Shabdakalpadruma 768.p1
Śabdakalpadruma 768.p1
- Language
- Sanskrit
768.p1.1
tasya maṇḍalaparimāṇaṃ yathā, —
sūta uvāca
“sūryyācandramasāvetau bhramato yāvadeva tu
samānāśca samudrāṇāṃ dīpānāñcāti vistaraḥ
vistārāt pṛthivyāstu bhaveddvyatna vāhyataḥ
paryyāptapārimāṇścātta candrādityau prakāśataḥ
paryāptapārimāṇyaistu budhaissūkṣmaṃ dinaṃ kṛtam
bhavatomāṃścayo lokān yakṣāt sūryyaḥ paribhramāt
acirāt prakāśi tu pavanāt sa raviḥ smṛtaḥ
tayorbhūyaḥ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryyayoḥ
mahitatvācchaśīśabde yasminnarthe nipātyate
asya bhāratavarṣasya viṣkambhānuvyavistṛtam
maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanaistannibodhata
navayojanasāhasro vistīrī maṇḍalasya tu
vistārāttriguṇaścāpi pariṇāho'tra maṇḍale
viṣkaṣkamaṇḍalañcaiva bhāskarāt dviguṇaḥ śaśī||”
tasya gatinirūpaṇaṃ yathā, —
“mānasasyottare pṛṣṭhe lokapālānnaturddi śam
sthitā dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca
lokapālopariṣṭāttu sarvvato dakṣipāyane
kāṣṭhāgatasya sūryyasya gatintasya nibodhata
dakṣiṇopakramaḥ sūryyaḥ kṣipteṣuriva sarpati
jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati
madhyakṣamamarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ
vaivasvate saṃyamane ūrddhaṃ tatra pradṛśyate
sukhāyāmarddharātrantu vibhāvaryyāmastameti ca
vaivasvate saṃyamane madhyāhne tu raviyadā
sukhāyāmatha vāruṇyāmuttiṣṭhan sa tu dṛśyate
vibhāvayyāmarddharātraṃ māhendrayāmastameti ca
sukhāyāmatha vāruṇyāṃ madhyāhne cāmyato yadā
vibhāvayyāṃ somapuryyāṃ uttiṣṭhati vibhāvasuḥ
rātrātraṃ cāmarāvatyāmastameti yamasya ca
somapuyyāṃ vibhāvayyāṃ madhyāhne cāyato yadā
amarāvatyāṃ mahendrasya tadūcchati divākaraḥ
768.p1.2
arddharātraṃ saṃyamane vāruṇyāmastameti ca
sṛṣṭogrematha paryyati bhāskarā'lātacakravat
bhraman vai bhramamāṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ
evaṃ catarṣu pārśveṣu dakṣiṇānteṣu sarpati
udayāstamayai cāsāvuttiṣṭhati punaḥ punaḥ
pūrvvāñca cāparāñcaiva dvau dvau devālayā viti saḥ
tapatyekañca madhyāhna tābhireva ca raśmibhiḥ
udito vadra mānābhirmadhyāhne tapate raviḥ
ataḥ paraṃ hasantaubhigobhirastanniyacchati
udayāstamayābhyāñca smṛte pūrvāpare tu vai
yāvat purastāttapati tāvat pṛṣṭhe 'tha pārśvayoḥ
yairarkau yatra dṛśyeta teṣāṃ sa udayaḥ smṛtaḥ
praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ sa ucyate
sarvveṣāmṛttare merurlokālokaśca dakṣiṇe
viṣṭurabhāvādarkasya bhumerlaṅkāgatasya ca
priyante raśmayo yasmāttena rātrī na dṛśyate
uddai śatasahasrantu sthitastatra pradṛśyate
evaṃ puṣkaramadhyaina yadā bhavati bhāskaraḥ
triṃśadbhāgantu madinthā muhūrtena sa gacchati
yojanānāṃ muhūrttasya imāṃ saṃkhyāṃ nibodhata
pūrṇaṃ śatasahasrāṇāmekatriṃśattu tāḥ smṛtāḥ
pañcāśaśca sahasrāṇi tathānyānyadhikāni ca
mauhūttiṃkī gatirhyeṣā sūryyasya tu vidhīyate
etena gatiyogena yadā kāṣṭhāntu dakṣiṇām
parthyāgacchan pataṅgo'sau vāmañcāṃhe 'ntare'hani
madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇeāyane
mānasottaramerostu antaraṃ triguṇantu tat
sarpato dakṣiṇāyāntu kāṣṭhāyāntu nibodhata
navakoṭyaiḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam
tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśañca pañca ca
ahorātrā pataṅgasya gatireṣā vidhīyate
dakṣiṇāddinivṛtto'sau viṣuvastho yadā raviḥ
cīrodasya samudrasya uttarāto diśañcaran
768.p1.3
maṇḍalaṃ viṣuvañcāpi yojanestranibodhata
tisraḥ koṭyastu saṃpūrṇā viṣuvasyātha maṇḍalam
tathā śatasahasrāṇāṃ viṃśatyekādhikā punaḥ
śrāvaṇe cottarāṃ kāṣṭhāṃ citrabhānuryadā bhavet
gomedakasya dvīpasya uttarāstu diśañcaran
uttarāyāḥ pramāṇantu kāṣṭhāyā maṇḍalasya tu
dakṣiṇottaramajjhāni tāni vidyād yathākramam
sthānaṃ jaragavaṃ manye tathairāvatamuttamam
vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiha tattvataḥ
nāgavīthyuttarā vīthī ajavīthyatha dakṣiṇe
ubhe āṣāḍhamūlantu ajavīthyudayāstayaḥ
abhijit puṣyataḥ svāto nāgavīthyuttarāstayaḥ
aśvinī kṛttikā yāmyo nāgavīthyuttarā smṛtā
rohiṇyārdrā mṛgaśiro nāgavīthauriti smṛtā
puṣyāśleṣā punarvvasvorvīthaurāairāvato smṛtā
tisrastu vīthayo hyetā uttaro mārga ucyate
pūrbbā uttaraphalgunyormaghā caivārṣabho bhavet
pūrbottare proṣṭhapade govītho revato smṛtā
śravaṇā tu dhaniṣṭhā ca vāruṇañca jaradgavam
etāśca vāyavastisro madhyamo mārga ucyate
hastā citrā tathā svāto nāgavīthauriti
smṛtā
viśākhamitrapainyañca nāgavīthītirocyate
mūlapūrvottarāṣāḍhā vidhīvyaṃśvānaro tathā
smṛtāstisrastu boddhavyā mārgo vai dakṣiṇe budhaiḥ
kāṣṭhayorantaraṃ tvetāṃ vacyante yojanaiḥ punaḥ
etacchatasahasrāṇāmikatriṃśattu vai smṛtam
śatāni trīṇi cānyāni trayaṃstriṃśacca yojaneḥ
kāṣṭhayorantaraṃ jñeyaṃ yojanānām prakīrttitam
kāṣṭhayorlacayoścaiva ayane dakṣiṇottare
te vakṣyāmi prasaṃkhyāya yojanestu nibodhata
ekaikamantarantadvaṃ yuktāmyetāni sarvvataḥ
sahasraṃ ratiriktā ca tato'nyā pañcaviṃśatiḥ
lekhyāḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoścaran
768.p1.4
abhyantaraṃ sa paryyeti maṇḍalānyantaraṃ 'yanām
bāhyato dakṣiṇaṃnaiva satataṃ sūryyamaṇḍalam
caratyasau pratīcāṃntu trāśītimaṇḍalaṃ śatam
taraṇirrāhice tāvat kramate maṇḍalāni tu
pramāṇaṃ maṇḍalasyāpi yojanānānnibodhata
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa cāṣṭau tataḥ smṛtaḥ
adhikāścāṣṭapañcāśat yojanāni ca vai punaḥ
viṣkambho maṇḍalasyaitastiryyak sa tu vidhīyate
hastva carate nābhiṃ sūryyo vai maṇḍalakramāt
kulālacakraparyyantaṃ yathā rariḥ śaśī tathā
dakṣiṇe cakravat sūryyastathā śīghraṃ nivarttate
tasmāt prakṛṣṭoṃ bhūmintu kālenārthā na gacchati
sūryyo hādaśabhiḥ śīghraṃ muhūrttairddakṣiṇāyane
trayodaśārddhamṛkṣāṇāṃ madhye cāstaramaṇḍalam
muhūrtta stāni ṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiśvaran
kulālacakramadhyastho yathāsandaḥ prasarpati
udagayane tathā sūryyaḥ sa sarpan mandavikramaḥ
tasmāt dīrgheṇa kālena bhūmiṃ so'lpāṃ prasarpati
sūryyo'ṣṭādaśabhirbahno muhūrtta rudagāyane
trayodaśānāṃ madhye tu ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ
muhūrtta stāni ṛkṣāṇi rātrau hādaśabhicciram
tato mandaraṃ tābhyāṃ cakrantu bhramatāṃ punaḥ
mṛtpiṇḍa iva madhyastho bhramate 'sau dhruvastathā
muhūrtta stāvat triṃśadbhirahorātraṃ dhruvaṃ bhraman
ubhayoḥ kāṣṭhayormmadhye bhramate maṇḍalāni tu
uttare prakrame'rkasya divā mandagatiḥ smṛtā
tathaiva tu punarnaktaṃ śīghrā sūryyasya vai gatiḥ
dakṣiṇe kramaṇe cāpi divā śīghraṃ vidhīyate
gatiḥ sūryyasya vai naktaṃ mandā cāpi punaḥ smṛtā
evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajedrāhmaṇāni tu
ajavothyā dakṣiāṇaṃ yallokālokasya cāntaram
lokasantānako hyeṣa vaiśvānarapathādvahiḥ
768.p1.5
vyuṣṭā yāvat prabhā saurī puṣkarātū saṃprakāśate
pārśvabhyo bāhyatastāvat lokālākastu parvvataḥ
yojanānāṃ sahasrāṇi daśoī caucchrito giriḥ
prakāśaścāprakāśaśca sarvvataḥ parimaṇḍalaḥ
nakṣatracandrasūryyāśca yasmāttārāgaṇaiḥ saha
abhyantare prakāśante lokālokasya vai girai'
Linked texts (1)
- Sāmbapurāṇa — Sanskrit