā ca śayane kaḍuściṅkāmacintayat
āhvaya putrān provāca bālā bhūtvā hayāṃtane
tiṣṭhadhvaṃ vipaṇe jedhye vinatāṃ jayagṛddhinīm
procustāṃ jihmabuddhirnāṃ nāmā mātāṃ vidahya tu
adharmyametattātau'to na kariṣyāma te vacaḥ
tān śaśāpa ruṣā kadruḥ pāvako vaḥ pradhakṣyati
gate bahutithe kāle pāṇḍavo janamejayaḥ
sarpasatraṃ sa karttā vai bhuvi dhanyaiḥ suduṣkaram
tasmin satre sa tigmāṃśuḥ pāvako vaḥ pradhakṣyati
evaṃ śaptvā ruṣā kadruḥ prollavādeva kiñcana
mātā śaptāstathā nāgāḥ karttavyaṃ nānyapadyata
vāsukiṃ duḥkhitaṃ jñātvā brahmā provāca sāntvayan
471.5.p1.3
mā śuco vāsuke'tyarthaṃ śṛṇu mahacanaṃ param
parāśarakule jāto jarattkāruriti dvijaḥ
bhaviṣyati mahātejāstasmin kāle taponidhiḥ
bhaginīñca jaratkāru ṃ tasya tvaṃ prati dāsyasi
bhavitā tasya putro'sau āstīka iti viśrutaḥ
sa tat satra' pravṛddha' vai nāgānāṃ bhayadaṃ mahat
nirvedhiṣyati sa munirbhāgabhiragragabhistoyati
tadimāṃ bhaginīṃ rājan tasya tvaṃ pratidāsyasi
jaratkanyāṃ jaratkāroḥ pradadyādavicārayan
yadāsau prārthaye'raṇyaṃ yatkiñcidvidiṣyati
tat kartavyamaśaṅka'na yadīccheḥ śreyamātmanaḥ
pitāmahavacaḥ śrutvā vāsukiḥ praṇipatya ca
tathākarodyathā cokta' yatnaśca paramāsthitaḥ
tacchrutvā pannagāḥ sarvve padmapatrātulalocanāḥ
punarjātamivātmānaṃ menire bhujagottamāḥ
tacca mantra' mahābāho tava pitā pravarttitam
ṛtvigbhiḥ sahitairnaiśca sarvva lokaiṣu duṣkaram
proktañca viṣṇunā pūrvvaṃ dharmyapṛccha dharmmataḥ
avaśyaṃ tasya bhavitā nāgānāṃ bhayakārakam
tasmāt kālāntarādrājan sārthe varṣaśate gate
tat satraṃ bhavitā ghoraṃ nāgānāṃ jayakārakam
yāsyantyadharmamiratāṃ dagdhukā viṣa vaṇaḥ
koṭisaṃkhyā mahārāja nipatiṣyantya saṃśayam
prāpuve tu nimagnānāṃ dhore raudrābdhisāgare
āstīkastva bhavitā teṣāṃ naurivābdhisāmare
stutvā sa cāgniṃ rājānamtviājaṃstadanantaram
nivarttayiṣyati tadyāgaṃ nāgānāṃ mokṣanaṃ param
pañcamyāṃ tacca bhavitā brahmā provāca lohitān
tasmādiyaṃ mahābāho pañcamī dayitā sadā
nāgānāmānandakarī dattā vai brahmaṇa purā
kṛtvā tu bhojanaṃ pūvvaṃ brāhmaṇānāntu kāmataḥ
viṣṭajya nāgāḥ mīyantāṃ ye kecit pṛthivītale
ye ca helimarīcisthā ye'ntarikṣe divi sthitāḥ
471.5.p1.4
ye nadīṣu mahānāgā ye sarasvatigāminaḥ
ye ca vāpītaḍāgeṣu teṣu sarvveṣu vai namaḥ
nāgāṃn viprāṃśca saṃpūjya viśvebhya ca yathārthataḥ
tataḥ paśyāt bhuñjīyāt saha bhṛtyairnarādhipaḥ
prathamaṃ madhuramaśrīyāt vitīyaṃ bhuvya kāmataḥ
evaṃ niyamayuktasya yat phalaṃ tannibodha me
mṛto nāgapuraṃ yāti pūjyamāno'psarogaṇaiḥ
vimānavaramārūḍho ramate kālamopsitam
haha cāgatya rājāsau cyutānāṃ varo bhavet
