Shabdakalpadruma 880.10
Śabdakalpadruma 880.10
- Language
- Sanskrit
880.10
dve vedorabhito'nyatra vā yaccārthaṃ pariṣkṛtāyāmagnikoṣṭatāyāṃ vistṛtāyāṃ bhūmau | asaṃvādhaṃna tiṣṭhantyatra sthaṇḍilaṃ nāmneti ḍaṇḍilaḥ cakṣate nivāsāya yāñcataṃ catvaraṃ kṣate ja yā ce pūrvveṇa varaḥ
iti bharataḥ || yathā ca
“yaścaṃ pariṣkṛtasthānaṃ syātāṃ sthaṇḍilacatvare |”
iti śabdaratnāvalī
homanimittāgnikhāpanārthaṃ sthaṇḍilavidhiryathā,
vaśiṣṭhasaṃhitāyām
“tasmāt samyaka parīkṣyaiva kartavyaṃ śubhavedikam
hastamātraṃ sthaṇḍilaṃ vā saṃcite homakarmaṇi ||”
pañcāṅgulapramāṇaṃ
viditam
“hastamātraṃ
nānādravyasya
caturdikṣu
upalepanaṃ
sugandhinā
pūrṇāhutau
ratnaṃ suvarṇañca
svarṇaśalākāṃ
tatastatra
trireva
prāgagrāṃ
saṃlikhedbhūmiṃ
homārthaṃ
sulakṣaṇām
vedikāmiti
“dakṣiṇottarayordikṣu
rekhādvayaṃ
prāgdiśoḥ
tisro
madhyamānāmikāṅguṣṭhairuddharet
sikatāścaiva
kāṣṭhāgninikṣipeta ||”
iti
agnisthāpanavidhiḥ
“pūrvāgre
darbhāṃstu
udagagrāṃstathaiva
prācyāṃ
saṃstareddarbhān
udīcyāṃ
tathaiva
pratyacyāṃ
darbhāṃstu
dakṣiṇāyāṃ
tathaiva
iti
kuśastaraṇavidhiḥ
balidānavidhiḥ
“indrāgnibhyāṃ
pūrve
yamāya
nirṛtaye
dakṣiṇe
baliṃ
varuṇāya
vāyave
tathaiva
somāya
tatheśāne
baliṃ
brahmaṇe
hyanantāya
vai
baliṃ
“āgneye
jalaṃ
nairṛtye
taṇḍulān
vāyavye
ghṛtaṃ
aiśānye
samarpayet
pūrve
gandhaṃ
dakṣiṇe
phalāni
paścime
tāmbūlaṃ
uttare
ghṛtaṃ
madhye
candanaṃ
ityevaṃ
samarpayet ||”
iti
pūjopakaraṇārpaṇavidhiḥ
diśāṃ pūjanavidhiḥ
“prācyāṃ
prapadyeta
āgneyyāṃ
havyavāṭ
dakṣiṇāyāṃ
yamo
nairṛtyāṃ
nairṛtiḥ
vāruṇyāṃ
varuṇo
vāyavyāṃ
mārutaḥ
uttarasyāṃ
somo
hyaiśānye
śaṅkaraḥ
ūrddhve
brahmā
hyadhastād
viṣṇuḥ ||”
iti
digdevatāpūjāvidhiḥ
“āsanaṃ
tathārghyañca
pādyamācamanīyakam
madhuparkaṃ
snānaṃ
vastramupavītakam
bhūṣaṇaṃ
tathā
gandhaṃ
samarpayet
dhūpaṃ
tathā
naivedyaṃ
punarācamanīyakam
tāmbūlaṃ
tathā
kuryāt
tataḥ ||”
ityupacāradānam
“brahmāsanaṃ
brahmāṇaṃ
prapūjayet
yajamānāsanaṃ
praṇītāsanameva
ājyasthālī
prokṣaṇī
carusthālī
sruvaṃ
srucameva
sphyaṃ
saṃveśanaṃ
praṇītā
pavitrī
darbhamuṣṭistathaiva
idhmañca
paridhīṃstathaiva
samitkāṣṭhaṃ
kāṃsyaṃ
caruṃ
etāni
sthaṇḍile
atha
lakṣaṇam
“bāhumātraḥ
srucaḥ
ṣaḍaṅgulam
sruvo'ratnipramāṇastu
dvyaṅgulaṃ
aratnimātraḥ
sphyaḥ
hastamātrakam
hastamātraṃ
saṃveśanaṃ
aṅgulamātraṃ
daśāṅgulapramāṇā
praṇītā
pavitrī
saṅkocaśikhayā
yuktā
daśāṅgulā
darbhamuṣṭiḥ
dvihastapramāṇaṃ
idhmam
aratnipramāṇāḥ
paridhayaḥ
samitkāṣṭham ||”
“āgneye
bahirbhāge
sarvvataḥ
darbhaṃ
aṅguṣṭhaparvapramāṇaṃ
pavitradvayaṃ
anāmike
pavitradvayaṃ
ājyaṃ
adhiśritya
ulmukenaiva
sruksruvau
darbheṇa
darbhamuṣṭiṃ
hastenaiva
ājyamutpūya
avekṣya
tathaiva
prokṣaṇīṃ
samutpūya
prokṣayet
sruci
caturgṛhītaṃ
sruveṇa
samidhaṃ
samādhāya
sarpiṣā
ājyabhāgau
uttarāghāraṃ
dakṣiṇāghārameva
indrāgnibhyāṃ
indrāgnibhyāṃ
iti
pradhānahomaṃ
hutaśeṣaṃ
praṇītāyāṃ
sviṣṭakṛtaṃ
prāṅmukho
tiṣṭhet
sruci
caturgṛhītaṃ
sruveṇa
sruveṇa
samādāya
sruci
sruksruvābhyāṃ
sārddhaṃ
juhuyāt
aṅgulyā
samādāya
dhārayet ||”
api ca
“śṛṇu nārada vakṣyāmi sthaṇḍilasya tu lakṣaṇam
yat kṛtvā mucyate pāpaiḥ sarvvakāmasamanvitaḥ
hastamātraṃ prakarttavyaṃ caturasraṃ samantataḥ
vistāraṃ caturasrañca gomayenopalepayet
raṅgavallīṃ tataḥ kuryyāt pañcavarṇairvicitritām
prāgādidakṣiṇāṃ rekhāṃ likhet pañca samantataḥ
sarvvālaṅkārasaṃyuktaṃ vastrayugmena veṣṭitam
tanmadhye vinyaset kumbhaṃ sarvvabījasamanvitam
pañcapallavasaṃyuktaṃ kṣīravṛkṣodbhavaṃ tathā
tanmadhye kalpayeddevān prāgādiṣu yathākramam ||”
iti bhaviṣyapurāṇam
(sthānam | yathā, pañcadaśyām