Vacaspatya 19
Vācaspatya 19
- Language
- Sanskrit
Contents
- 19.26 — 5 parts
19.1
bhūmibhāge dṛdharāyāñca strī | kutsitārthatve īṣadarthatve cāsya “kugatiprādayaḥ” “prā0 samarthena nityasamāsaḥ
kukkupam kuddeśaḥ tatrārtha bhedaḥ tatpuruṣe bajādau śabdepare koḥ kat | kutsito'śvaḥ kadaśvaḥ kadannamkadaśvaḥ kadamniḥ | “rathavadayośca’pā0kadrathaḥ kahadaḥ’‘tṛṇe ca jātau’’pā0
kattṛṇam pathimśabde katasamāsāntācca śabde pare ca kādeśaḥ
kāpathaḥ kākṣaḥ | īṣadarthasya koḥ kā, īṣajjalaṃ kājalam
puruṣe pare kā yā īpat puruṣaḥ kupuruṣa kāpuruṣaḥ | uṣṇa
uṣṇatvayādeśaḥ koṣṇaṃ kavoṣṇaṃ kaduṣṇam’’ gatiprādisahacaryāt avyayasyaiveha grahaṇāt na bhūmivācasya nityasamāsaḥ navā kadādeśaḥ avyayapūrvva katvāt prakṛtisvaraḥ,
“rāṅkaḥ kṛśāmaṇḍalagaḥ śaśāṅka mukhī’“jyo0brāhmaṇa dūva
kuśāsanasaṅgitaḥ’’ kāda0 | kṛdinam kujaḥ vyavyayasya vede
dīrghaḥ‘‘kūrśodevāryamanādyāṭiyomanāvasū’’ ṛ05,74,1
kuṃ sā strī kusi-bhāve kā
19.26.1
bhāṣaṇe 2 jñāpane ca
kuka ādāne svā0 ātma0saka0 seṭ | kokate | akokiṣṭa
cuke kokaḥ’ pranikokate
kuka tri0 kuka-ka | 1samarthe 2ādāyini ca
kukabha na0 kūkasya bhā yatna | maṣṭo śaṅkhaca0 | tatpānasya sāmarthyādhāyakatvāt tathātvam
kukara pu0 kutsitaḥ ādānādimodhyāyuktaḥ karoyasyāt | karasya
kriyābhāndyasampādake kuṇiroge amaraḥ | ba0vrī0 2tadrogayukte tri0 | ku+ka-ṭa | 3kukarmmakāra ke tri0
kukarmman na0 kutsitaṃ karmma nityasa0 | 1lokaśāstranindite
karmaṇi ba0va0 | 2tadyukte tri0 striyāṃ vā ṅāp
kukola pu0 koḥ pṛthivyā | kolaiva | paryante likṣā0 tasya
bhūmau kolavadeyāvasthānāt tathātvam
kukuṭa pu0ko kuṭati kuṭa-ka, koḥ kuṭaddava vā
itikhyāte śākabhede rājani0 tasya pṛthivyāḥ kuṭatulyatvāt tathātvam
kuku (kū) da pu0 koḥ pṛthivyāḥ kuda īṣadvahaḥ | saṅkalpatālaṅkṛtāyāḥ
kanyāyā dātari nṛpo0 dīrghapāṭhaḥ ityanye | kanyādahya
īṣaṅgū midānasamatvāsasya tathātvam | saṅkalpatālaṅkṛ tāṃ
kanyāṃ dadānaḥ kakudaḥ smṛtaḥ’’ amara pāṭhāntaram
atra prasiddhapadasānnidhyāt kakudapadasya uktārthe śakti
graha iti śabda0 pra0 | prasiddhapadasānnidhyañca prasiddhārtha
padasāmānādhikaraṇyam sāmānādhikaraṇyañca abhedenānvayabodhakatvam | nyāyamate tiṅarthasyābhedena prathamāntārthe
anvayāsambhavena “yo dadāti sa kuku (kū) daḥ ityamara
paṭhi sthite dadātītisthāne dadāna iti pāṭhaḥ kalpitaḥ
