Vacaspatya 20.1
Vācaspatya 20.1
- Language
- Sanskrit
20.1.1
tasya kālāṃśāḥ 'namuvaḥ
17 | asya khetaṃ meṣavṛścikau, uccaṃmakaraḥ paramoccaṃ makarasyāṣṭāviṃśo'śaḥ| nīcaḥ karkaṭaḥ tadīyāṣṭāviṃśe'śaḥ
sunīcaḥ| mūlatrikoṇaṃ meṣasya daśamoṃ'śaḥ | ravicandra
jīvāmilāṇi budheāriḥ, śukraśanī samau | caturthe aṣṭame
cāsya pūrṇa dṛṣṭiḥ | viṣamarāśiṣu meṣamithunādiṣu
prathamapañcāṃśā vasya triṃśāgāḥ samarāśiṣu
vṛṣakarkaṭādiṣu śeṣapañcāṃśā asya triṃśāśāḥ | aṣṭottarīnanākṣatrikadaśāyāṃ tasya aṣṭau varṣāṃ daśābhoga
kālaḥ | viṃśottarīnanākṣatrikadaśāyāṃ tu sapta varṣāḥ nakṣatrakacāyām ayaṃ śaneradhasta tīyakakṣāyāṃ varttate, ayaṃ
ravitasta tīyavāreśaḥ | ayaṃ dakṣiṇāśādhipatiḥ atastadvāre dakṣiṇābhigatiḥ praśastā | ayaṃ pāpagrahaḥ
kṣatriyavarṇaḥ bhāradvājagottraḥ avantideśamayaḥ seṣavāhanaḥ caturbhujaḥ raktavarṇaḥ | tasya skando'dhidevatā pṛthivī pratyadhidevatā | pūjane raktācandanaṃ raktavastram javādigktapuṣpaṃ sarvva rasayuktasitkuktaṃ dhūpaḥ, yāvakaṃ naivedyaṃ
pūgaṃ phalam pravāla ratna raktavṛṣabho dakṣiṇā | tasya dausthopaśamanāya viprāya raktavṛṣabhaṃ raktāvastraṃ pravālaṃ dadyāt
svayaṃ vā pravālaṃ dhārayet | anantamūlaṃ vā dhārayet | home
dhūmaketuragniḥ khādiro samil | kujavāre divāśyāmārddhe
bāravekṣā dṛṣṭe kālavekṣā rātrī 12tīye kālavejñā | aya
puṃgrahaḥ dakṣiṇādigvalī | ayaṃ rajoguṇaprakṛtiḥ, tiktarasapradhānaḥ sāmavedādhipaḥ taruṇamūrttiḥ paittikaḥ kaśamadhyaḥ
asya rāśibhogakālaḥ 45dināni'jantarāśritaḥ ṣaṣṭhe tṛtīyave
20.1.2
ekādaśe cāyaṃ śubhaḥ| “vikramāyaripugaḥ kujaḥ śubhaḥ syātsadānyasutadharma gaiḥ khagaiḥ| cecca viddha ihasūnudṛkpraśo” jyo0ta0
uktasthāneṣu anyapadagrahacecchubhadaḥ anyasutadharmma sthito'yaṃ
krameṇa tṛtīyekādaśaṣaṣṭha ṣu anyapadaiḥ sthitervibhavenena guddhaḥ
“raktāsravaviṣāsrakarmma kṛtatukakāvyaṃ vivādaṃ raṇe kuryādbandhavidhiṃ suduṣṭadamanam setuprabhedaṃ tathā| ulkācchedanabhedanāni khagayāṃ cauryaṃ tathā vāṅgavaṃ senānyaṃ
kṛṣikarmma dhātukarāṇaṃ bhaumasya lagne 'ṅgi vā” jyo0ta0
uktakarmma tadvāre tallagne ca śubhadam| karkararāśau rālau
varṣapraveśo'yaṃ trirātripattiḥ, vṛścikalagne dine varṣapraveśe
vyayaṃ trirātripattiḥ, makararāśau varṣapraveśe divāniśorathaṃ
trirātripattiḥ varṣalagnāt ṣaṣṭhasthānamasya harṣapadam mūrtta
nī0tā0 dṛsyam| anyadupagrahaśabde vakṣyate
svayam | jagāda vacanañcedaṃ gautamaṃ janakaṃ nṛpam
pṛcchasva yāca | eṣā sutā mayā dattā tava rājakanoharā | enāṃ saṅgāśca subhagāṃ lokadvayaśubhāvahām
anayā me mahābhāra uddhṛto hetubhūtayā | vyayaṃ yāsyati
bhārārtti gocayiṣyāmi dāruṇām | rāghavādrā mar̤ā
vīrāḥ śubhravakṣvādayo'pare | nāyaṃ vāsyanti durdharṣāḥ
hate'syā rākṣasāḥ pare| tvañca modaṃ durādharṣaṃ bahadiṣṭa
kṛtaṃ nṛpa! | avāpsyasi surāvāsāṃ pitṝṇāñcca yodhanam”
kujāḥ dṛkṣā āścaryyatvena santyasyāḥ ac| 2kātvāyanīdevyāṃ medi0 “kadalī dār̤imī dhānyaṃ haridrā
māṇakaṃ kaccaḥ | bilvo'śoko jayantī ca vijñeyā navapatrikā” ityuktanavapatrikāyām “tava syānamidaṃ martye”
iti mantraliṅgena kātyāyayītvenokte kṣakṣāśabdāttam
20.1.3
kujāṣṭama pu0 kujo maṅgalagraho'ṣṭamoyatva | agro0 ukto
janmalabnāṣṭaṣṭamasthānasthitamaṅgalaprahaṇurupayogabhede “mūrtyaśubhānviṣantyāśu vilagnādaṣṭamaḥ kujaḥ| astage nīcage
bhaume śalṛ celagate 'pi vā | kujāṣṭamodbhavo doṣo na
kiñcidapi vidyate, jyo0
kuñjiṣa puṃstrī0 matsyabhede “kuñjiyaumadhurohṛdyaḥ kaṣāyodīpanastathā| “balvaḥ siñjiyumuryyāhvī vātalu rocanomataḥ” rājani0| striyāṃ jātitvāt ṅīṣ
kujyā strī si0śi0ukte vṛttākārāyacelārddhārūpavadhanuḥ sādhanāṅgavyāpyaṅkālantargate jīvābhede | jyāpar̤akaṃ ca tatra
darśitam yathā idānīṃ pañcajyāsādhanamāha | “yuktyayanāṃśādapamaḥ prasādhyaḥ kālau ca kheṭāt khalu bhuktabhogyau
jināṃśamaurvyā1687guṇitākaṃdojyo lijyo2438 hutā
krāntiguṇo'sya vargam | lijyākṛteḥ 1186844 prohya
padaṃ dujyoyā krāntirbhavet krāntiguṇasya cāpam | akṣaprabhāsaṃguṇitāpamajyā tahādṛśāṃśo bhavati kṣitijjā | sā
trijyakāghnī vihṛtā dumamauryyā carajrakāsyāśca dhanuśśaraṃ
syāt” śiro0 | “khala kheṭādityapalakṣaṇam | yasmāt
khetāllagnāhā'pamaḥ sādhyastasmāt sāyanāṃśādeva | tathāyasmādudayasambandhinau bhuktabhogyakālau sādhyau tasmādapi
sāyanāṃśādeva | sāyanākaṃsva dorjyāṃ jinabhāgajyayā
guṇitā trijyayā bhaktā krāntijyā syādityādi
sphaṭārtham | asyopapattiḥ | viṣuvatkrāntivṛttayorarthakhotparamantaraṃ krāntiḥ | tayorhiḥ saṃpāte krāntyabhāvaḥ
tatastribhe'ntare paramā jinatulyabhāgāḥ | atastatsaṃpātādārabhya krāntiḥ sādhyā | udayācca tata eva | sa
ca saṃpāto meṣādeḥ prāgayanāṃ gatastvo'ntare | ataḥ sāyanāṃśāt kheṭāt krāntirbhujabhogācchakā cetyuktam | yadi
20.1.4
trijyāvṛttasya bhujāgrayā jināṃśajaprāntasthayā krāntijyā
labhyate tadeṣṭajayayā kimiti | phalaṃ krāntijyā
viṣuvadvṛttavyāsārddhasyābhimatā yā krāntirjyā sā viṣuvadvṛttavṛttāt tiryagrūpā bhavati | krāntijyā bhujakṣijyajyā karṇastadvargāttarapadamahorātravṛttavyāsārdham | saiva
dyujyā | atha kujayocyate | yadi kṣayakoṭeśramā
bhujastadā krāntijyākoṭeḥ kimiti | phalaṃ kṣitirjyonmaṇḍaladyormadhye 'horātravṛtte jyārūpaṃ syāt | saiva
kujyā | sā yataḥkaraṇāthaṃ trijyāvṛtte pariṇamyate
yadi dyujyāvyāsārdhe etāvatī tadā trijyāvyāsārthe kimiti | phala carajyā | taddhanurittha mupapannam |” prami0
akṣakṣetra śabde 42pṛ0 darśitaṃ si0 śi0 vākye dṛśyam
kuñjhaṭi strī ku-jhiṣ ghaṭ-han karmma0| nīhāre (koyāśā)
likā0 vā ṅīp kuñjhaṭītyapyatra | khārtheka | kuñjhaṭikāpi tatrārthe śabdaratnā0 | “jñeyā kuñjhaṭikā
hyaśrvā tamaḥprāyā ca sā tathā | kaphapittakarī loke
bhiṣagbhiḥ parikīrttitā” vaidyake tadguṇā uktāḥ | '
kuñjana na0kunca--karaṇe lyuṭ | “vātādyā yattvaṃ saṅkocya janayanti yadā malam | tadā draṣṭuṃ na śaknoti kuñjanaṃ nāma
tadviduḥ” iti nidāneokte 1netrarogabhede ! bhāve lyuṭ
2saṅkoce | “kuryyāt trirāgataṃ mūśaśirākuñjanapūraṇam”
suśrutaḥ | [phalāmlatvāt ṭāp | kumbhāṇḍayām rājani0
kuñjaphalā strī kuñja saṅkucitaṃ phalamasyāḥ jātitve 'pi
kuñci pu0 kuñca-san
yathā “api naḥ sa kule jāyāta yo no dadyāt trayodaśīm
pāyasaṃ madhusarpibhyāṃ prākchāye kuñjarasya ca” manuvyākhyāyām
“praśastāyāṃ trayodaśyāṃ tathā tithyantare'pi hastinaḥ
20.1.5
pūrvāṃ diśaṃ gatāyāṃ chāyāyāṃ madhughṛtasaṃyuktaṃ pāyasaṃ dadyāt | nala trayodaśovṛścikacchāyayoḥ samuccayaḥ yathācha viṣṇuḥ “api jāyeta so'smākaṃ kule kaścinnarottamaḥ | prauṣṭhapadāśve'site pakṣe trayodaśyāṃ samāhitaḥ
madhuyutena yaḥ śrāddhaṃ pāyasena samācaret | kārttikaṃ
sakalaṃ vāpi prākchāye kuñjarasya ca” | ityuktam tenāsya
pṛṣodarādimattā | anyetu “rāhurvai hastau bhūtvā candramasaṃ gṛhṇātīti” śruteḥ kuñjararūpasya rāhośchāyāyala
iti vyutpattyāgrahaṇaparatāmāhuḥ | gajacchāyādavo'pyatra
kuñjaradarī
kuñjarapippalī
kuñjarā
kuñjarārāti
kuñjarāruka
kuñjarārāṇa
kuñjarāsana
kuñjala
kuñjavallarī
kuñjādi
kuṭa
kaṭa
kaṭa
kuṭa
kuṭa
kuṭakā
kuṭaṅka
kuṭaṅkaka
kuṭaca
kuṭaja
kuṭajagatti strī “kuṭajagattirgajollasatakau gṛhaḥ” dṛ0ra0ṭī0
ukte chandobhede
kuṭajapuṭapāka pu0 cakradattokte atisāraroganāśake auṣadha bhede
yathā “snigdhaṃ ghanaṃ kuṭajavalakalamambujambūmādāya tatkṣaṇamatīva ca pācāyalā| jambū palāśapuṭapaṇr̤alatopasiktaṃ
baddhaṃ kuśeṇa ca bahirghanapaṅkaliptam | susvinnametadavapīdya
rasaṃ gṛhītvā caudreṇa yuktamatisāravate pradadyāt
kṛṣṇātimuktaśatapūjita eṣa yogaḥ sarvvātisāraharaśeṣvayameva rājā”
kuṭajarasa pu0 cakra0 ukte aśonāśake rakhabhede yathā—
“kuṭajatvaco vipācya śatapalamātraṃ mahendrasalilena | yāvat
syādaśaṃ tadvaddhvaṃ svarasatato grāhyaḥ | mocarasaḥ samaṅgā phalinī palāsthibhikṣisaṃjñasyaidha | vatsakavījaṃ tulyaṃ
cūrṇīkṛtamatra dātavyam | pūtotkāthitaḥ sāndraḥ sarasī
darvīpralepano grāhyaḥ | mātrākālopahitā rasakriyeṣā
20.1.6
jayatyasṛksāvam | jāṅgalopayasā yuktā peyā maṇḍenāthavā yathāmlimalas | jīrṇe payaśca śālīn payasā chāgenabhuñjīta | raktaṃ gudajātotthāraṃ śūlaṃ bāhvapajo nihantyāśu | balavacca raktapittaṃ rasakriyeṣā hyabhayāgam”
kuṭajaleha pu0 cakradattokte atisāranāśake lehabhede yathā
“śataṃ kuṭajamūlasya kṣuṇṇaṃ toyāpatheḥ pacet | kāthe pādāvaśeṣe'smin lehaṃ pūte punaḥ pacet| sauvarcalayavakṣāraviṅgarasravapippalīm | dhātakīndrayavājājīcūrṇaṃ dattvā paladvayam | cilāṣṭadaramātraṃ tat śītaṃ caudreṇa saṃyutam
pakkāpakvamatīsāraṃ nāśayatyāṃ savedanam | dubīraṃ grahaṇīrogaṃ jayeccaiva pravāhikām”
aśarśaroganāśake tatokte lehabhede ca yathā—
“kuṭajatvakpapalaśataṃ jaladroṇe vipācayet | aṣṭabhāgāvaśiṣṭantu kaṣāyamavatārayet| vastrapūtaṃ punaḥ kāyaṃ pacelehatvamāgatam | bhallātakaviḍaṅgāni trikaṭu triphalāntathā
ra sāñjanaṃ citrakañca kuṭajasya phalāni ca | vacāmativiṣāṃ
vilvaṃ pratyekañca palaṃ palam | lihyātpañcāni guḍasya cūrṇī
kṛtya nidhāpayet | madhunaḥ kur̤avaṃ dadyāt ghṛtasya ca kuḍavanacā | eṣa lehaḥ śamayati cārśoraktāvasrutam | vātikaṃ
paittikañcaiva saunnipātañca sannipātikam | ye ca durnāmajā
rogāstān sarvvāśu nāśayatyapi | asṛgdisamatīsāraṃ
pāṇḍurogamarocakam | pacakṣīlāīvaṃ kāsaṃ śvāsaṃ
kāmalāmapi | anupānaṃ ghṛtaṃ dadyāt madhu tatra' jalaṃ
payaḥ | rogānīkavināśāya kauṭajo leha ucyate”
kuṭajavīja na0 6ta0 | indrayave bhāvapra0
kuṭajā strī “vajraghā bhavedikṣu saṅgī kuṭajākhyam dṛ020uktalakṣaṇe chandobhede
kuṭajādyaghṛta na0 cakroktasokte mūtrādiroganāśake ghṛtabhede
20.1.7
yathā “kuṭajaphalavalkalakalkerara nīlotpalalodhaghātakīkalukaiḥ | siddhaṃ hataṃ vidheyaṃ mūtrarukṣārttasāṃ bhiṣajā”
kuṭajāṣṭaka pu0 cakradattokte atisārādiroganāśake auṣadhabhede yathā “tulāṃmapāṅkī girimallikāyāḥ saṃkṣudya patkā rasamādadīta | tasmin sūpūte palasaṃmitāni ślakṣṇāni piṣṭvā
saha yāvaśūkena | pāṭhāṃ samaṅgānativiṣāṃ samṛstāṃ vilvaṃ
ca puṣpāṇi ca dhātakīnām | prakṣipya bhūyo vipacet tu
tāvat darvī pralepaḥ kharasastu yāvat | pītastvasau kālavidā jalena maṇḍena vā 'pāyayasā'thavā'pi | nirhanti
sarvaṃ tvaritārasamyam aṇaṃ kṣitaṃ śoṇitapītakaṃ vā
doṣaṃ gṛhaṇyā vividhaṃ ca raktaṃ śūlaṃ tathārśāṃsi suśocitāni | asṛgdarañcaivamasādhyarūpaṃ nihantyavaśyaṃ kuṭajāṣṭako'yam
kuṭannaṭa pu0 kuṭantu sanu naṭati naṭa-ac | 1śyonākavṛkṣe
(śonā) amaraḥ 2kaivartī pustake (kegura) na0amaraḥ atrakuṭanaka iti pāṭhāntaram
kuṭapa pu0 kuṭa—kaṣan | 1śanau 2gṛhasamīpasthopavane, 3kuḍavarūpamānabhede ca | 4yaśe na0 hema0 [amaraṭīkā
kuṭara pu0 kuṭa-karan | manthānadaṇḍastharajju bandhanastambhe
kuṭaka pu0 kuṭa-ak | vastrasnehe (kānāṭ) ujjvala0 tasya
kauṭilyakaraṇayogyāvasthātvam | [(taittoḍi) ratnamā0
kuṭaruṇā strī kuṭepu rucetyaruṇā śaka0 | vicitrāyām
kuṭala na0 kuṭa-kalac | (cāla) kaṭiṣi paṭale hārā0
kuṭahārikā strī kuṭaṃ ghaṭaṃ harati hṛ-evul ata ittvam
dāsyāṃ hema0 | 1vaṭasya kṣārakapāle tri0 | kuṭahārakaḥ
kuṭi strī kuṭa-in | 1gṛhe “brahmahā dvādaśa samāḥ kuṭiṃ
kṛtvā vane vaset” manuḥ vā ṅīp | “vahakuṭyāṃ prabhātahastānnalabdhuharati” sā080 kuṭīcakaḥ kuṭīcaraḥ | bhāve
20.1.8
in | 2kauṭilye strī vā ḍīṣ “akuṭīkuṭilāstakṣāḥ”
devībhā0| 3vṛkṣe pu0śabdaralā 04dehe pu0si0kau0| attvārthe
ka kuṭikā kṣudragṛhe (kuḍe) strī “śiraso'ṇḍaṇahāpi
na sthānakuṭikāṣṭanāt | bhā0, va0, 12454, 5karttari
in | 5kauṭilyānvite tri0
kuṭicara puṃstrī0 kuṭi kuṭilaṃ jave carati cara-ac
javasañcare (yugula) gandhavalā0 striyāṃ jātitvāt ṅīṣ
kuṭita tri0 kuṭa-ktac | kuṭile ujjvaladattaḥ
kuṭiha na0 kuṭa-haran cicca | (kuṃr̤a) sallākaṇḍe bharataḥ
kuṭila tri0 kuṭa-ilac | 1vakro amaraḥ "bhrukuṭīkuṭilānanāḥ” devīmā0 | 2nagarapuṅge na0 rājani0 "yugadigbhiḥ kuṭilamiti mataṃ kauṇṭī kau” dṛ0ra0ṭo0ukto
2hastabhede na0 4nadībhede (bām̐kā) 5saralatnī strī bhedi0
6 sūkṣmaśāmasya gandhadravye strī rājani0
kuṭī strī kuṭa-in ṅīp | 1ggṛhe 2kuṭinyāṃ ścurānālaganvadravye ca bhedi0
kuṭīkuṭa na0 kuṭī ca kuṭaśca gavā0 ni0 samā0 dva0 | kuṭī
kuṭayoḥ samāhāre
kuṭīkhāta na0 kuṭi+khi-kta-sā | gṭahonnate vasne “kṣaurmañca rājavastrañca kauṭajaṃ paṭṭajaṃ tathā | kuṭīkhātaṃ tathaivāla
kamalajaṃ saṅghasayaḥ” mā0śa0 1847ślo0
kuṭīcaka pu0 kuṭyāṃ cakate tṛṣyati caka-tṛptau ac | saṃnyāsabhede “caturvidhā bhikṣavaste kuṭīcakabahūdakau
haṃsaḥ paramahaṃsaśca yo'la paścāt sauttamaḥ” bhā0 anu0
140 | kuṭīcakarūpādikasya āśramaśabde 841pṛ0darśatam “nyāsī kuṭīcakaḥ pūrvvaṃ bahvodo haṃsaniṣkriyo”
bhāga03,12,27
kuṭīmatha tri0 kuṭyā vikāro 'vayavo vā śarā0 mayaṭ
1kuṭyavayave tadvikāre ca striyāṃ ṅīp
20.1.9
kuṭīmukha pu0 kuṭīva sukhamasya | śivapāriṣadabhede | “śaṅkhakarṇamukhāḥ sarve śevāḥ pāriṣadāstathā | kākaḥ kuṭīmukho dantī vijayā ca tapo'dhikā” bhā0śa010a0,
kuṭīya kuṭagrāmivācarati kyac nāmadhā0 para0 aka0 seṭ
kuṭīyati prāsāde si0 kau0
kuṭīra pu0 kutsā kuṭī kuvārthe raḥ svārthikapratyayasya kacit
prakṛtiliṅgatātikramasyoktaḥ puṃstvam
Linked texts (3)
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit