Vacaspatya 13
Vācaspatya 13
- Language
- Sanskrit
Contents
- 13.1 — 4 parts
13.1.1
ativiṣāyāṃ strī medi0
kāśmīraka tri0 kāśmīre bhavaḥ manuṣyastatsthovā buñ
kāśmīradeśodbhave 1manuṣye 2tatsye ca | “tataḥ kāśmīrakān dhīrān caliyān kṣatriyarṣabhaḥ” bhā0sa0 26a0
kāśmīraja ma0 kāśmīre jāyate jana-ḍa 7ta0 | 1kuṣṭhe
(kur̤a) 2kuṅkume bhede ca medi0| 3puṣkaramūle viśvaḥ
kāśmīra janman na0 kāśmīre janma yasya | kuṅkumabhede amaraḥ
kāśmīryya li0 kāśmīreṇa nirvṛttādi madhugāṇoṇcaturayyāṃ śya
1kāśmīranirvṛttādau 2kuṅkumabhede na0
kāśya na0 kaśaṃ japamayaṃ yatnaṃ kṛtavān vā cāśya aṇa-ṇyat
kaśya + svārthe'ṇ vā | 1madye hemaca0 | kāśyāṃ bhavaḥyat
2 kāśirāje pu0 | svārtheka | tatraiva | “śalākāñjasārddhapeṇa
samagrastasya kāśyakaḥ | kāśaprasya kāśyapaḥ patro rājā
dīrghatapāstathā” harivaṃ0 28a0
kāśyapa na0ṛṣiṣu madyaṃ pivatyatna pā-vajrarthe ka | māṃsi hemaca0 | māṃsaśca madyapānānna bhacārāttathātvam | kāśya
rājabhedaṃ pāti narakāt pā kaḥ kāśyasya nṛpasya
putrabhede kāśyapraśabde udā0| kaśyapasyā gotrāpatyam vidā0
añ | 2kaśyapagotrāpatye puṃstrī ; 3kaśāde mattau pu0
trikā0 | 5mṛgabhede puṃstrī medi0 striyāṃ jātitvāt
ṅīṣ | kaśyapasyedam aṇ | 6kaśyapasambandhini tri0
“eṣa eva ditergarbha ojaḥ kāśyapamarpitam”bhāga03,15,
33ślo0| striyāṃ ṅīp | sā ca 7pṛthivyām strī tasyāḥ
tatsamvandhatayā tatsutatvakathā bhā0 ānu0154a0uktā
yathā “imāṃ bhūmiṃ dvijātibhyo ditsurvai dakṣiṇāṃ purā
aṅgo nāma nṛpo rājettataścintāṃ mahīṃ yayau | dhāriṇī sarvabhūtānāmarthaṃ prāpya baro nṛpaḥ | kathamikchati māṃ
13.1.2
dātuṃ dvijebhyo brahmaṇaḥ sutām | sā'haṃ tyaktvā gamiṣyāmi bhūmiṣvaṃ brahmaṇaḥ padam | ayaṃ narāṅgo nṛpatirmā
bhūrhit tato'gamat | tatastāṃ kaśyapo dṛṣṭvā prajantīṃ
pṛthivīṃ tathā | praviveśa mahīṃ sadyo muktātmānaṃ samāhitaḥ| ṛdvā sā sarvato jajñe tṛṇauṣadhisamanvitā | adhom̐ttarā
mahandhyā.bhūmirānīttato nṛpa! | evaṃ varṣasahasrāṇi divyāni satataṃ nṛpa !| tiṣṭhataḥ kāśyapo rājan ! bhūmirāsīdatanvitā | athāgamya mahārāja ! namaskṛtya ca kaśyapam| pṛthivī kāśyapī jajñe sutā tasya mahātmanaḥ”
8tadgotrāpatyastriyāṃ strī ṅīṣ ‘kāśyapībālākyamāṭharī
putrāt kāśyapī bālākya māṭharīputraḥ” śata0brā014,6,4,310
6kaśyapapalyāṃ strī kāśyapeyaḥ | kaśyapagolotpanne
vipakṣacittasābhinne 10ṛṣibhede pu0 tatkathā bhā0vyā0
42a0 yathā
“kāśyapo'bhyāgamaddidvatsaṃ rājānaṃ cikitsitum
śrutaṃ hi tena tadbuddhyā taṃ rājasattamam ; takṣakaḥ
pannagaśreṣṭho neṣyate yamasādanam ; taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa
kariṣye 'hamapajvaram | tatra me'rthaśca dharmaśca bhaviteti
vicintayan | taṃ dadarśa ca nāgendrastakṣakaḥ kāśyapaṃ pathi
gacchantamekamanasaṃ dvijo bhūtvā vayo'tigaḥ | tamabravīt
pannagendraḥ kāśyapaṃ sunipuṅgavam ; kva bhavāṃstvarito yāti
kiñca kāryaṃ cikīrṣati | kāśyapa uvāca ! nṛpaṃ kurukulotpannaṃ parīkṣitamarindamam ! takṣakaḥ pannagaśreṣṭhastejasādya pradhakṣyati | taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa tenāgnisamatejasā | pāṇḍavānāṃ kulakaraṃ rājānamamitaujasam
gacchāmi tvaritaṃ saumya ! sadyaḥ kartumapajvaram | takṣaka
uvāca | ahaṃ sa takṣako brahmaṃ'sta' dhakṣyāmi mahīpatim
13.1.3
nivarttasva na śaktā'si mayā daṣṭaṃ cikitsitum | kāśyapa uvāca | ahaṃ taṃ nṛpatiṃ gatvā tvayā daṣṭamapajvaram
kariṣyāmīti me buddhividyābalasamanvitaḥ
takṣaka uvāca | yadi daṣṭaṃ mayeśaktaḥ kiñcitsucikitasitum | tato vṛkṣaṃ mayā daṣṭamimaṃ jīvaya kāśyapa ! | paraṃ
mantrabalaṃ yatte taddarśaya yatasva ca | nyagrodhamenaṃ dhakṣyāmi
paśyataste dvijottama ! | kāśyapa uvāca | daśa nāgendra !
vṛkṣaṃ tvaṃ yadyetadabhimantrase | admahamenaṃ tvayā daṣṭaṃ jīvayiṣye bhujaṅgama ! | sautiruvāca | evamuktaḥ sa nāgendraḥ
kāśyapena mahātmanā | adaśadvṛkṣamabhyetya nyagrodhaṃ pannagottamaḥ | sa vṛccastena daṣṭastu pannagena mahātmanā
āśīviṣaviṣopettaḥ prajajvāla samantataḥ | taṃ dagdhvā sa
nagaṃ nāgaḥ kāśyapaṃ punarabravīt | kuru yatnaṃ dvijaśreṣṭha !
joyayainaṃ vanaspatim | sautiruvāca | bhasmībhūtaṃ tato
vṛkṣaṃ pannagendrasya tejasā | sarvaṃ bhasma samāhṛtya kāśyapo
vākyamabravīt | vidyābalaṃ pannagendra ! paśya me'dya vanaspatau | ahaṃ sañjīvayiṣyāmi pannagastvaṃ bhujaṅgama ! | tataḥ
sa bhagavāñ vidvān kāśyapo dvijasattamaḥ | bhasmarāśīkṛtaṃ vṛkṣaṃ vidyayā samajīvayat | aṅkuraṃ kṛtavāṃstatra tataḥ
parṇadvayānvitam | palāśinaṃ śākhinañca tathā viṭapinaṃ
punaḥ | taṃ dṛṣṭvā jīvitaṃ vṛkṣaṃ kāśyapena mahātmanā
uvāca takṣakastambrahmam̐stadetadadbhutaṃ tvayi | dvijendra ! yadidaṃ
hanthā mama vā mahināsya vā | kiṃ tvamarthamabhiprepsurāryyaḥ sa
13.1.4
tatra tapodhana ! | yatte'bhimaṣitaṃ prāptuṃ phalaṃ tasmāttapottamāt | ahameva pradāsyāmi tatte yadyapi durlabham | vipraśāpābhibhūte ca kṣīṇāyuṣi narādhipe | ghaṭamānasya te
vipra ! siddhiḥ saṃśayitā bhavet | tato yaśaḥ pradīptante triṣu
lokeṣu viśrutam | niraṃśukhiva ghamrmmāṃśurantarddhānamito
vrajet | kāśyapa uvāca | dhanārthī yāmyahaṃ tatra tanme
dehi bhujaṅgama ! | tato'haṃ vinivarttiṣye svāpateyaṃ pragṛhya vai !
takṣaka uvāca | yāvaddhanaṃ prārthayase tasmādrājñastato'dhikam
ahameva pradāsyāmi nivarttasva dvijottama ! | sautiruvāca
takṣakasya vacaḥ śrutvā kāśyapo dvijasattamaḥ| pradardhyau sumahātejā rājānaṃ prati buddhimān | divyajñānāt sa tejasvī
jñātvā taṃ nṛpatiṃ tadā | kṣīṇāyuṣaṃ pāṇḍaveyamapāvarttata
kāśyapaḥ”
kāśyapanandana pu0 kaśyapasyāyam aṇ karmma0
13.1-2
garuḍe 2 aruṇe
3devamātre ca| “dadāni medinībhāgaṃ bhayaṅkaro'haṃ
surarṣabhāḥ ! | yasmin deśe kariṣyadhvaṃ yajñān kāśyapanandanāḥ” bhā0ānu066a0| “marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapānna imāḥ prajāḥ | prajajñire mahābhāgā dakṣakanyāstrayodaśa” ityupakramya “ādityā dvādaśādityāḥ sambhūtā bhuvaneśvarāḥ” ityuktvā sarvveṣāṃ surāsurādīnāṃ
tatautpattyukteḥ 4asurādiṣu ca | kaśyapaśabde 8238 pṛ0
vivṛtiḥ [kaśyapagotrāpatye
kāśyapāyana puṃstrī0 kaśyapasya gotrāpatyaṃ naḍā0 phak
kāśyapi pu0kaśyape bhavaḥ iñ | 1aruṇe 2garuḍe ca | tayoḥ
kaśyapena vinatāyāmutpattikathā ca bhā0 ā0 31adhyāyā
“etasminneva kāle tu devī dākṣāyaṇī śubhā | vinatā
nāma kalyāṇī putrakāmā yaśasvinī | tapastaptvā vrataparā
snātā puṃsavane śuciḥ | upacakrāma bharttāraṃ, tāñcovāca
kaśyapaḥ| ārambhaḥ saphalo devi ! bhavitā yastvayepsitaḥ
janayiṣyasi puttrau dvau vīrau tribhuvaneśvarau | tapasā vālikhilyānāṃ mama saṅkalpajau tathā| bhaviṣyato mahābhāgau putrau tre lokyapūjitau | uvāca caināṃ bhagavān kaśyapaḥ punareva ha | dhāryatāmapramādena garbho'yaṃ sumahodayaḥ | etau sarvva patattriṇāmindratvaṃ kārayiṣyataḥ | lokasambhāvitau vīrau kāmarūpavihaṅgamau | śatakratumuyovāca prīyamāṇaḥ prajāpatiḥ | tvatsahāyau mahāvīryau
bhrātarau te bhaviṣyataḥ | naitābhyāṃ bhavitā doṣaḥ sakāśātte purandaraḥ | yetu te śakra ! santāpastamevendro bhaviṣyasi | na cāpyevaṃ tvayā bhūyaḥ kṣepsyā brahmavādinaḥ
na cāvamānyā darpātte vāgvajrā bhṛśakopamāḥ | evamukto
jagāmendro nirvviśaṅkastriviṣṭapam | vinatā cāpi
siddhārthī babhūva muditā tathā | janayāmāsa puttrau dvāvaruṇaṃ garuḍaṃ tathā | vikalāṅgo'ruṇastatra bhāskarasya puraḥsaraḥ| patattriṇāñca garur̤a indratvenābhyaṣicyata”
kāśyapin pu0 bhūmni | kāśyapena proktamadhīyate ṇini
kāśyapaproktaśākhādhye tṛṣu
kāśyapeya pu0 kaśyapasyeyam aṇ kāśyapī kaśyapabhāryyā
tatra bhavaḥ ḍhak | 1kaśyapapatnījāte surāsurādau | “ityete
dvādaśādityāḥ kāśyapeyāḥ prakīrttitāḥ” bhā0ānu0
