Vacaspatya 16.2
Vācaspatya 16.2
- Language
- Sanskrit
16.2.1
kiṣkindhaśabdāthe
kiṣkindhaprā(ndhyā) dhipa pu0 6ta0 | vālināmake vānararāje
kiṣku pu0strī0 kiṣka-un,kim+kai-k pṛṣo0 malopaḥ pārakiṣkuparvvan na0 kiṣku mitaṃ vitastitaṃ hastamitaṃ vā
kisala puṃna0 kiñcit salati sal--gatau aca pṛṣo0
kisalaya puṃna0 kim īṣat sati -sala gato vā0 kayana
kī avya0 kutsāyām
kīkaṭa pu0 kī+kaṭa-ac | “caraṇādri samārabhya gṛdhrakūṭākīkaśa pu0 kīti kaśati kaśa-śabde acū | caṇḍāle
kīkasa puṃ0 kīti kasati kasa-gatau ac | 1kṛmijantubhede
kīkasāya puṃstrī0 kīkasabhāle 'sya | pakṣiṇi hārā0
striyāṃ jātitve 'pi saṃyogopadhatvāt ṭāp | tasya ca
mukhasthattho dṛṣṭagocaratvāt tathātvam | kīkasasukhādayo'pyatra
[amaraṭīkā striyāṃ ṅīp
koki
puṃstrāṃ0 kītiśabdaṃ kāyati kai vā'ṇ | 1dailyabhede
kīcaka
pu0kīcavyaktāṃ cakati caka-dṛmrādau aca | 1daityabhede
“kīcakā nāma te vaṃśā ye svanantyanilāhatāḥ” ityukte
2veṇubhede (nalatāvāṃśa) amaraḥ | “yaḥ pūrayan kīcakarandhrabhāgān darīmukhotthena samīraṇena” kumā0 “saṅkīrṇakīcakavanaskhalitaikabāletyādi” māghaḥ virāṭarājaśyāle
3kaikayātmaje virāṭasenādhipabhede ca kīcakasya draupadāmanurāgādikathā bhā0vi060 yathā—
“tasmin varṣe gataprāye kīcakastu mahābalaḥ | senāpatirvirāṭasya dadarśa drupadātmajām | tāṃ dṛṣṭvā devagarbhābhāṃ
carantīṃ devatāmiva | kīcakaḥ kāmayāmāsa kāmabāṇaprapīḍitaḥ” | ityupakramya sairivraumbhūpāṃ dropadīṃ prati tatprārthane tayā tasya pratyākhyānamupavarṇitaṃ yathā“sairinyuvāca | mā sūtaputra ! sahāsa mā'pyātmācīḥ
16.2.2
svajīvitam | jānīhi pañcabhirdevairsi tyaṃ māmabhirakṣatām | na cāhyahaṃ tvayā labhyā gandharvāḥ patayo mama | te
tvāṃ nihanyuḥ kupitāḥ sādhvastvaṃ mā vyanīnaśaḥ | akākāstvaṃ garuḍecchāyāṃ gantumicchasi | yathā nicetano vālaḥ kūlasthaḥ kūlamuttaram | nartumicchasi mandātmā tathā
tvaṃ nartumicchasi | antarmāauṃ vā yadi coīmalpateḥ
prattudyāya yadi vā pradhāvasi | tathā'pi tebhyo na vimokṣamarhasi samāthino devasutā hi khe carāḥ | naṃ kātarātībhira kāsadṛśataraḥ kiṃ māṃ haddha prārthayase'dya kīcaka ! | kiṃ māturaṅke śayito yathā śiśuścandraṃ jighṛkṣuriva manyase ki mās” | ityevaṃ nirastena tena
svabhaginīṃ sudeṣṇāṃ prati tasyāvaśyatāsampādaneprārtha ne
tayā tattopāyavidhānaṃ varṇitaṃ yathā“pratyākhyāto rājaputryā sudeṣṇāṃ kīcako'bravīt | amaryādena kāmena voreśābhiparīkṣataḥ | kīcakauvāca
yathā kauneyi ! sairikhī sameyāttadvidhīyatām | yenopāyena
sairandhrī bhajenmāṃ gajagāminī | taṃ sudeṣṇe ! parīkṣasva no cen prāṇāṃn prahāsipam | vaiśampāyana uvāca
tasya sā bahuśaḥ śrutvā vācaṃ vilapatastadā | virāṭamahiṣī devī kṛpāiṅke manasvinī | svātantryamabhisandhāya
tasyārthamanucintaya ca | udyogañcaiva kṛṣṇāyāḥ sudeṣṇā
sūtamanravīt | sudeṣṇovāca | payaiiṣi tvaṃ sahāhasya
surāmannañca kāraya | tatraināṃ preṣayiṣyāmi surāhārīṃ
tavāntikam | tatra sammopitāmenāṃ vijane niravagrahe
16.2.3
sāntvayethā yathākāmaṃ sāntvyamānā ramedyadi | vaiśampāyanauvāca | ityuktaḥ saṃ viniṣkramya bhaginyā vacanāttadā | surāmāhārayāmāsa rājāhno supariṣkṛtām | madyāṃśca vividhākārān bahuṃścoñcāvacāṃstadā | kārayāmāsa kuśalairbhakṣapānaṃ suśobhanam | tasmin kṛte tadā hyevī