sarvvaratnasamṛddhaḥ syāt vāṅmanyāya jāyate
pañcajanmanvasau rājā hyapare dvāpare bhavet
pāṇiñcādhivinirmuktāḥ palīputrasahāthavān
tasmāt pūjyāpramāṇācca ghṛtapāyasaguggulaiḥ
śatānīka uvāca
daśanti yaṃ naraṃ vipra nāgāḥ krodhasamanvitāḥ
bhavet kiṃ tasya dṛṣṭasya vistarāt prabravīhi me
sumanturuvāca
daṃṣṭrā śuklā ca kṛṣṇā ca raktā pītā ca dakṣiṇā
samāsena tu vakṣyāmi yathā vai varṇataḥ smṛtāḥ
śuklā tu brāhmaṇo jñeyā raktā tu kṣatriyā smṛtā
vaiśyā tu pītikā jñeyā kṛṣṇā śūdrā tu kathyate
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi daṃṣṭrāṇāṃ viṣalakṣaṇam
daṃṣṭrāṇāntu viṣaṃ nāsti nityameva bhujaṅgame
dakṣiṇa netramāsādya viṣaṃ sarpasya tiṣṭhati
saṃkruddhasyaiva sarpasya viṣaṃ gacchati mastake
mastakādadhanī yāti tato nāḍoṣu tiṣṭhati
nāḍobhyāṃ gacchate daṃṣṭra viṣaṃ tatra pravasrttate
tat sarvva kathayiṣyāmi yathāvadanupūrvvaśaḥ
ṣaḍbhiḥ kāraṇaiḥ sarpo daśateṃ nātra saṃśayaḥ
ghākrānto daśateṃ pūrvva dvitīyaṃ pūrvvavairiem
tṛtīyaṃ daśateṃ bhītaścaturthaṃ madadarpitaḥ
pañcamantu sudhāviṣṭaḥ ṣaḍaṅgeṣa vipolavaṇaḥ
saptamaṃ putrarakṣārthaṃ ghaṣṭamaṃ kālacoditam
yastu sarpo daśitvā tu udaraṃ parivarttayet
471.5.p1.5
balabhugnākṛtidaṃṣṭrā cākrāntaṃ taṃ vinirdiśet
yasya sarpeṇa dṛṣṭasya gambhīra' dṛśyate vraṇam
vairadṛṣṭaṃ vijānīyāt kāśyapasya vaco yathā
ekadaṃṣṭrā pade yasya śayyānnaṃ na ca kūpitam
bhītadaṣṭaṃ vijānīyāt yathovāca prajāpatiḥ
yasya sarpeṇa dṛṣṭasya rekhā dantasya jāyate
madadṛṣṭaṃ vijānīyāt kāśyapasya vaco yathā
dve ca daṃṣṭre pade yasya dṛśyate ca sadākṣatam
kṣudhāviṣṭaṃ vijānīyāt yathovāca prajāpatiḥ
dve daṃṣṭre yasya dṛśyate kacitdhirasaṃluce
viṣolvaṇa vijānīyāddaṣṭanta' nātra saṃśayaḥ
apatyarakṣaṇārthāya jānīyānnātra saṃśayaḥ
yastu kākapadākāraṃ cibhirhantairvicihnitam
mahānāga iti proktaḥ kāladaṣṭaṃ vinirdiśet
trividhaṃ daṣṭajātestu lakṣaṇaṃ samudvāhratam
dṛṣṭaṃ daṣṭā tu pītañca daṣṭodaṣṭaṃ tathaiva ca
yastu sarpo daśitvā tu pivate tu viṣavacaḥ
daṣṭā tu pītaṃ vijñeyaṃ kaśyapasya vaco yathā
viṣabhāgī tu sarpasya tribhāgastatra saṃkramet
udaraṃ darśayedyastu udbhūtaṃ taṃ vinirddiśet
hrahitaṃ viṣavegena nirviṣaḥ pannago bhavet
pramādyaścāpi virjñeyaścaturhadvābhipīr̤itaḥ
ghovābhaṅgo bhavet kiścit saṃdaṣṭo viṣayogataḥ
ādauśeṣāgramābharaṇaślatikāsu viśeṣataḥ
viśākhā viṣu pūrvāsu mūlāsvātiśatāskake
sarpadaṣṭāna jovanti viṣaṃ pītañca yestathā
śūnyāgāre śmaśāne ca śuṣka vṛce tathaiva ca
na jovanti narā daṣṭā nakṣatra tithisaṃyute
ito da'śastataḥ śūścavyantaraḥ parikīrtitaḥ ||”
Linked texts (1)
- Vratakāṇḍa — Lakṣmīdhara, Sanskrit