vyākaraṇamate tu tiṅantārthasya prathamāntārthe 'bhedenānvayasvīkārācca yathāśrutapāṭhe 'pi kṣatiḥ | vivecitaṃ caitadasmābhiḥ śabdārtharatne tata eva tadavaseyam
19.26.2
kukundara pu0 kaṃ bhūmiṃ dārayati antarbhūtaṇyarthe dṛ-aṇ ni0
kutsitaṃ kundaramala, sphurote kāminā'tna sphuḍu ni0vā
strīṇāṃ 1nitambasya āvarttākāre pṛṣṭhavaṃśādadhovarttigarttadvaye | amaraḥ | (kukkurasoṅgā) 2dṛcce bhāvapra0
kukubhā strī rāgiṇībhede halāyudhaḥ
kukura pu0kuṃ pṛthivīṃ kurati tyajati svāmitvena kuru-ka
yaduvaṃśīyanṛpabhede teṣāṃ yayātiśāpāt rājyaṃ nāstīti
purāṇakathā yadvaśabde dṛśyā | “vidhuri tā dhuritāḥ’‘kukurastriya’’ māghaḥ | 2taddārte deśabhede pu0 ba0va0 | kukaurac kiñca | 3kukkure kuḍḍacandraḥ | 4granthiparṇadaupadhau tikā0 | kukkuranṭapapānyakaṇṭhabhedaḥ | “kukuraḥ
bhajamānaśucinnambalavarhiṣmattāmyakasya putrāḥ’’ iti
viṣṇu pu0 “kukuro bhajamānaśca śuciḥ kambala barhiṣaḥ
“andhakān kāśyaduhitā caturolabhatātmajān kukuraṃ
bhajamānaṃ ca śamaṃ kambalavarhiṣam’’ harivaṃ0 38a0
tadadhiṣṭhānadeśabhedaśca darśitaḥ
kukūṭī strī koḥ pṛthivyāḥ kūṭo'styasyāḥ ac gaurā0ṅīṣ
śālmalīvṛkṣe rājani0 tasyā dīrghatayā bhūmikūṭatulyatvāttathātvam
kukūla pu0 koḥ bhūmeḥ kūlaṃ, kutsitaṃ vā kūlam ku-kūlaca
ātoḥ kugāgamaśca vā | 1tuṣāmaye 2śaṅkabhiḥ saṅkīrṇe 3garte
4varmmaṇi ca amaraḥ | “śirīṣārdapi saṅkaṅgo ko yamāyatalocanā | vyayaṃ kaśca kukūlāgniḥ karkaśo mayanā'nalaḥ’’
kukola na0 kutsitaṃ kolati kula-ac | kokidṛśe
śabdaca0
kukkuṭa puṃ strī0kuka-sambandhiya kukā ādānena kuṭati kuṭaka| pakṣibhede caraṇāyudhe 1 tāmracūr̤e striyāṃ jātitvāt
kukkuṭa(ṭī)vrata
kukkuṭamaṇḍapa
moñcaiḥ kurvvanto'nyonyaseva hi | kāśīkathāṃ samākarṇya
19.26.3
tadā te caraṇāyudhāḥ | jātismṛtiprabhāvena tatsaṅgena tu
nirgatāḥ | taiśca kārpaṭikaiśceṭaiḥ pathi dṛṣṭāḥ kṛpālubhiḥ
tataśca chādipariccheyaiḥ prāpitāḥ celamuktakam | te tu khelaṃ
samāśrādya catvāraścaraṇāṃyudhāḥ | parivabhramo'la paritomuktimaṇḍapasaptakam | jitāhārān saniyamam kāmakrodhaparāṅmukhān | dṛṣṭvastataḥ satkathājñānān lobhamohavivarjitān | kharbhunīsnānasaṃkliptacūrṇitairjathiromaṅgān | gaṅgājodhārakharaparān matkathārpitasuśrutīn | mahaccittaṃsabahusīn dṛṣṭvā celanivāsinaḥ | mānayāmāsuratha
tān kukkuṭān sādhuvarttanaḥ | prāktanādāsanāyogāt
saṃpradhāryya parasparam | krameṇāhāramākuñcya prāṇāṃstyacvanti cātra te | paśyatāṃ sarvva lokānāṃ viṣṇo !
te madanugrahāt | vimānamaghiruhyāśu kailāsaṃ prāpya matpudam | nirviśya suciraṃ kālaṃ divyān bhogānanuttamān
tato'la jñāninobhūtvā muktiṃ prāpsyanti śāśvatīm
tato lokāstadārabhya kathayiṣyanti sarvvataḥ | muktimaṇḍapamāmetadeṣa kukkuṭamaṇḍapaḥ”| [ (ghara) | rājani0
kukkuṭamastaka
kukkuṭaśikha
kukkuṭāgiri
kukkuṭāṇḍa
kukkuṭāma
kukkuṭāsana
kukkuṭāhi
kukkuṭi
kukkubha
kukuṭe | kukuśabdaṃ bhāṣate bhāṣa–bā0 ḍa | 2kukuṭe
pakṣiṇi | (pātukkā) iti khyāte 2pakṣimabhede amaraḥ
kukkurapucchādyākhyako ṇotkāḥ yathā “vandhāṇī svasvavandhūntaḥ
khanidbhiḥ śīghrametanaḥ | pramubhaktāśca bhūyiṣṭhaṃ śaḍyante ca gunoguṇāḥ”| 2śaṣpiṣaṇṇoḍaṇe na0 śabdaci0
kukkaravāc pu0kukkurasyeva vāgasya | sāraṅgamṛge rājani0
kukṣa pu0 kṛpa– kasa | jaṭhare ujjvaladattaḥ
kukṣi pu0 kṛpa–ksi |1udare“vipulena sāgaragayasya kukṣiṇā”
19.26.4
kukṣibhari tri0 kukṣiṃ bibhartti bhṛ-khi-mum ca | devātithiyajñanenātmodaramāttraparake kapaṇe
kukṣirandhra pu0 kukṣo madhyabhāge randhraṃ chidraṃ yasya nale rāyamu0
kukṣiśūla na0 kukṣo śūlaḥ | suśrutokte śūlarogabhede “prakukuṅku ma na0 kukyatā kādīyate kuka–ādāne–umak ni0 śum
kāśmīrarādideśaje khanāmakhyāte 1gandhadravyabhede | deśabhedakuṅkumādri pu0 kuṅkumalākaro'driḥ | kāśmīradeśasye parvvakuṅkumī strī kuṅkumavarṇo'styasyāḥ acūgaurā0ṅīṣ | laṅkākkotikuca rodhe, sambandhe veṣṭane ca saka0 kauṭilyaṃ aka0 tu0para0seṭ
kuca pu0 kuca-karttari ka | stane | strīṇāṃ kucavṛddhiryau vane
kucaṇḍī strī kutsitā caṇḍī vikārakāritvāt kopaneya | mūkucataṭa tri0 kucastaṭamiva viśālatvāt | viśāle'kuce hata0
2kucaikadeśe ca
kucandana na0 kutsitaṃ gandhahīnatvāt candanam | (vakamakāṭha)
2śaṅkune śabdacintā0| raktacandanavṛkṣatvāsya tathātvam
kucaphala pu0 kucarūpa phalamasya | dār̤imbavṛkṣe rājani0
kucara tri0 kutsitaṃ carati cara-ac | 1paradoṣakathanaśīle
kucāya pu0 dṛpta0| vṛkṣake kucacoraprabhāge amaraḥ
kucāṅkurī strī kutsitā cāṅkurī | (cukapālaṅga) cukra
kucikā puṃstrī0 kuca-bā0kkan | (kum̐ciyā) matsyabhede striyāṃ
kucita tri0 kuca-ktitac | parimite ujjvaladattaḥ
kucela tri0 kutsitaṃ celaṃ vastramasya | kutsitavastradhare | kucā
kuccha na ku+ko-ka | kāsrade śabdaratna0
kuja steye bhā0 para0 saka0 seṭ | kojati akojīt cukoja
udit kujitvā kūktvā | pranikujati
kuja pu0 kauḥ pṛthivyā jāyate jana-ḍa | maṅgalagrahe yathā ca
19.26.5