kīcakenopamantritā | sudeṣṇā preṣayāmāsa sairandhrīṃ kīcakālayam” | tatpraṃpitāyā draupadyāḥ kīcakena kathādi
“draupadyuvāca | saṃpreṣodvājaputrī māṃ surāhārīṃ tavāntikam | pānamāhara me kṣipraṃ pipāsā mayi cābravīt
kīcakauvāca | anyā bhadre ! nayiṣyanti rājaputryāḥ prasiñcatam | ityenāṃ dakṣiṇe pāṇau sūtaputraḥ parāmṛśat
draupadyuvāca ! yathaivāhaṃ nābhicare kadācica patīñjahāhaiṃmanasā'pi jāta | tenaiva satyena vaśīkṛtaṃ tvāṃ drakṣyāmi
pāpaṃ parikṛṣyamāṇam | vaiśampāyana uvāca | sa tāmabhiprekṣya viśālanetrāṃ jighṛkṣamāṇaḥ paribhartsayantīm
jagrāha tāsuttaravastradeśe sa kīcakastāṃ sahasā''kṣipantīm | praṣṭahāmāthā tu mahājavena gaṅgevainimnasya ca rājapatnī | cikṣepa taṃ gāḍhamamṛṣyamāṇā pravepamānā'tikayā śubhāṅgī | tayā rumākṣiptatanuḥ sa pāpaḥ papāta
śākhora nikṛttamūlaḥ | sā bhartsayitā viṣvamānā mṛgāvā
jighāya kīcakam | sabhāṃ śaraṇamāgchadyatra rājā yudhiṣṭhiraḥ | tāṃ kīcakaḥ pradhāvantīṃ keśapāge parāmṛśat
athaināṃ paśyato rājñaḥ pātayitvā padā'vadhīt | tasyā
yo'sau tadā'keṃṇa rākṣasaḥ sanniyojitaḥ | sa kīcakamapovāddha vātavegena bhārata ! | sa papāta tadā bhūmau rakṣobalasamāhataḥ | visphūrjamāno niśceṣṭaśchinnamūla iva
drumaḥ” | bhā0 vi0 15a0
kīcakajit
pu0 kīcakaṃ jitavān ji-bhūte kip |bhīmasene
16.2.4
kīcarjābhaṭādayo'pyatna
bhīmena tasya vadhakathā ca bhā0
vi022a0 | tatrāyaṃ saṃkṣepaḥ kīcakadharṣitayā draupadyā
taddhavārthaṃ prārthitena bhīmena ekākinā nāṭyaśālāyāṃ
tasyā rātrau mayā gatena saṅga masaṃmelanaṃ bhaviṣyatīti kīcakaṃ
prati saṅketadānāya bhīmena noditayā draupadyā tathā'nuṣṭhite
bhīmasya nāṭyaśālāyāṃ rātrau draupadīvyānīyatathāgre praveśe
tatna kīcakagatau tayoryu ddhādikamupavarṇya bhīmena kīcakasya vadha hohidi karapāda-praveśanañceti vaṇiṃ taṃ yathā
“bhīmo'tha prathamaṃ gatvā rātrau pracchanna upāviśat | mṛgaṃ
haririvāddaśyaḥ samākāṅkṣata kīcakam| kīcakañcāpyalaṅka tya
yathākāmamupāgamat | tāṃ velāṃ narttanāgāraṃ pāñcālīsaṅgamāgayā | manyamānaḥ sa saṅketamāgāraṃ prāviśattataḥ
praviśya ca sa taddeśsa tamasā saṃvṛtaṃ mahat | pūrvāgataṃ
gatastatra bhīmamapratimaujasam | ekāntāvasthitaṃ cainamāsasāda sudurmatiḥ | śayānaṃ śayane tatra mṛtya sūtaḥ
parāspṛśat | pataṅgaḥ pāvakaṃ dīptaṃ siṃhaṃ kṣudramṛgoyathā
jājvalyamānaṃ kopena kṛṣṇādharṣagaṇena ca | upasaṃgamya
caivenaṃ kīcakaḥ kāmamohitaḥ | harṣotphullitacittātmā
smayamāno'bhyabhāṣata | prāpitaṃ te mayā vittaṃ bahulūpamanantaram | tvatkṛte amaratvāya ṭāśīśataparicchadam
rūpalāvaṇyayuktābhiryuvatībhiralaṅka tam | gṛhaṃ śāntaḥparaṃ subhru ! krīḍātivirājitam | tat savveṃ tvāṃ samuddiśya sahasā samupā gataḥ | ātmānannāṃ praśaṃsanti sarvvā
ggṛhagatāḥ striyaḥ | suvāsā darśanīyaśca nānyo'sti
tvādṛśaḥ pumān | bhīma uvāca | diṣṭyā tvaṃ darśanīyo'si diṣṭyātmānaṃ praśaṃsasi | īdṛśastu tvayā sparśaḥ
16.2.5
spṛṣṭapūrvo na karhicit | sparśaṃ vetsi vidaṃśvastu kāmadharmmavicakṣaṇaḥ | strīṇāṃ prītikaro nānyastvatsamaḥ puruṣarṣibhaḥ | vaiśampāyana uvāca
ityuktvā taṃ mahābāhurbhī mo bhīmaparākramaḥ | sahasotpatya
kaunteyaḥ prahasyedamuvāca ha | adya tvāṃ bhaginī pāpa !
lapyamāṇāṃ mayā bhuvi | drakṣyatyavipratīkārāṃ siṃheneva
mahāddipam | nirābādhā tvayi hate sairandhrī vicariṣyati | sukhañcaiva cariṣyanti sairandhrayāḥ patayastathā | tato
jagrāha keśeṣu mālyavatsu mahābalaḥ | sa keśeṣu parāmṭaṣṭo balena balināṃ varaḥ | ākṣipya keśān vegena
bāhvorjagrāha pāṇḍavam | bāhuyuddhaṃ tayorāsīt kru -
ḍayornarasaṃhayoḥ | vane vāśitāhetorṣa bhavaḍjayoriva | kīcakānāntu mukhyasya narāṇāmuttamasya ca
vālisugrīvayonrīloḥ pureva kapisaṃhayoḥ”
tatastayoryuddhasupavarṇyoktam “saṅgharṣantu ca taṃ vegaṃ sahivā
bhūri duḥsaham | balāddhīyata tadā sūto bhīmabalāddi taḥ
taṃ hīyamānaṃ vijñāya bhīmaseno mahābalaḥ | vakṣasyānoya
vegena mahaddenaṃ vicikṣa
padmaṭaścikaḥ| vināsikā bradhnāyikā vindulo bhramarastathā
bāhyakī pippiṭaḥ kumbhī varcaḥkīṭo'rimedakaḥ | padmakīṭo
dundubhiko makaraḥ śatapādakaḥ | pañcālakaḥ pākamatsyaḥ
kaṣṇatuṇḍo'tha gardabhī | kītaḥ kṛmiśarārī ca yaścāpyulūkhalaḥ smṛtaḥ | ete hyagniprakṛtayaścaturviṃśaḥ prakīrttitāḥ | tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ
viśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo'tha kokilaḥ | saireyakaḥ
pracalako balabhaḥ kiṭibhastathā | sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā
yaśca kāṣāyavāsikaḥ | kīṭagardabhakaścaiva tathā troṭaka eva
16.2.6
ca | trayodaśaite saumyāḥ syuḥ kīṭāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ
tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ kaphanimittajāḥ | tuṅgīnāso
vicittakastālako vāhakaruhaḥ | koṣṭhāgārī krimikaro
yaśca maṇḍalapucchakaḥ | tuṅganābhaḥ sarṣapako'nalaṃgulo
śambūkastathā | agnikīṭaśca ghorāḥ syurdvādaśa prāṇanāṃśanāḥ | tairbhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat | tāstāśca vedanāstīvrā rogā vai sānnipātikāḥ | kṣārāgnidagdhavaddaṃśo raktapītasitāruṇaḥ | jvarārucimrmmohāruvedanābhiḥ samanvitaḥ | chardītisāratṛṣṇā ca dāho mohovijṛmbhikā | vepathuśvāsahikkāśca dāhaḥ śītañca dāruṇam | piḍakotpacayaḥ śopho granthayo maṇḍalāni ca
dadravaḥ karṇikāścaiva visarpāḥ kiṭibhāni ca | tairbhavantīha
daṣṭānāṃ yathāsvañcāpyupadravāḥ | ye'nye teṣāṃ viśeṣāstu kṛtsnaṃ teṣāṃ samādiśet | dūṣīviṣaprakopācca tathaiva viṣalepanāt | liṅgaṃ tīkṣṇaviṣedhve tacchṛṇu mandaviṣeṣvataḥ
praseko'rocakaścharddiḥ śirogauravaśītatā | piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ janma doṣavibhāgaśaḥ | doṣairnānāṃvidhaiṣāṃ
cūrṇāni garamādiśet | dūṣīviṣaprakārāṇāṃ tathaivābhyanlepanāt | ekajātīgataṃstūṃ kīṭān vakṣyāmi bhedataḥ
sāmānyato darśaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca | trikaṇṭhakaḥ kuṇṭhī cāpi hastimatsyāṃ'parājitaḥ | catvāra ete
kathitā vyākhyātāstīvravedanāḥ | tairdaṣṭasya śvayathuraṅgamaddo
gurutā gātrāṇāṃ daṃśaḥkṛṣṇaśca bhavati| pratisūryya' piṅgābhāsī
baṅvarṇo mahāśirāḥ | tathā nirupamaścāpi pañca gaudherakāḥ smṛtāḥ | tairbhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat| rujaśca vividhākārā manyayaśca sudāruṇāḥ| mandagolo
16.2.7
śvetakṛṣṇā raktarājī raktamaṇḍalā sarvaśvetā sarṣapikā
ityevaṃ ṣaṭ tāmirdaṣṭe sarṣapikāvajjaṃ dāhaśophakoṭā bhavanti | sarvapikayā hṛdrupīḍātisāraśca | śatapadyastu
paruṣā kṛṣṇā citrā kāṃpillikā pītikā raktā śvetā
agniprabhā ityaṣṭau tābhirdaṣṭe śopho vedanā dāhaśca hṛdaye
śvetāgniprabhābhyāmetadeva dāho mūrcchā cātimātraṃ
śvetapikkyotpattiśca | maṇḍūkāḥ kaṇṭhyaḥ kṣāraḥ kuhako
harito rakto yavavarṇobho bhṛkuṭo koṭakaścetyaṣṭau
tairdaṣṭasya daṃśakaṇḍū śchardiḥ pītaphenāgamaśca vaktrāt | bhṛkuṭīkoṭākābhyāmetadeva dāhamvadimūrcchā cātitimātram | viśvambharābhirdaṣṭe daṃśaḥ sarṣapākārābhiḥ
piḍakābhiścīyate śītajvarārttaśca puruṣo bhavati | ahiśaṇḍakābhirdaṣṭe todadāruṇakaṇḍū śvayathavo mohaśca | kaṇḍūmañcāmirdaṣṭe pītāruṇavarṇo tīsārajvarādibhirabhibhūyante
mūkarūṭādibhirdaṣṭe kaṇḍū koṭhāḥ pravarddhante mūcchīca
lakṣyate | pipīlikāḥ sthūlaśīrṣā saṃvāhikā brāhmaṇikāpulikā kapitthikā citravarṇeti ṣaṭ tābhirdaṣṭe daṃśe
śvayathuragnisamparkavadvāhaśśopho bhavataḥ | makṣikāḥ kāntārikā kṛṣṇā piṅgalikā madhūlikā kāṣāyī sthāliketye vaṃ
ṣaṭ tābhirdaṣṭasya dāhaśophau bhavataḥ | sthālikā kāṣāyībhyāmetadeva piḍakāśca sopadravā bhavanti | maśakāḥ sāmudraḥ parimaṇḍalo hastimaśakaḥ kṛṣṇaḥ pārvatīya iti pañca
tairdaṣṭasya tīvrakaṇḍū daṃśaśophaśca pārvatīyastu kīṭaiḥ prāṇahṛraistulyalakṣaṇaḥ | nakhāyakṛṣṭe'lpārthaṃ piḍakāḥ sadāhapākāmbhavanti | jalaukasāṃ daṣṭalakṣaṇamukta cikitsitañca | bhavanti cātra | gosarpakaḥsthālikā ca ye na
śvetāgnisaṃprabhe| bhṛkuṭīkoṭikaścaiva na sidhyantye kajātiṣu
16.2.8
śvayathusvarīdaṃstu saviṣaiścapradharṣaṇāt | syuḥ kaṣṭadāśca goṭhāruḥ piḍakātodavedanāḥ | prake daṃśaṃ lalāṭakāyā thvaṅgaṃ sañcācayettacam | dvigvidhaṃ krayāstatra yathāvadavacārayet
nāvasrañca' nacotsaṅgamamitaraṃtsravedannṛṣu | daṃṣṭādo viṣarītārtti kīṭadṛṣṭaṃ sukhādhakam | kīṭairdaṣṭāmupadhiṣyaiḥ sarpavat
samupācaret | viviṣānāntu sarpāṇāṃ laividhyena kriyā
hitā | svedamālepanaṃ sekaṃ vyeopābhavatārayet
anyatra mūrcchitāddaṃ gāt pārukeośaprapīḍitāt | viṣahṛddha
vidhiṃ sarvaṃ kuryāt saṃśodhanāni ca”
Linked texts (2)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit