Vacaspatya 3.2

3.2

sū0 nirṇītaṃ
yathā 'dṛṣṭe tatparimāṇam' kṛtārḍāyāmiṣṭau varṣaṇe
dṛṣṭe sati tatparimāṇameva karma karttavyaṃ yatparimāṇāmadṛṣṭe varṣaṇe kriyate | na tu dṛṣṭau dṛṣṭāyāṃ kimapyanya n
kṛtāṅkaṃ parityājyamiti | na ca varṣaṇaṃ tatra tasyā dṛṣṭeḥ phalaṃ,
kintu kālasvabhāvāt pratibandhakāpagamāñca svayaṃ pravṛttam
ityāśayaḥ"saṃ0vyā0| ataeva jaimininā 3,2,12, karmmaṇi
ārabdhaṃ phalecchā rāhitye, kayañcita phalaprāptau ca vyārabdhasya
kāmyakarmmaṇaḥ samāptyasaktau yathā "prakramāntu niyujye -
tārambhāsya nimittatvāditi” vyākhyātaṃ cedaṃ śavarakhāminā
yathā "prajākāmo yajeta, pāmakāmo yajeta"-ityevamādi
karma samāmnāyate | tatra sandehaḥ-kiṃ prakrāntuṃ niyośataḥ
tasya vyākhyātasya artham upadirśana, 'upakramaprabhṛti
apavarga paryantam vyāha-iti, upakramādārabhya yāvat
parisamāptiḥ - ityetāvān vyāpāraviśeṣaḥ tasya arthaḥ,
na yathā pākaḥ slānaḥ-iti | tata hi pākassattvābhāve
nihiṣyate na vyārabhya parisamāpayitavyam | evaṃ ca
cyākhyātārthaṃ laukikā api pratipadyante, tanna na vyārambhe
puruṣaprayatnaḥ nodyate-iti gamyate | yato noditaṃ na niyogata vyārabhante, niyogataḥ punaḥ parisamāpayanti, tena
nobhe vyārambhaparisamāptī yaṅgārthaḥ kinnarhi ? - parisamāptiḥ yaṅgārthaḥ parisamāptāvarddhaprāptatvāt ārambhasya
tasmāt parisamāptiḥ yaṅgārthaḥ - iti gamyate | sā cet
śabdāthaḥ, sā kartavyatayā nodyate, vyārambho nāsti karttavyatāyāvacanaṃ ' tena na niyogata vyārambhaḥ, niyogatasta
parisamāptiḥ | tena upakrānte karmmaṇi yadi yaṃthāna
phalecchā, adyāpnoti vā phalaṃ, tasyāmapyavasthāyāṃ, karttavyameva upakrāntasya parisamāpanam | manu vyarthino yo'rthaḥ so'tna karttavyatayocyate' | naitadevaṃ, vākyārthī
hi sa bhavati, yāgasya tu kartta vyatā yatyā gamyate
tasmāt grāmakāmeśya yāga vyarakhaḥ parisamāpanīyaḥ
yāsādikāmanāvacanaṃ nimittatvena tadā bhavati nimitte,
ca utpanne yat kartavyam- ityucyate, tadvinaṣṭe 'pi nimitta
karttavyam, na hi tadvinaṣṭam vyakṛtañca bhavati, utpattiya
nimittaṃ na bhāvaḥ tasmāt bītāyā mapi phalecchāyām upakrāntaṃ parisamāpayitavyam | kriyāyā hi nimittam
pyārambhaḥ so'pi parisamāptaḥ” iti
kārīrīṣṭi' prakṛtya śrūyate ca | "yadi varṣannāsalova juhuyāt" "kārīrīmanuraṣṭiḥ" mi0kau0
kārīṣa na0 karīṣāṇāṃ samūhaḥ vyaṇ | śuṣkagomayasamūhe
kārīṣagandhi li0 kārīṣasyeva gandho'sya inasamā0 | śuṣkagomayasaṃṣagamdhayukte striyāṃ ṣāṅ cāp| kārīṣagandhthā tasyāḥ
tataputtre puṃlakṣaṇoḥ parayoḥ saṃprajñā0 dīrghaśca | kāroṣagandhīputtraḥ kāroṣagandhīpatiḥ | evaṃ parasakārīṣagandhīputtraḥ | upasarjane tu na, vyatikārīṣagandhyāpatiḥ | bandhuśabde pare tu bahuvrīhau tathā vā, kārīṣabamdhyāvandhuḥ kārīṣagandhībamdhuḥ| evaṃ kauśadgandhyācchandāpi saṃprasāraṇādī
“upastutiṃ bharamāṇāsa kāroḥ” ṛ0 1, 148, 2,
“nila śudraḥ kāhastaḥ paśave yañca pracāritam” manuḥ
“kāruhastaḥ śuciḥ paṇyaṃ bhaikṣaṃ yoṣitmukhaṃ tathā” yājña0
“gorakṣakān vāṇijakān tathā kārukuśīlavān
preṣyān vārdhuṣikāṃścaiva viprānū śūdavadācaret” manuḥ
3 sūpakārādau “dhānye'ṣṭamaṃ viśāṃ śulkaṃ viṃśaṃ kārṣāpaṇāvaram | karmopakaraṇāḥ śūdrāḥ kāravaḥ śilpinastathā”
manunā kāruśilpinorbhedena nirddaśāt “kāravaḥ sūpakārādayaḥ” kullū0 | eteṣāṃ ca karmākaraṇarūpa eva
karo na dhanarūpādirmahanā karmopakaraṇatvena teṣāṃ
nirddeśāt | tatra karapratikalpakakarmasvarūpakāro manunādarśito yathā “kārukān śilpinaścaiva śūdrāṃścātmopajīvinaḥ | ekaikaṃ kārayet karma māsimāsi mahīpatiḥ” māsi māsi karma ekaikaṃ dinaṃ kārayedityarthaḥ
“sambha ya kurvvatāmarghaṃ sabādhaṃ kāruśilpinām | ardhasya
hrāsaṃ vṛddhiṃ vā jānatāṃ dama uttamaḥ” yājña0