Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 552.12

Śabdakalpadruma 552.12

Language
Sanskrit

552.12.1

48
“madūpyāyayaśāḥ prāpadāśramaṃ śrāntavāhanaḥ
sāyaṃ saṃyaminastasya maharṣermahiṣīsakhaḥ ||”)
sāyaṃkālaḥ, puṃ, (sāyaṃ sāyāhnaḥ kālaḥ | )
sāyāhnaḥ | sāyaṃsandhyāsamayaḥ | yathā, smṛtisāgaraghṛtamatsyasūktam
“jyeṣṭhā vāpyathavā ṣaṣṭhī sāyaṃkāle na ceḍyetū
sāyameva tathāpi syādvisvaśākhābhimantraṇam
iti tithyāditattvam
sāyaṃsandhyā, strī, (sāyaṃ sāyāhna yā sandhyā|)
sāyaṃkālopāsyā devatā | sāyaṃkālakarttavyopāsanā | sāyaṃsandhyopāsanākālaśca| tatpramāṇaṃ
sandhyāśabde draṣṭavyam | paścimā sandhyā | tasyā
utpattiryathā, —
mārkaṇḍeya uvāca
“nārāyaṇaḥ svayaṃ sandhyāṃ padmagarbhādhapāṇinā
tataḥ puroḍāśamayaṃ taccharoramabhūt kṣaṇāt
mahāsunermokṣāyo tasmin vistropakāriṇi
nāgniḥ kravyādātaṃ yātotyetadatha tathā kṣatam
evaṃ kṛtvā jagannāthastatraivāntaradhīyata
samyāpyagacchadyatastejaṃ tatra medhātithirmuniḥ
atha viṣṇoḥ prasādena kenāpyanupalacitā
praviveśa tadā yajña sandhyā medhātithermuneḥ
vahniṣṭaṃ na purā yā tu varṣībhūtā tu sā sutā
upadiśya tapastarmu vacanāt parameṣṭhinaḥ
kadācit tundilo duḥkhī kadācit cañcalā
satī
netrañca hena saubhāgyaṃ dantañca hena bhojanam
hastañca hema ce śvaryyaṃ pādañca hema vāhanam
cakreṇai kaṭhinī hastau pādāvajani komalau
yasya pāṇitalau raktau tasya rājyaṃ viniddiśet
dīrghaliṅgena dāridraṃ sthūlaliṅgena nirdhanaḥ
hraśaliṅga na saubhāgyaṃ hrasaliṅgena bhūpatiḥ
rekhābhirvahubhirduḥkhaṃ svalpābhirdhanahīnatā
raktābhiḥ śriyamāpnoti kṛṣṇābhiḥ preṣyatāṃ vrajet
saṅka hoṭaramadhyaṃ tu yavo yasya virājita.
unnataṃ bhojanaṃ tasya śataṃ jīvati mānavaḥ

552.12.2

saṅgu śaṃ kuliśaṃ chatraṃ yasya pāṇitale bhavet
tasyaiśvaryyaṃ vinirddiṣṭaṃ aśītyāyurbhaveddhruvam
dhanuryasya bhavet pāṇau paṅkajaṃ vātha toraṇam
tasyaiśvayryyañca rājyañca aśītyāyurbhaveddhruvam
kaniṣṭhātarjanī yāvadre khā bhavati cākṣatā
viṃśatyabdadhikaśataṃ naro jīvatyanāmayaḥ
kaniṣṭhāmadhyamāṃ yāvadre khā bhavati cākṣatā
śatābdaṃ vātha vāśītiṃ naro jīvenna saṃśayaḥ
kaniṣṭhāmanāmikāyāñcet rekhā bhavati cākṣatā
ṣaṣṭi' pañcāśadabdaṃ vā narā jīvatyasaṃśayam
rekhayā bhidyate rekhā svalpāyuśca bhavennaraḥ
kaniṣṭhādhaḥsthitā rekhāḥ saṃkhyā yāvatikāḥ
smṛtāḥ
tāvatī puruṣānnāntu nārī bhavati niścitām
karamadhyagatā rekhā bhruvo jar̤amavaida yadi
nṛpo vā nṛpatulyo vā khyāto'rthavān bhavet
matsyapucchaprakīrṇena vidyāvittasamanvitaḥ
pitāmahasya vā kiñciddhanañca labhate dhruvam
madhyamāyāṃ yadi yavā dṛśyante'ntastaśobhanāḥ
tadānyasañcitaṃ vittaṃ prāpnotyaṅguṣṭhake yave
yasyātha cakramaṅguṣṭhe yavaḥ pūrṇaśca dṛśyate
tadā pitāmahādīnāmajjitaṃ bhanamāpnuyāt
tarjanyāmatha cakrañca mitradvārā dhanabhavet
tenaiva viparītu vyayo bhavati niścitam
madhyamāyā sthite cakre devadvārā dhanaṃ labhet
tenaiva viparītantu vyayo bhavati niścitam
anāmikāyāṃ bhaveccakraṃ sarvvadvārā bhaveddhanam
tenaiva viparotantu vyayo bhavati niścitam
kaniṣṭhāyāṃ bhaveccakraṃ vāṇijyena dhanaṃ bhavet
tenaiva viparītu vyayo bhavati niścitam
lalāṭe dṛśyate yasya cakrarekhāvatuṣṭayam
aśītyāyuḥ samāpnoti pañcarekhāḥ śataṃ samāḥ
yasyonnataṃ lalāṭañca tāmravarṇañca dṛśyate
rekhāhīnaśca kavaca ca connato mahī bhavet

552.12.3

yasya jihvā bhaveddorghā nāsām ler̤hi sarvvadā
yogo bhavati niṣpāpaḥ pṛthvīṃ bhramati sarvvadā
dantāśca viralā yasya gaṇḍe kūṣo'pi jāyate
parastrīramaṇī nityaṃ paravittaṃ na vissravān
karkaśaḥ kaṭhineliṅgaḥ pramāṇāccirgataḥ sadā
ramate ca sadā dāso nirdhano bhavati dhruvam
lagnaliṅga na sūkṣmeṇa ratnavardhana bhūpatiḥ
bahustrīramaṇī nityaṃ nārīṇāṃ vallabho bhavet
yasya pādatale padma cakraṃ vāpyatha toraṇam
śaṅkhaṃ śūliṅgaṃ vāpi sa rājā bhavati dhruvam
kaśātilomaśā ye syuḥ kekarākṣāḥ kucelakāḥ
kātaraṃ vyālajihvāñca te daridrā na saṃśayaḥ
kapilā malināṅgāśca hrasvāścaiva haṣadvakhāḥ
ṛśātidīrghā manujāstaṃ daridrā na saṃśayaḥ
cibuke śmaśruśūnyā ye nirlomaśmaśṭdyāśca ye
te dhūrtā naiva sande haḥ samudravacanaṃ yathā
sūryomukhā mandapṛṣṭhāḥ kṛṣṇadantā kucelakāḥ
vakranāsā vajranāsāstaṃ narā duṣṭamānasāḥ
dayālayaśca dātāro rūpavanto jitendriyāḥ
paropakāriṇaścai va ta'pūryyā mānavāḥ smṛtāḥ ||”
iti puruṣalakṣaṇam
atha strolakṣaṇam
“yasyāḥ pādatale rekhā sā bhavet kṣitipāṅganā
bhavedakhaṇḍabhogā ca yā mathyāṅgalimaṅgatā
unnato māṃsalo'ṅguṣṭho varttalo'tulabhogadaḥ
vakro hrasvaśca viviṭaḥ sukhasaubhāgyabhañjakaḥ
dīrghoṅgulobhiḥ kulaṭā kṛśābhirmātanirdhanā
kṛśābhiḥ syācca kṛśyāyuḥ bhagnābhirbhagnavarttinī
civiṭābhirbhaveddāso viralābhirdaridriṇī
parasparaṃ samārūr̤hā yadāṅgulo bhavanti hi
hatvā bahūnapi patīn pareṣāṃ syā tadā bhavet
snigdhā samunnatāstāmrā vṛttāḥ pādanakhāḥ
śubhāḥ
rājñīlasūcakaṃ strīṇāṃ pādapṛṣṭha mamunnatam
samapādau śubhā nārī pṛthupāṇī sudurbhagā

552.12.4

kulaṭonnatapāṇī syāt dīrghapāṇī ca duḥkhabhāk
romaśone same śliṣṭe jaṅghe ca kramavarttule
mā rājapatnī bhavati viśire sumanohare
hrasta viśitasaṃlagna jānuyugma praśasyate
nirbhāsaṃ spha racā rikthā daridrāyaśca viśratham
viśiraiḥ karabhākārairūrubhirmattagairghanaiḥ
suvṛtte romarahiterbhaveyūrbhavavallabhāḥ
caturbhiraṅga laḥ śastā kīṭari vaṃśataṃguteḥ
samunnata nitambācyā caturasrā mṛgodṛśām
nitambavimbo nārīṇāṃ unnato māṃsalaḥ pṛthuḥ
mahābhogāya saṃproktaḥ tadanyo'śubhrṇāya ca
gabhīrā dakṣiṇāvarttā nābhiḥ syāt sukhasampade
vāmāvarttā samuttānā vyaṅgapatrī na śobhanā
udaraṃnnābhitucchena viśireṇa mṛdulacā
yoṣit bhavati bhogānthā nityamiṣṭānnasevinī
kumbhākāraṃ daridrāyā jaṭharañca mṛdaṅkavat
kṛśāṅgābhaṃ yavāmañca duṣṭra jātaye striyāḥ
nirloma hṛdayaṃ yasyāḥ samaṃ nimnalavarjitam
pekṣravyaṃ cāpyavedhavyaṃ priyapra mā ca sā bhavet
ghanī vṛttau dṛr̤hau pīnau samau śastau payodharau
sthalārthī viralī sūkṣmī vāmorūṇāṃ na śarmmadau
dakṣiṇīnnatavacojā putriṇīṣvapayonnatā
vāmīnnatakucā sūte kanyāṃ saubhāgyasundarīm
mūle sthūlau kramakṛśāvaye tokṣṇau payodharī
sukhadau bālyakāle tu paścādatyantaduḥkhadau
abhmojamukulākāramaṅga ṣṭhāṅga lisammukham
hastadvayaṃ mṛgākṣīṇāṃ bahubhogāya jāyate
mṛdumadhyonnataṃ raktaṃ talaṃ pāṣṇorarandhrakam
praśastaṃ śastarekhāvyāmanparekhaṃ śubhapradam
vidhavā bahulekheṣa virekheṣa daridriṇī
bhikṣukī suśirāstrīna nārī karamalena vai
matsrthena subhagā nārī svastvikena ca suprajā
padmana bhūpateḥ patnī janayet bhūpatiṃ sutam

552.12.5

cakravartipriyāḥ pāṇī nandāvarttapradakṣiṇaḥ
śaṅkhātapatrakamaṭhā rājamāhalasūcakāḥ
lāṅgolasya patno syācchakaṭena yugena vā
cāmarāṅgu śakodaṇḍaiḥ rājapatnī bhaved dhruvam
ṣaṅguṣṭhamūlādbhirgalya rekhā yāti kaniṣṭhikām
yadi syāt patihantrī sā dūratastāṃ tyajet
sudhoḥ
triśūlāsigadāśaktidanduśyākṛtirekhayā
nitambinī kīrttimatīṃ kareṇa pṛthivotale
pāṭalo varttalaḥ snigdho rekhābhūpitamadhyabhūḥ
sīmantinīnāmadharo rājñāṃ caiva priyo bhavet
śyāmaḥ sthūlo'dharograḥ syāt vaidhavyakalahapradaḥ
madyapo mastakāśinyādyottaroṣṭhaḥ subhogadaḥ
potāḥ śyāmāśca daśanāḥ sthūlā dorghā vipaṅ
ktayaḥ
śaśyākārāśca viralā duḥkhadaurbhāgyakāraṇam
adhastādadhikairdantairmātaraṃ bhakṣayet sphuṭam
patihantrī ca vikaṭaiḥ kulaṭā viralairbhavet
samavṛttapuṭā nāsā laghucchidrā śubhāvahā
sthūlāgrā madhyamanā ca na praśastā samunnatā
lalanā locane śaste raktāntaṃ kṛṣṇatārake
gokṣīravarṇaviśade susnigdhe khagapakṣmaṇī
uttākṣī na dīrghāyuḥ kṛtākṣī kulaṭā bhavet
meṣākṣī mahiṣākṣī ca kekarākṣī na śobhanā
kāmagṭahotā nitarāṃ gopiṅgākṣī sudurbhadā
pārāvatākṣī durbhāgā raktākṣī bhartṛghātinī
koṭarānayanā duṣṭā gajanailā na śobhanā
puṃścalo vāmakāṇoco vandhyā dakṣiṇakāṇikā
madhupiṅgākṣī ramaṇī dhanadhānyasamṛddhibhāk
pralambamalikaṃ yasyā devaraṃ hanti sā dhruvam
romaśena śirālena prāṃgunā rogiṇī matā
sthūlamūrddhā ca vidhavā dīrghaśīrṣā ca bandhakī
viśālenāpi śirasā bhaveddīrbhāgyabhājanam
keśā calikulacchāyāḥ snigdhāḥ sūkṣmāḥ sukomalāḥ
kiñcidākuñcitāgrāśca kuṭilāścātiśobhanāḥ

552.12.6

bhra vormmo lalāṭe vā maśako rājyasūcakaḥ
vāma kapole maśakaḥ śroṇī miṣṭānnadaḥ śubhaḥ
tilakaṃ lāñchanaṃ vāpi hṛdi saubhāgyakāraṇam
yasyā dakṣiṇavakṣoje bhavet tilakalāñchanam
kanyācatuṣṭayaṃ sūte sūte sā ca sutadvayam
tilakaṃ lāñchanaṃ śoṇaṃ yasyā vāmakuce bhavet
ekaṃ putraṃ prasūyādau ante ca vidhavā bhavet
guhyasya dakṣiṇe bhāge tilakaṃ yadi yoṣitaḥ
tadā citipatiḥ patnī sūte ca citipaṃ sutam
nāsāgre maṇakaḥ śoṇo makṣikā eva jāyate
kṛṣṇāḥ sa eva bhartṛghnāḥ puṃścalya vā prakīrttitāḥ
nābheradhastāt tilakaṃ maśako lāñchanaṃ śubham
maśakāstilakaṃ cihnaṃ gulaphadeśe daridrakṛt
sulakṣaṇāpi duḥśīlā kulalakṣaṇaśiromaṇiḥ
kulakṣaṇāpi yā sādhvī sarvvalakṣaṇabhṛttu sā
kṛṣṇā kapilākeśī ca militabhrūlakuṭistathā
gamanaṃ satvarañcaiva tyaktavyā syāt sadā budhaiḥ
yasyā gamanamātreṇa bhūmau kampaḥ prajāyate
brahmaghninīṃ pralobhāñca tāṃ nārīṃ parivarjjayet
viralā daśanā yasyāḥ kapilā ca kṛṣṇājihvikā
bharttāraṃ prathamaṃ hanti dvitīyañcaiva vindati
baṅgulo viralā yasyāḥ salomā gātrakarkaśā
ekā naikastanī kṣudrā dūrataḥ parivarjayet
auṣṭhi yasyāḥ pralambāni lalāṭaṃ udaraṃ bhagam
auṣṭhi sā bhakṣayennārī śvaśuraṃ devaraṃ patim
lalāṭe śvaśuraṃ hanyāt lalāṭaṃ devaraṃ tathā
bhagañca hanyādbharttāraṃ mahādoṣāstvayaḥ smṛtāḥ
yasyā atyutkaṭaṃ nāyyā vacaśca vistṛtaṃ bhavet
uttaroṣṭhaṃ ca lomāni śīghraṃ sā bhakṣayet
patim
gharaṇānāmikā yasyāḥ kṣitiṃ na spṛśate yadi
dvitīyā vā tṛtīyā vā sā kanyā sukhavarjitā
nāsāgre dṛśyate yasyāḥ tilakaṃ maśako'pi ca
kṛṣṇadantā kṛṣṇajihvā dagāhena patiṃ haret

552.12.7

sūkṣmakeśā tu yā kanyā gauravarṇā ca yā bhavet
aṣṭau janayate putrān prāpnoti vipulaṃ sukham ||”
iti sāmudrake strīlakṣaṇaṃ samāptam
sāmudrikaḥ, tri, (samudreṇa proktaṃ śāstramadhīte
vettīti vā | ṭhañ |) strīpuṃsacihnavettā | iti
hārārvalī || samudrasambandhī ca || (yathā, mahābhārate

Linked texts (2)