tadīyabhagaṇādikamucyate “yugamabubhujagaśarānalākhocanavyālamakhayamakhāśvino'ṅgajaḥ” 66828522 vi0śi0
kalpe etāvantaḥ kujasya bhagaṇāḥ aśyopapattyādikaṃ grahabhagaṇaśabde darśayiṣyate | tasya caloccabhagaṇamānañca tatraivoktam
“kharkaśukaśucaparvvayā vidherahni koṭiguṇitā radāśvayaḥ
4320000000| etaeva śanijauvabhūbhuvāṃ kīrttitāśva gaṇakai
ścaloccakāḥ” tatpātasya bhagaṇāstatraivoktāḥ“kujaḍūśāgnimaḥ”
267, tasya mandakendrabhagaṇamānaṃ nibandhe “śarāmābdhradvidvyaṣṭaṣaḍgodvihastāḥ” 2266828230 | “śīghrakendrabhagaṇāḥ” gajādriśrutṛsapta ndutyaśvikhāśviśitāḥ”202171478, | tasya kaśāmānam śraupatikoktaṃ yathā “aśvyaṅgarasramanugajāḥ kṣitinandanasya” 8146615 yojanāniathyamaṅgalasphuṭaukaraṇam vi0śi0prabhi0darśitaṃ yathā
“dinagaṇā'dhamatho guṇasaṃguṇaṃ dyugaṇasaptadaśāṃśavivarjitam
lavakalādiphaladvayasaṃyutaḥ kṣitisutaprabhavaḥ kṣitijī
bhavet”si0śi0| “attropapattiḥ | dinagaṇāddhaṃ bhāgā iti
pratyahaṃ triṃśat kalā gṛhītāḥ| tat pṛthak triguṇaṃ jātam
etāḥ kalāḥ pūrvakalābhirīkṛtā jātāḥ | etat kujagataradhikamato'taḥ kujagarti viśodhya śeṣam | anena saptadaśaguṇenaikā kalā bhavati | ata uktaṃ dyugaṇasaptadaśāṃśavivarjitamiti | pūrvaphalena bhāgādinā'nena ca kalādinā
bhaumaścakraśa2370yuktaḥ kujo bhavati | yato'yamaḍū rgaṣo'rkābdāntādūrdhvamatastadutyaṃ phalaṃ ravimaṇḍalāntike
yojyamityupapannam” prami0
kujasya bhu vakamānaṃ “tatve ṣakhādvirāmāmvayaḥ” 3270| tathāca
kalerārambhe rāśiyakrasvavikalāvatho bhuvakeśa hīnatāyāṃ
tatkāle 11
19.50
3
19.6
rāśyādi kujadhruvakaḥ
tasya mandaśīghraparidhau tatraiva uktau yathā
“mandoccanīcaparidhistrikhayonayaśca 14bhāgā ravairjina
24kalāonaśa22dā himāṃśoḥ | kṣātrā70 bhujaṅgaradanā
38khamarā32bhavāśca11 pūrvveṣavoṣa 0 nigaditāḥ kṣitijā“dikānām si0śi0” iha ṣaḍaṅkalopapattyarthaṃ mandoccanīcavṛttāni pūrvaiḥ kalpitāni teṣāṃ pramāṇābhyetāvanto
bhāgāḥ | atropapattiḥ grahasya yanmateṣavidhinā yat
paramaṃ phalamutpadyate tasya jyā parasā phalajyā paramaphalajyā'ntyaphalavyā cocyate | antyaphalajyātasvavyāsārddhana
yad vṛttamutpadyate taccīcoccavṛttam| tatparidhiścai rāśikena
yadi trijyāmyāsāddhe bhāṃśāḥ paridhistadāntyaphalavyāsārddha
bhaumasya bhūmadhyāducchritiyojanāni si0śi0“gokurasañca
saśvavasvarcca saṃkhyāḥ”18666
Linked texts (3)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Kāśīpurāṇa — Sanskrit