150a0garuḍe ca “nāgaśatrukarastairva kāśyapeyo mahābalaḥ” bhā0ā022a0 | “kāśyapeyo'ṣṭatāharkī” dhūjapūjāmantraḥ
kāṣyādi pu0 ṣṭhañṭhiṭhoḥ pratyayayoḥ prakṛtibhūte pāṇinyukte
śabdagaṇe sa ca gaṇaḥ kāśi cedi (cedi kṛti vā)
saṃyāti saṃyāha acyuta modamāna śakulāda hastikarṣū
kunāman hiraṇya karaṇa govāsana bhāraṅgī arindama
arinda devadatta dattyātha gauvāvatāna yuvarāja ugrarāja
devarāja modana bimbu bhikṣa dākhamitra yudhāmitra somamitra
kāgamitra sarvvamitra (āpaṭādipūrvvapadātkālāntāt) āpaṭ
ūrddhaṃ tat’ | tātkālikaḥ
kāṣyāyana puṃstrī kāśyasya kāśirājasya gotrāpatyam naḍā0
phak | kāśirājagotrāpatye
kāṣa pu0 kaṣyate'nena kaṣa--karaṇe ghañ | 1kaṣaṇapāṣāṇe (kaṣṭīpātara) khyāte prastarabhede yaddhāṃca0 | 2kaṣibhede ca
kāṣāya li0 kaṣāyeṇa raktaḥ aṇ | kaṣāyeṇa rakte 1vastrādau
“yadi vāsāṃsi vajīran raktāni vajīran kāṣāyaṃ brāhmaṣṭho, māñjiṣṭhaṃ catriyo, hāridraṃ vaiśyaḥ” āpa0 śrau0
10|1,8 | “kāṣāyamūrddhadṛḍhā yā kāṣāyavasanā'thavā”
amaraḥ | striyāṃ ṅīp | tadraktasya raktārthatvāttatvāt ekārthaviśeṣyastrīliṅge śabde pare puṃvat | kāṣā yau kanyā
yasya kāṣāyakanyaḥ
kāṣāyaṇa pu0 aśvā0 gaṇe kāśya tyatra kāṣeti pāṭhe gotrāpatye
phañ
13.2
kāṣagotrāpatye śuklayajurvedavaṃśāntargate ṛṣibhede
“kāṣāyaṇāt kāṣāyaṇaḥ” śata brā012,7,3,27
kāṣāyavāsika pu0strī kāṣāye vastre vāso'syasya ṭhan
kīṭabhede striyāṃ ṅīp | “sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā yaca
kāṣāyavāsikaḥ” suśru0 | kīṭaśabde vivṛtiḥ
kāṣāyin pu0 bhūmni | kaṣāyeṇa proktamadhīyate ṇini
kaṣāyarṣiproktaśākhādhyāyiṣu
kāṣṭha na0 kāśatyanena kāśa–kathana neṭ śaśca pa | amalāderijvanārthe dāruṇi “sasāramagniśuṣkeṇa yat sṛṣṭimadhye sameṣyati | natu kāṣṭhaṃ kāṣṭhamityāhuḥ khadirādisamadbhavam
ityu ṛlakṣaṇādyukte 'dārubhede ca | “kāṣṭhena yā nakhena yā
kaṇḍū yetta” śata0,brā0,3,2,1, “yathā kāṣṭhañca kāṣṭhañca
sameyātāṃ mahodadhau | sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ” bhā0,śā0,864 ślo0 “tathā'jñānamṛgākāṣṭhañca
sarvvaṃ ṭiṣṭavyaye svāṃ prakṛtiṃ bhajanti” bhā0,ā0,86a0
kāṣṭhaka tri0 kāuṃ vidyate'sya nar̤ādi0 ka kuk ca vilvakādi0 kappratyasya luk | kāṣṭhayukte
13.1-3
agurucandane na
śabdamā0 tasya praśastakāṣṭhavattvāt tathātvam
kāṣṭhakadalī strī kāṣṭhamiva kaṭhinā kadalī | (kāṭhakalā
kadalībhede rājani0
[ ṅīp
kāṣṭhakīṭa puṃ strī kāṣṭhe kīṭaḥ | vṛkṣākhye kīṭe hema0 striyāṃ
kāṣṭhakūṭa puṃ strī0 kāṣṭhaṃ kūṭati kūṭa-aṇ upa0 sa0
(kāṭhaṭhokarā) pakṣibhede trikā0 striyāṃ jātitve'pi saṃyogopadhatvāt ṭāp
13.1-4
kāṣṭhamaye kṣudrākṣe avahvau amaraḥ
kāṣṭhakuddāla pu0 kāṣṭhamayaḥ kuddālaḥ | naukāsyamalagharṣa ṇārthe
kāṣṭhajambū strī kāṣṭhapradhānā jambūḥ | bhūmijambūvṛce rājani0
kāṣṭhatac pu0 kāṣṭhaṃ takṣati takṣ–kvip | (sutāra) itiprasiddhe
jātibhede | ṣaḍutu | kāṣṭhatacako'pyatra striyāṃ jātitvāt
ṅīṣ | kāṣṭhatacakakartṛ bhāve tri0 | striyāṃ ṭāp iti
bhedaḥ
[ṅgimibhede hārā0
kāṣṭhatantu pu0 kāṣṭhe tanturiva ṭīrdhatve nāvasthitatvāt | kāṣṭhasye
kāṣṭhadāru pu0 kāṣṭhapradhāno dāruḥ | devadāruvṛkṣe rājani0
tasya śākhābāhulyāyogena kāṣṭhapradhānatvāt tathātvam
kāṣṭhadru pu0 kāṣṭhapradhānodrurvṛkṣaḥ | palāśavṛkṣe rājani0 tasya
kāṣṭhato'pi publodgamāttairprādhānyāttathātvam
kāṣṭhadhātrīphala na0 kāṣṭhamiva śuṣkaṃ dhātrīphalam | āmalake rājani0tatphalābhyantaraṃ aṣṭeḥ kāṣṭhasyeva śuṣkatāsattvā
tathātvam
[lāyām rājani0
kāṣṭhapāṭalā strī kāṣṭhamiva kaṭhinā pāṭalā | sitapāṭakāṣṭhamaṭhī strī kṣudromaṭhaḥ maṭhī kāṣṭhena nirmmitā maṭhīva
citāyām trikā0 | tasyāḥ kāṣṭhanirmmitā laghuugraṭhākāratvāt tathātvam
kāṣṭhamaya tri0kāṣṭhātmakaṃ mayaṭ
13.5
kāṣṭhātmake 2kāṣṭhatulyakaṭhina
hṛdaye nirdaye ca | “duīśāḥ kecidātmāni narāḥ kāṣṭhamayā iva” | bhā0,rā0,344,
[dvārā0
kāṣṭhamalla puṃ kāṣṭhaṃ malla iva yala | yavanirharaṇe yānabhede
kāṣṭhamauna na0 kāṣṭhamiva maunam | dṛṣṭitenāpi svābhiprāyāprakāśanarūpe maune galphī0
kāṣṭhalekhaka pu0 kāṣṭhaṃ likhati ṇvul | vṛkṣākhye kīṭe
kāṣṭhalohin pu0 kāṣṭhañca lohañca sto'sya | lauhayukte
kāṣṭhamaye sundare trikā0
kāṣṭhavallikā strī kāṣṭhamiva śuṣkā vallikā | kaṭukāyāṃta
(kuṭkī) khyāte vallībhede vaidyakam [priyābhede rājani0
kāṣṭhaśārivā strī kāṣṭhamiva śuṣkā śārivā | (anantaphūla)
kāṣṭhā strī kāśa kathana neṭ ṇyat paḥ | 1diśi | “sa
rājapalotpaṭṭatha āyū śukta dvayoścyuḥ | vyārddhāścādyaḥ
pitṛbhiḥ kāṣṭhābhiriva so'nvabhūt” | 2aṣṭādaśanimeṣātmake 'kāle “tvaṃ muhurttasyātitastvaṃ ca navasya tvaṃ punaḥ
kṣaṇaḥ “śuklastvaṃ bahulastvaṃ ca kalā kāṣṭhā truṭistathā” bhā0
ā055a0| “kalākāṣṭhādirūpeṇa pariṇāma pradarśitān !”
devīmā0 | 3sīmāyām “parā hi kāṣṭhā tapasastayā
punaḥ” kumā0 | 4sthitau “kāṣṭhāṃ bhagavatodhyāyan
svanāmāpāyalocanaḥ” bhāga0 1,1032, ślo0
13.6
utkarṣe ca amaraḥ “kāṣṭhāmatastve caramānuviddham” kumāraḥ
kāṣṭhaṃ prādhānye nāstyasyām ac
Linked texts (1)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit