Vacaspatya 3

Vācaspatya 3

Language: Sanskrit

3.3 — 5 parts
3.1 — 19 parts
3.42 — 4 parts

3.2

sū0 nirṇītaṃ
yathā 'dṛṣṭe tatparimāṇam' kṛtārḍāyāmiṣṭau varṣaṇe
dṛṣṭe sati tatparimāṇameva karma karttavyaṃ yatparimāṇāmadṛṣṭe varṣaṇe kriyate | na tu dṛṣṭau dṛṣṭāyāṃ kimapyanya n
kṛtāṅkaṃ parityājyamiti | na ca varṣaṇaṃ tatra tasyā dṛṣṭeḥ phalaṃ,
kintu kālasvabhāvāt pratibandhakāpagamāñca svayaṃ pravṛttam
ityāśayaḥ"saṃ0vyā0| ataeva jaimininā 3,2,12, karmmaṇi
ārabdhaṃ phalecchā rāhitye, kayañcita phalaprāptau ca vyārabdhasya
kāmyakarmmaṇaḥ samāptyasaktau yathā "prakramāntu niyujye -
tārambhāsya nimittatvāditi” vyākhyātaṃ cedaṃ śavarakhāminā
yathā "prajākāmo yajeta, pāmakāmo yajeta"-ityevamādi
karma samāmnāyate | tatra sandehaḥ-kiṃ prakrāntuṃ niyośataḥ
tasya vyākhyātasya artham upadirśana, 'upakramaprabhṛti
apavarga paryantam vyāha-iti, upakramādārabhya yāvat
parisamāptiḥ - ityetāvān vyāpāraviśeṣaḥ tasya arthaḥ,
na yathā pākaḥ slānaḥ-iti | tata hi pākassattvābhāve
nihiṣyate na vyārabhya parisamāpayitavyam | evaṃ ca
cyākhyātārthaṃ laukikā api pratipadyante, tanna na vyārambhe
puruṣaprayatnaḥ nodyate-iti gamyate | yato noditaṃ na niyogata vyārabhante, niyogataḥ punaḥ parisamāpayanti, tena
nobhe vyārambhaparisamāptī yaṅgārthaḥ kinnarhi ? - parisamāptiḥ yaṅgārthaḥ parisamāptāvarddhaprāptatvāt ārambhasya
tasmāt parisamāptiḥ yaṅgārthaḥ - iti gamyate | sā cet
śabdāthaḥ, sā kartavyatayā nodyate, vyārambho nāsti karttavyatāyāvacanaṃ ' tena na niyogata vyārambhaḥ, niyogatasta
parisamāptiḥ | tena upakrānte karmmaṇi yadi yaṃthāna
phalecchā, adyāpnoti vā phalaṃ, tasyāmapyavasthāyāṃ, karttavyameva upakrāntasya parisamāpanam | manu vyarthino yo'rthaḥ so'tna karttavyatayocyate' | naitadevaṃ, vākyārthī
hi sa bhavati, yāgasya tu kartta vyatā yatyā gamyate
tasmāt grāmakāmeśya yāga vyarakhaḥ parisamāpanīyaḥ
yāsādikāmanāvacanaṃ nimittatvena tadā bhavati nimitte,
ca utpanne yat kartavyam- ityucyate, tadvinaṣṭe 'pi nimitta
karttavyam, na hi tadvinaṣṭam vyakṛtañca bhavati, utpattiya
nimittaṃ na bhāvaḥ tasmāt bītāyā mapi phalecchāyām upakrāntaṃ parisamāpayitavyam | kriyāyā hi nimittam
pyārambhaḥ so'pi parisamāptaḥ” iti
kārīrīṣṭi' prakṛtya śrūyate ca | "yadi varṣannāsalova juhuyāt" "kārīrīmanuraṣṭiḥ" mi0kau0
kārīṣa na0 karīṣāṇāṃ samūhaḥ vyaṇ | śuṣkagomayasamūhe
kārīṣagandhi li0 kārīṣasyeva gandho'sya inasamā0 | śuṣkagomayasaṃṣagamdhayukte striyāṃ ṣāṅ cāp| kārīṣagandhthā tasyāḥ
tataputtre puṃlakṣaṇoḥ parayoḥ saṃprajñā0 dīrghaśca | kāroṣagandhīputtraḥ kāroṣagandhīpatiḥ | evaṃ parasakārīṣagandhīputtraḥ | upasarjane tu na, vyatikārīṣagandhyāpatiḥ | bandhuśabde pare tu bahuvrīhau tathā vā, kārīṣabamdhyāvandhuḥ kārīṣagandhībamdhuḥ| evaṃ kauśadgandhyācchandāpi saṃprasāraṇādī
“upastutiṃ bharamāṇāsa kāroḥ” ṛ0 1, 148, 2,
“nila śudraḥ kāhastaḥ paśave yañca pracāritam” manuḥ
“kāruhastaḥ śuciḥ paṇyaṃ bhaikṣaṃ yoṣitmukhaṃ tathā” yājña0
“gorakṣakān vāṇijakān tathā kārukuśīlavān
preṣyān vārdhuṣikāṃścaiva viprānū śūdavadācaret” manuḥ
3 sūpakārādau “dhānye'ṣṭamaṃ viśāṃ śulkaṃ viṃśaṃ kārṣāpaṇāvaram | karmopakaraṇāḥ śūdrāḥ kāravaḥ śilpinastathā”
manunā kāruśilpinorbhedena nirddaśāt “kāravaḥ sūpakārādayaḥ” kullū0 | eteṣāṃ ca karmākaraṇarūpa eva
karo na dhanarūpādirmahanā karmopakaraṇatvena teṣāṃ
nirddeśāt | tatra karapratikalpakakarmasvarūpakāro manunādarśito yathā “kārukān śilpinaścaiva śūdrāṃścātmopajīvinaḥ | ekaikaṃ kārayet karma māsimāsi mahīpatiḥ” māsi māsi karma ekaikaṃ dinaṃ kārayedityarthaḥ
“sambha ya kurvvatāmarghaṃ sabādhaṃ kāruśilpinām | ardhasya
hrāsaṃ vṛddhiṃ vā jānatāṃ dama uttamaḥ” yājña0

3.4

kārake
tattatkriyāniṣpādake tri0mediri0| “rāghavasya tataḥ kāryyaṃ
kārurānarapuṅgavaḥ” bhaṭṭiḥ| bhāve uṇ

3.3.1

karmaṇi medi0
5 śilpe hemaca06 dyotavini0| atnedaṃ bodhyam uṇādīnāmavyutpattipace rūḍhadāyaśaktyā śilpaprabhṛti tattadarthavācakatā, vyutpattipacce avayavaśaktyā svasvārthasyāpyapasthāpanena
yogena viśiṣṭārthaparatayā yaugikatvaṃ tena kāryya kāścarityādau
karmmāderanvayaḥ udantakayogāca tatra karmmaṇi na ṣaṣṭhī
vyapratyayasyārthe karmaṇo'nvayāsamabhavāt na dvitīyādiprasaṅgiḥ| svārthe kan| kāruko'pi sūpakārādau| “na rājño
nṛpataḥ kāryyo na kārukakuśīlavau” manuḥ | “ayastuvaṃstu śuśrūṣāṃ śūdaḥ kartuṃ dijanmanām | putradārātyayaṃ
prāpto jīvet kārukakarmmabhiḥ | yaiḥ karmmabhiḥ pracāritaiḥ
śuśrūṣyante dvijātayaḥ | tāni kārukakarmāṇi śilpāni
vividhāni ca” manuḥ | striyāmūṅ | kārū śilpinyāṃ
rajakādistriyām | [ caure śabdaci0
kārucaura pu0 kāruṇā śilpena caurayati cura-ac | sandhikāruṇḍī strī īṣat ruṇḍī mūrddhahīnā | jalaukāyāṃ śabdaca0
kāruṇya na0 karuṇaḥ karuṇāyuktaḥ karuṇāviṣayo vā tasya bhāvaḥ,
kāru(rū)ṣa pu0 karu(rū)ṣasya rājā aṇ | karu(ka) padeśādhipe
kāreṇava tri0 kareṇoridam | kareṇusambandhinuṣṭyādā
kāreṇupāli puṃstrī kareṇupālasyāpatyam iñ
kārottara pu0 kāreṇa surāgalanakriyayā uttarati ud+tṛsurāmāsivati tathā ca sati kārotarāt carmāṇi
surā patati” saṃ0 vyā0 | “tasya romākhyeva puṇḍrāṇi,
tvak tokmāni, māṃsaṃ lājā asthi kārotaro majjā
māsaraṃ rasaḥ parisrujjanaṅgalohitaṃ, retaḥ payaḥ, mūtraṃ
surovadhyam vaksasam” śata0 brā0 12,8,1,2 | evaṃ
kārotaraśabdasya cālanīparatve sthite surāmaṇḍasya tatsādhyatvāt tathātvaṃ bodhyam
vyakkala

3.3.2

bham | apāṃ vai sadadhī vahniḥ sūryyasya nabhaso'pi vā"
tataḥ paśyārjunayoḥ saṃvāde bahukathā tatra dṛṣṭvā
"bhavantaṃ kārttavīryyoyodyogamabhyasacokarat" bhaṭṭiḥ
"ananyasādhāraṇarājagabdovabhūva yogī kila kārtta
vīryyaḥ" raghuḥ
kṣaṇikaṃ tatra dṛśyam | mantramahodadhau 17 taraṅge
kārttavīryyamantrārthaka prasaṅgā viśeṣo darśito yathā
"atha dīpavidhiṃ vakṣye kārttavīryyapriyaṅkaram | vaiśākhe śrāvaṇe
mārge kārttikeyāśvinapauṣayoḥ | māghaphālgunayormmāsordopārambhā samācaret | tithau riktāvihīnāyāṃ vāre śamikujau vinā | hattottarāśviraudreṣvaha puṣyaśravaṇā''
vāyubheṣu | didaivate 'rdreṣa rohiṇyāṃ dīpārambho hitārthinām | carame 27ca, vyatīpāte dhṛtau 6 nau sukarmāṇi | prītau
harṣe ca saubhāgye śobhanāyuṣmatopi | karaṇe viṣṭirahite
paṅakreḍhodayādiṣu | yogeṣu rājño pūrvāhṇe dopārambhaḥ
sataḥ śubhaḥ | kārttike śuklasaptamyāṃ niśīthe'tīva śobhanaḥ
yadi tatra rakhervāraḥ śravaṇaṃ tatra durlabham | atyāvaśyakakāyyeṣu māsādīnāṃ na śodhanam | ādye 'ṅga ptapoṣva niyato
brahmacārī gayāta dhīḥ | prātaḥ snātvā śuddhabhūmau kṣiprāyāṃ
gomayodakaiḥ | prāṇānāyamya saṅkalpya nnyāsān pūrvvoditāṃñcaret | ṣaṭkoṇaṃ racayedbhū mau raktacandanagandhaje le
antāra' (krīṃ) samālikhya ṣaṭ‌koṇeṣu samālikhet
mantrarājasya ṣaḍvarṇān kāmavojavivarjitān | sṛṣṭiṃ
padma varma cāstaṃ pūrvādyāśāsu saṃlikhet | navāṇaiveṣṭayettacca trikoṇa' tadvahiḥ punaḥ | evaṃ vilikhite yantre
nidadhyāddīpabhājanam | svarṇajaṃ rajatauthyaṃ vā tāmrajaṃ
tadabhāvataḥ | kāṃsyapātraṃ madhyamañca kaniṣṭhaṃ lauhajaṃ smṛto

3.3.3

mānyeṣe saṅgrūpyothaṃ srambhī godhūmacūrṇajam | vṛkṣeṣṭaṣṭaṃ
samānaṃ tu pāttraṃ kuryyāt prayatnataḥ | arkadiksaptaṣaṭ
pañcacaturāmāṅgulairmmatam | ājya palasahasre tu pātnaṃ
śatapaleḥ kṛtam | ājye 'hutapale pātraṃ pañcapañcāśatokṛtam | pañcasaptatausaṃkhye tu pātna' ṣaṣṭipalaṃ matam
triṣaṣṭrīkṛtapale śarada 185 palabhājanam | dvisaṅkhyāṃ bharamitaṃ 118 yatājña li'gatā mitam | yate'tiśara 55 saṃkhyātamavamanyatva kalpayet | nityadīpe
ṣaṣṭhipalaṃ pātramājye kṛtaṃ palam | evaṃ pātra pratiṣṭhāpya vartīḥ strotolitāḥ kṣipet | ekā tisro'tha vā
pañca sapādyā viṣamāñcapi | tithitulyāstā ''saṅgha
cantu tantusaṃkhyā vinirmmitā | goghṛtaṃ prakṣipettattra
śuddhavastraviśodhitam | sahasrapalasaṃkhyādi ṭyānta'
pātāddakṣiṇadigbhāge śakrā'ṅga lacatuṣṭayam | adho'dho
dakṣiṇādhārāṃ nikṣanecca churikāṃ śubhām | dopaṃ prajvālayettatra gaṇḍa yastutipūrvvakam | dopāt pūrvvatna digbhāge sarvvato bhadramaṇḍale | taṇḍulādaṣṭake vāpi
vidhivat sthāpayeddhaṭam | tatrāvāhya nnṛpādhīśaṃ pūrvvavat
pūjayet sudhīḥ | lājākṣatān samādāya dīpaṃ saṅkalpayettataḥ | dīpasaṅkalpamantro'tha kathyate ḍoṣu 52
bhūmitaḥ” | tattatsumanyādikasaṅgā yeṣāmihauryyateto yathā
“evaṃ dīpapradānasya karttāro'khilāṅginām | dīpaprabodha
kāle tu varja yedaśubhāṅkitam | viprasya darśanaṃ tatra
śubhadaṃ parikīrttitam | śūdrāṇāṃ madhyamaṃ proktaṃ mlecchasya
vadhabandhanam | āsvotlordarśanaṃ dṛṣṭaṃ gatrādyasya sukhāvaham
ṭopajvālā samā siddhi, vakrā nāśavidhāyino | kṛte dīpe
yadā pātna' bhagna dṛśyeta deśtaḥ | paścādarvāk tadā gacche

3.3.4

dūyajamānoyamākhyam | vamrdhyā nnaraṃ yadā kuryyāt kāryyaṃ vidhyedihasvataḥ | nemahīno bhavet karttā tasmin dīpāntare
kṛte | aśucisrśane vyādhirdīpanāśe tu caurabhīḥ
mamārjārāmasaṃsarye bhavedbhūpatitobhayam | yāttārambhe
vasupaleḥ kṛtodāpo'khileṣṭadaḥ | tasmāddīpaḥ prayatne na
rakṣaṇīyo'ntarāyataḥ | ā samāptaḥ prakurvīta brahmacaryya mva
bhūśayaḥ | slośūdrapatitādonāṃ sambhāṣāmapi varjayet
japet sahasra' pratyaṅki mantrarājaṃ navāhvaram | stottrapāṭha' pratidinaṃ niśīthinyāṃ viśeṣataḥ | ekapāṭena
ṭopāye sthitvā yo mantranāyakam | sahasraṃ prajapedrātrau
so'bhīṣṭa kṣipramāpnuyāt | samāpya śobhane dhahne saṃbhojya
dvijanāyakān | kumbhodakena karttāramabhiṣiñceśrca su' svaran
karttā ca dakṣiṇāṃ dadyāt puṣkaḷāṃ toṣaḍetave | gurau tuṣṭe
dṛḍhātauṣṭa' karttavyaḥ sutonṭapaḥ | gurvājñayā svayaṃ kuryyādāda
vā kārayeddaram | kṛtvā ratnādidānena dīpadānaṃ dharāpateḥ | gurvvājñāmantarā kuryyādyo dopaṃ sveṣṭasiddhaye
pratyutānubhavatyeva hānimeva pade pade | dīpadānavidhiṃ
brūyāt kṛtannādiṣu no guruḥ | duṣṭebhyaḥ kathitomantro vaktu
duḥkhāyahau bhavet | uttamaṃ goghṛta', proktaṃ' madhyamaṃ mahiṣībhavam | tilataikhantu mahak tsān kanīṣo'jādikaṃ
itam | āstaroṇe sugandhena dadyāt saṃma dīpakam
saṃśaya’ | yathā kāryāścuddhāḥ kuryyāddīpadānaṃ khaveśmani
vighnāḥ sarvve'ribhiḥ sākaṃ tasya naśyanti dūrataḥ | sarvvadā
jayamāpnoti puttrān pauttrān dhanaṃ yaśaḥ | yathā kathañcidyo gehe nityaṃ dīpaṃ samācaret | kārttavīryyārjunaproktau
so'bhīṣṭaṃ labhate naraḥ | dīpapriyaḥ kārttavīryyomārttaṇḍo

3.3.5

nativallabhaḥ | stutipriyo mahāviṣṇurgaṇeśastarpaṇapriyaḥ
durgā'rccanapriyā nūnamabhiṣekapriyaḥ śivaḥ”
kārttavīryyasya ca dattātreyasyajñayogaprabhāvāt hareśakvāvatārācca upāśyatvam | yathā cāsya hareśakrāvatāratvaṃ tathā tasya
dhyāne varṇitaṃ yathā “udyatsūryyasahasrakāntirukhikhaṅkhaudhībharrvvandito hastānāṃ śatapañcakena ca dadhaccāpāniṣūstānnatā | kaṇṭhe hāṭakamālayā parivṛtaścakrāvatāro hareḥ
pāyāt syandanago'ruṇāmbaradharaḥ śrīkārttavīryyo nṛpaḥ”
2 subhūmākhye jainarājacakravarttibhede hemaca0
kārttavīryyāri pu0 6ta0
kārttasvara na0
“nattatnanāmnā māsāstu śeyāḥ parvvantayogataḥ” sū0si0
“kārttikādiṣu saṃyoge kṛttikādi dayaṃ dvayam | antyopāntyau pañcamaśca tridhā māsatrayaṃ smṛtam” sū0si0
kārttike nāṃmabhavātu" padma pu0 "mete viṣṇoḥ sadāṣāḍhe
bhādre ca parivarttate | kārttike parivṛdhyeta śuklapakṣe
hareddine” matsyapu0 | tatra nānāparyyabdānāmatvakatta śaktikaratyanta kṣayyeti viddhānāt cāndre mukhyatvam, saure gauṇatvamiti racu0 | ubhayatra śaktikiriti kālamādhavīye
sthitam | māghavandre vivṛtiḥ | evaṃ mārgyādīnāṃ cāndrasaurañcavacanūktām

3.1.1

kṛttikānakṣatrayuktapaurṇamāsīghaṭite
barḍamāsātmake tatputtre ca | "nakṣatreṇa yuktaḥ kālaḥ”
"sāsmin paurṇamāsīti saṃjñāyām” pā0 vyā0 jayādityena asminiti ṭagaratvādityākhyaṃ ca māvārddhamāsasaṃvatsarāṇāmiva majñeti vyākhyāya udāhṛtaṃ pauṣomāsaḥ pauṣo'rddhamāsaḥ pauṣaḥ saṃvatsara iti” | guroḥ
kṛttikārohiṇyoranyataranakṣatreṇa paryyanayoge gurorastoṭayopalakṣite 4 varṣe ca yathoktaṃ sū0 si0 ratnamālāyām
"atha prasaṃkhyātu kārttikādivṛhaspativarṣagaṇyaṅka” raṅga0
"vaiśākhādiṣu kṛṣṇe ca yogaḥ pañcadaśe tithau | kārttikādīni varṣāṇi gurorakṣādayāt tathā” sū0 si0
dyekataralābhe kārttika sarvasve eva mārgaśīrṣādi | yatva varṣadvayaghaṭakayoganakṣatrayorakatara viruddhana' gato gururyyānmannadeti
tatra kā gatireti cet kārttikottara mārgaśīrṣa
mārgaśīrṣottara' pauṣamityādikamādratiḥ”
bārhaspatyavarṣa prayojanamuktaṃ sū0 si0 “bārhaspatyena ṣaṣṭhyabdaṃ
jñeyaṃ nānyaistu nityaśaḥ” | ṣaṣṭhyabdaṃ prabhavādiṣaṣṭhiṇi
yathā ca kārttikaśabdasya kārttikīyukyārddhamāsaparatvaṃ varṣabheda
paratvaṃ ca jayādityena darśitaṃ tathā āpyāyavāśvināṣāḍha śabdānām‌pi tādṛśapaurṇamāsīghaṭitapañcavatsaraparatva'
pūrṇa nakṣatrāpi jñeyam
kṛttikāṇāmayaṃ pauṣyatvena sutaḥ | bagnau niṣṣikta rudratejojāte 5 skande deve | tasya kṛttikāpoṣyatvakathā ca
bhā0anu0 840• yathā
hyābhiradya vai | tasmāt prajā vaḥ khagamāḥ sarvvaiṣāṃ na
bhaviṣyati | pāvakastu na tatrāsīcchāpakāle bhṛgudbahaḥ !

3.1.2

he devāvyāstathā śāpādapatyotpāttadyā'bhavan | rudrastu tejo'pratimaṃ dhārayāmāsa vai tadā | prasravan sa tatastasmāt kiñcitsantāpasaṅgataḥ | utpapāta tadā vahnau vahne vāhutopamam | tejastejasi saṃpṛktamātmayonitvamāgatam”
ityupakramya tārakāsureṇa bādhitānāṃ devānāṃ brahmasamīpe varaprārthanādikamuktaṃ yathā
‘devā ūcuḥ | asurastārako nāma tvayā dattośvaraḥ
prabho ! | surāṇāmīśa kliśnāti vadhastasya vidhīyatām
tasmādbhayaṃ samutpannamasmākaṃ vai pitāmaha ! | paritrāyasva no
deva ! na hyanyā gatirasti naḥ | brahmovāca | samo'haṃ
sarvvabhūtānāmadharmaṃ neha rocaye | hanyatāṃ tārakaḥ kṣipraṃ
surarṣigaṇabādhitaḥ | vedā dharmmāśrva nocchedaṃ gaccheyuḥ
surasattamāḥ ! | vihitaṃ pūrvvamevātra mayā vai śṭaṇu vo
vacaḥ | devā ūcuḥ | varadānodgatāto daiteyobalamardditaḥ | daiverna śakyate hantuṃ sa kathaṃ prathamaṃ vrajet | sa
hi naiva hya devānāṃ na surāṇāṃ na rakṣasām | badhyaḥ syāmiti
jagrāha varaṃ tvattaḥ pitāmaha ! | devāsya śaptā ruṣṭāryā
prajocchede purā kate | na bhaviṣyati vo'patyamiti sarvvaṃ
jagatpate ! | brahmovāca | hutāśano na tatrāsīcchāpakāle surottamāḥ ! | sa utpādayitā'patyaṃ badhāya tridaśaddiṣām | tadde sarvvānatikramya devadānavarākṣasān
manuṣyānatha gandharvvācchāgānatha ca pannagān | astreṇāmoghapātena yastā taṃ ghātayiṣyati | yato vo bhayamutpannaṃ
te cānye suraśatravaḥ | sanātanau hi saṅkalpaḥ kāma
ityabhidhīyate | rudrasya retataḥ praskannamagnau nipatitañca
yat | tattejo'gnisamudbhūtaṃ dvitīyamiva pāvakam | badhārthaṃ

3.1.3

devaśatrūṇāṃ gaṅgāyāṃ janayiṣyati | sa tu nāśāya taṃ
garbhaṃ naṣṭaḥ sa hutabhuk tadā | tasmāddo bhayamuddehāḥ !
samutpatsyati pāvakiḥ | anindyatāṃ vai jvalanastathā
cādya niyujyatām | tārakasya badhopāyaḥ kathito vai
yā'naghāḥ ! | na hi tejasvināṃ śāpāstejaḥsu prabhavanti
balātpratibalaṃ prāpya durbbasāni bhavanti vai | ityāsa vo manojataṃ kāmaṃ devaḥ sampādayiṣyati | etahākyamupaśśrutya tato devā mahātmanaḥ | jagmuḥ saṃsiddhasaṅkalpāḥ
paśyanto vibhāvasum | tatastairlokāścatasro vicinvataḥ
suraiḥ saha | kāṅkṣanto darśanaṃ vahneḥ sarvve tadgatamānasāḥ
pareṇa tapasā yuktāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ | lokānanvacaran siddhāḥ sarvva eva bhṛgūttama ! | naṣṭamāni saṃkṣīnaṃ
nābhijagmurhutāśanam | tataḥ saṃjātasantāpāstanmahe rthenajñāstadāga | jaleśvaraḥ klāntamanāstejasā'gneḥ pradīpitaḥ
uvāca deśaśyārūḍha ko rasātalamatonvitaḥ” ityupakramya 85
a0 devairabhigamyāgnestato devaiḥ prārthitavaratādikamuktaṃ yathā
“agniruvāca | brūta yaṅgavatāṃ kāryyaṃ karttā'smi tadahaṃ
surāḥ ! | bhavatāntu viyogā''tmā mā vo'lākṣmi dicāraṇa | devā ūcuḥ | asurastārako nāma brahmaṇo varadarpitaḥ | adya na prabhāṣate vīryyādvadhastasya vidhīyatām
imān deyagaṇāṃsnāta ! prajāpatigaṇāṃstathā | ṛṣīṃ ścāpi
mahābhāga ! paritrāyasya pāvaka ! | apatyaṃ tejasā yuktaṃ
pravīraṃ janaya prabho ! | yaddvayaṃ no'surātsaṅga sāmayedbhavanāśana ! | prapannāṃ no mahādeyyā nānyadasti parāyaṇam
anyatra bhavato vīryyāttasmāntrāyasya naḥ prabho ! | ityuktaḥ
sa tathetyu ktvā bhagavān havyavāhnaḥ | jagāmātha durādharṣo

3.1.4

gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ prati | tayā cāyaṃbhavo'gryo garbhamtasmin
dadhe tadā | vavṛdhe sa tadā garbhaḥ kanve ṣṇagatiryathā
tejasā tasya devasya gaṅgā viṅgalabacetanā | santāpamagamattīvraṃ sā voḍhuṃ na śaśāka ha | vyāhite jvalanenātha
garbhe tejaḥsamanvite | gaṅgāyāmamuraḥ kāścandroduḥkhaṃ vyatimānadat | asṛddhipatitenātha nādena vipulena vā | visrastoṅgalinayanā gaṅgā viṅgalabocanā | visannā nāyaṛdagarbha voḍhumātmānameva ca | sāta tejaḥparītāṅgī kampayantīva jāhnavī | uvāca jvalanaṃ vipra ! tadā garbhabaloddhatā
na te gaktā'smi bhagavaṃstejo'sya vidhāraṇe | vimūḍhā'smi
latā'nena na me svāsthaṃ yathā purā | vihvalā cāsmi
bhagavaṃstejo naṣṭañca me'nagha ! | dhāraṇe nāsya śaktā'haṃ garbhasya
tapasāṃ vara ! | utsraṣṭuñco'haminaṃ duḥkhātta tu kāmāt kathañcana | na tejaso'sti saṃsargo mama deva ! vibhāvaso !
śaktā cāsi mabho gantuṃ māṃ voḍhu' dhārayituṃ tathā | na
hi te kiñcidapāyyamanyato dhārayantate | sā vahninā
cāryyamāṇā deverapi sureśvarī | samutsasarja taṃ garbhaṃ mero
giri-re tadā | bamarthā dhāraṇe cāpi rudratejaḥpradharṣitā
nāśakatta' tadā garbha saṃdhārayitumojamā | sā samutsṛjya
taṃ tu ktvāhośrotyānaraprabham | darśayāmāsa cānnikāṃ tadā
gaṅgāṃ bhṛgūdvaha ! | prapaccha saritāṃ śreṣṭhāṃ kaścidgarbhaḥ sukhodayaḥ | ko'yañco'pi vā devī kīdṛśa pañca dṛśyate
tejasā kena vā yuktaḥ sarvvametad brūhi me”

3.1.5

“gaṅgovāca | jātakrupaḥ sa garbho vai tejasāṃ samidhānagha ! | suryyo vimalo dīptaḥ paryyantañcāvabhāsayat | padmotpalagrimitrāṇāṃ sudānābhiva śītalaḥ | gambho'sya saptadambhānāṃ tulyāṃ vai sapatāṃvara ! tejasā tasya garbhasya bhāskarasyeva raśmibhiḥ | yad vyaṃ parisaṃkraṣṭa' pṛthivyāṃ pacca teṣu
ca | tat sabrvaṃ kāñcanobhūtaṃ samantāt pratyadṛśyata | paryyadhāvata caivāṃca nadīḥ prasravaṇāni ca | vyādī payetsvatejasā
ca trailokā sacarācaram | evaṃrūpaḥ sa bhagavān ! puttraste
havyavāhana ! | sūrdhyavaiśvānarasamaḥ kāntyā soma dūvāparaḥ
utkṛkā tta sā devī tatraivāntaradhīyata | pāvakaścāpi
taṃ dṛṣṭvā katvā kāryyaṃ divaukasām | jagāmeṭa' tato devaṃ
tadā bhārgavanandana ! | etaiḥ karmaguṇairloke nāmāmneḥ pariga yate | hiraṇyaretā dūti vaiṛṣibhirbibudhaistathā | pṛthivī
ca tadā devo khyātā vasumatīti vai | sa tu garbho mahātejā
gāṅgeyaḥ pāvakodbhavaḥ | divyaṃ śaravaṇa' prāpya vyavadhe'dbhutadarśamaḥ | dadṛśuḥ kṛttikāstantu bālārkasadṛśadya tim
puttrabhūtāśca taṃ bālaṃ pupuṣustanyavistareḥ | tataḥ sa kārtti -
keyatvamavāpa paramādbhutiḥ | skannatvāt skandatāñcāpi
guhāvāsād guho'bhavat” | adhikaṃ kārttikeya śabde vakṣyate
kārttikasyeyamaṇ ḍīp | kārttikī dai devīśaktibhede
koṣāvyaryām nakṣattrikāntargate jayantīsthe 7 devībhede ca
kṛttikānakṣatreṇa yuktā paurṇamāsī aṇ ṅāp | cāndrakārttikamāsasya 8 paurṇamāsyām stro | “kārttikyāḥ
vyāpahāyaṇo māse' mahābhā0
kārttikavrata na0 kārttike karttavyaṃ vratam | kārttikamāse

3.1.6

tena kṣipedu yastu māsaṃ dāmodarapriyam | tiryyagyonimavāpnoti sarvvadharmmabahiṣkṛtaḥ | na brahmāhā sa
gopnaśca sarvvasvī vahā'vrato | na karoti muniśreṣṭha !
yo naraḥ kārttikavratam | vidhavā ca viśeṣeṇa vrataṃ yadi na
kārttike | karoti munivāhūla | naraka' yāti sā dhruvam
vratantu kārttike māsi yadā na kurute gṛhī | dūṣṭāpūttaṃ
vṛthā tasya yāvadāhūtanārakī | saṃprāpte kārttike māse
dvijo vrataparāṅmukhaḥ | bhavanti vimukhāḥ sarvve tasya devāḥ
savāsavāḥ | dṛṣṭvā ca bahubhiryannaiḥ śatvā prāḍyātani
ca | svargaṃ nāpnoti viprendra ! akkṛtvā kārttike vratam
yatiśca vidhavā caiva viśeṣeṇa vanāgramī | kārttike narakaṃ
yāti akṛtvā vaiṣṇavaṃ vratam | vedairādhotataḥ kiṃ tasya ?
purāṇapaṭhaneśca kim ? | krataṃ yadi na viprendra ! kattike
vaiṣṇavaṃ vratam | janmaprabhṛti yat puṇya' vidhivat sasupārjjitam | bhasmobhavati tat sarvvamakṛtvā kārttike
vratam | yadvattañca paraṃ japta kṛtañca sumahattapaḥ | sarvva
viphalatāmeti akṛtvā kārttike vratam | saptajanmārjitaṃ
puṇyaṃ vṛthā bhavati nārada ! | akkṛtvā kārttike māsi
vaiṣṇavaṃ vratamuttamam | pāpabhūtāstu te jñeyā loke matyaṃ
mahāsane ! | vaiṣṇavākhyaṃ vrataṃ yaistu na kṛtaṃ kārttike
śubham” | kiñca 'akkṛtvā niyamaṃ viṣṇoḥ kārttikaṃ yaḥ
kṣipennaraḥ | janmājji tasya puṇyasya phalaṃ nāpnoti nāradaḥ”| kiñca 'niyamena vinā caiva yo nayet kārttikaṃ
sune ! | cāturmāsyaṃ tathā caiva brahmahā sa kulādhamaḥ”
kiñca “piṇḍadānaṃ pitṛ yāñca pitṛpakṣe na vai kṛtam
vrataṃ mā kārttike māsi śrāvaṇyāmtṛptitarpaṇam | caitre

3.1.7

nāndolito viṣṇu ccāryyamnāna' na majjale | na kṛtaṃ
majjana puṇye, śrāvaṇe rohiṇoṣṭamī | saṅkrame na kṛtā yena
dvādaśī śravaṇāvvitā | kula yāsyanti te mūḍhā narakaṃ vaṅgi
saṃjñimit” ! pādme ca “śaunakādisunigaṇasaṃvāde
'mānuṣaḥ karmmabhūmī yaḥ kārttikaṃ nayate sudhā | cintāmaṇiṃ kare prāpya kṣipate kaī māmbuni | niyamena vinā
viprāḥ ! kārttikaṃ yaḥ kṣipennaraḥ | kṛṣṇaḥ parāṅmukhastasya
yathāṭūjau'sya vallabhaḥ | yaiśca datta hutaṃ japtaṃ na
stānaṃ na harikauttanam | na kṛtaṃ kārttike vrata ! dvijāste
janāīne | teṣāṃ dhoripure vāsaḥ pitṛbhiḥ saha nārada !”
kiñca “kārttike nārjito yaistu bhaktibhāvena keśavaḥ
narakaṃ te gamiṣyanti yamadūtai stu yantritāḥ | janmakoṭisahasreṣu mānuṣyaṃ prāpya durlabham | kārttike nārśvito viṣṇu rhāritaṃ 5ṣṭa janma vai ! viṣṇoḥ pūjā kathā viṣṇo
vaiṣṇavānāñca darśanam | na bhavet kārttike yasya hanti
puṇyaṃ gavāhnikam” | kārttikamāhātmyaṃ skānde “kārttikasya tu māhātmyaṃ prāka sāmānyena likhyate | tato
viśeṣatastatva karma deyādibhedataḥ” ityupakramya “kārttikasya tu
māsasya koṣṭāṃyenāpi nārhati | sarvvatīrtheṣu yat stānaṃ sarvvadāneṣu yat phalam | ekataḥ sarvvatīrthāni sarvva yajñāḥ sadakṣiṇāḥ| ekataḥ puṣkare vāsaḥ kurukṣetre himācale | sevatanyasupuṇyāni sarvva dānāni caikataḥ | ekataḥ kārttiko vatsara !
sarvvadaḥ keśavapriyaḥ | yat kiñcit kriyate puṇyaṃ viṣṇu
muddiśya kārttike | tadakṣayaṃ bhavet sarvva satyoktaṃ tava nārada !
kārttikaḥ khalu vai māsaḥ sarvvamāseṣu cottamaḥ | puṇyānāṃ

3.1.8

paramaṃ puṇyaṃ pāvanānāñca pāvanaḥ | yathā nadīnāṃ viprendra !
śailānāñcaiva nārada ! | ullaṅghanācca viprerṣe ! kṣayo
naivopapadyate | puṇyaṃ kārttikamāse tu yatkiñcit kriyate
mune ! | na tasyāsti kṣayo brahman ! pāpasyāpyevameva
ca | na kārttikasamo māso na kṛtena samaṃ yugam | na
vedasadṛśaṃ śāstraṃ na tīrthaṃ gaṅgayā samam | kārttikaḥ
pravaro māso vaiṣṇavānāṃ priyaḥ sadā | kārttikaṃ sakalaṃ yastu
bhaktyā seveta vaiṣṇavaḥ | pitṝ nuddharate sarvvān narakasthān
mahāmune !” | praṅge “dvādaśasvapi māseṣu kārttikaḥ
kṛṣṇavallabhaḥ | | tasmin saṃpūjito viṣṇuralpakairapyupāyanaiḥ | dadāti vaiṣṇavaṃ lokamityevaṃ niścitaṃ mayā
yathā dāmodaro bhaktavatsalo vidito janaiḥ | tasyāyanta|dṛśo māsaḥ svalpamapyupakārakaḥ | durlabho mānuṣo deho
dehināṃ kṣayabhaṅguraḥ | tatrāpi durlabhaḥ kālaḥ kārttiko
harivallabhaḥ | dīpenāpi hi tatrāsau prīyate harirīśvaraḥ
sugandhiśca dadātyeva paradoṣaprabodhamāt |”
“atha saṅghavratamāhātmyaṃ skānde” “vratānāmiha
sarveṣāmekajanmānugaṃ phalam | kārttike tu vratasyoktaṃ phalaṃ
janmaśatānugam | arkṛtīrthe viprendra ! kārttikyāṃ sahayaścaivaṃ strātvā pitṝn sabhām | vratena kārttike māsi
vaiṣṇavantu padaṃ vrajet | pravṛttānāñca bhakṣyāṇāṃ kārttike
niyame kṛte | avaśyaṃ janmarūpatvaṃ prāpyate sukkṛidaṃ śubham'
kiñca “brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā munisattama'
viyogiṃ na vrajatyeva vrataṃ kṛtvā tu kārttike” | kiñca
“kārttike muniśārdūla ! svaśaktyā vaiṣṇavaṃ vratam | yaḥ

3.1.9

karoti yathoktantu sannidhāsta kare sthitā | supūgaye kārttike māsi devarṣipitṛsevite | kriyamāṇe vrate nṛṇāṃ svalpe'pi
snānamaṅgāphalam ” | tat karmmaviśeṣamāhātmāṃ skānde
"dānaṃ dattaṃ kṛtaṃ japtaṃ tapaścaiva tathā kṛtam | tadakṣayaphalaṃ proktaṃ kārttike ca dvijasattama !” | kiñca “yatkiñcit kārttike
dattaṃ viṣṇuruddiśya mānavaiḥ | tadakṣayaṃ labhyate vai annadānaṃ
viśeṣataḥ” | kiñca “ye tu saṃvatsaraṃ pūrṇamagnihotramapāsate | kārttike svastikaṃ kṛtvā samametanna saṃśayaḥ
kārttike yā karotyevaṃ keśavasyāgramaṇḍalam | svargasthā
śobhate sā tu kapoto pakṣiṇī yathā | yaḥ karoti naro
nityaṃ kārttike patvabhojanam | sa tu durgatimāpnoti yāvadindrāścaturdaśa | janmaprabhṛti yat pāpaṃ mānavena kṛtaṃ
bhavet | tat sarvva nāśamāpnoti brahma (palāśa) patreṣu bhojanāt | sarvvakāmaphalaṃ tasya sarvvatīrthaphalaṃ bhavet | na cāpi
narakaṃ paśyedbrahmapatreṣu bhojanāt | brahmā caiṣa bhṛtaḥ sākṣāt
palāśaḥ sarvakāmadaḥ | madhyagaṃ varjitaṃ patraṃ śūdrasya muni
sattama ! | bhuñjannarakamāpnoti yāvadindrāścaturdaśa
tiladānaṃ nadīsnānaṃ satkathā sādhusevanam | bhojanaṃ brahma
patreṣu kārttike muktikāyakam | jāgaraṃ kārttike māsi yaḥ
karotyaśvotthaṭe | dāmodarāye viprendra ! gosahasraphalaṃ labhet
jāgaraṃ paścame yāme yaḥ karoti mahāmune ! | kārttike
sannidhau viṣṇostatpadaṃ karasaṃsthitam | sādhusevā gavāṃ
ghāsaḥ kathā viṣṇorathārśvanam | jāgaraḥ paścime yāme
durlabhaḥ kārttike kalau” | kiñca “jaladheśucavṛddhaśca
ṛṣasaṃsthe divākare | toyaṃ dattvā yadāpnoti snānaṃ kṛtvā

3.1.10

tu kārttike | makhihantāṃ kurukṣetre rāhugraste divākare
sūryavāreṇa yat snānaṃ tadekāhena kārttike | pitṝnuddiśya
yaddattaṃ kārttike kṛṣṇavallabhe ! ayeodakaṃ suvipreṣṭha ! akṣayaṃ
jāyate nṛṇām” kiñca “gotayāstavastotreṇa kārttikaṃ
tyasya kārttike purato hareḥ | yaḥ karoti naro bhaktyā
labhate vāñchayaṃ phalam | kurernāma sahasrākhyaṃ gajendrasya ca
mokṣaṇam | kārttike paṭhate yastu punarjanma na vidyate
kārttike paścime yāme svayaṃ gānaṃ karoti yaḥ | vasate śvetadvīpe tu pitṭabhiḥ saha nārada ! | naivedyadānena hareḥ
kārttike yaptasaṃkhyayā | yugāni vasate svarge tāvanti munisattama ! aguruntu sakarpūraṃ yo dehet keśavāgrataḥ
kārttike tu suniśreṣṭha ! yugānte na punarbhayaḥ” kiñca
“niyamena kathāṃ viṣṇorye śṭaṇvanti ca bhāvitāḥ | ślokārddhaṃ
ślokapādaṃ vā kārttike gośataṃ phalam | sarvvadharmmān
parityajya kārttike keśavāgrataḥ | śāstrasyoñcāraṇaṃ puṇyaṃ
śrotavyañca mahāmune ! | śreyasā lobhabuddhyā vā yaḥ karoti
hareḥ kathām | kārttike muniśreṣṭha ! kulānāṃ tārayecchatam | nityaṃ śāstravinodena kārttikaṃ yaḥ kṣipennaraḥ | nirddahet sarvvapāpāni yajñāyutaphalaṃ labhet | na tathā tuṣyate dāmai
rna yajñairgogajādikaiḥ | yathā śāstrakathālāpaiḥ kārttike
madhusūdanaḥ | kārttike muniśārddūla ! yaḥ śṭaṇoti
hareḥ kathām | sa nistarati durgāṇi janmakoṭiśatāni
ca | yaḥ paṭhet prayato nityaṃ ślokaṃ bhāgavataṃ suneḥ
aṣṭādaśapurāṇānāṃ kārttike phalamāpnuyāt” kiñca
“sarvvān dharmmān parityajya dṛṣṭaḥpūrttādikāñcaraḥ | kārttike
parayā bhaktyā vaiṣṇavaiḥsaha saṃvaset” | padma

3.1.11

“kārttike muniśārdūlo yo brahmacāro haviṣyābhuk | palāśapatre bhuñjāno dāmodaramathārccayet | sa sarvvapātakaṃ
hitvā vaikuṇṭhe harivasidhau | modate viṣṇusadṛśo
ajamānandanirbharaiḥ” kiñca “kārttikaṃ sakalaṃ māsaṃ prātaḥsnāyī jitendriyaḥ | japan haviṣyabhuk dāntaḥ sarvvapāpaiḥ pramucyate | kārttikantu naroḥ māsaṃ yaḥ kuryyādekabhojanam | śūraśca bahubhoryyaśca kīrtti māṃśca sa jāyate” | kiñca “palāśapatrabhojī ca kārttike puruṣo
varaḥ | niṣpāpaḥ syāttu naivedyaṃ harerbhuktvā vimucyate
madhvāsthamambaraṃ patraṃ varjayeddālyaṇottaraḥ” | kiñca “aparādhasahasrāṇi pātakāni mahāntyapi | kṣamate'sya hari
ddevaḥ pūjitaḥ kārttike prabhuḥ | naivedyaṃ pāyaso viṣṇoḥ
priyaṃ khaṇḍaṃ ghṛtānvitam | vimaddhya tacca bhuñjāno yajñakārttike ye prakurvvate | devānāmapi te vandyāḥ kiṃ yerājaśva tat kṛtam” | skāndekārttikavratāṅgāni” “harijāgaraṇaṃ prātaḥsnānaṃ tulasisevanam | udyāpanaṃ dīpadānaṃ
vratānyetāni kārttike” | kiñca “pañcabhirvvratakerebhiḥ
sampūṇaṃ kārttike vrato | phalamāpnoti tatproktaṃ mukti
muktiphalapradam | • viṣṇoḥ śivasya vā kuryyādālaye harijāgaram | kuryyādaśvatyamūle vā susamīrgā vaneṣu ca
āpadgato yadāśakto na labhet sabrvvathāya saḥ | vyādhito
vā punaḥ kuryyādviṣṇordhvīmnā'vabhāñchanam | udyāpanavidhiṃ
karttu maśakto yo vrate sthitaḥ | brāhmaṇān bhojayecchaktyā
vratasampūrttayetave | aśakto dīpadānasya paradīpāt prabodhayet | teṣāṃ vā rakṣaṇaṃ kuryyādvātādibhyaḥ prayatnataḥ
abhāve tulasīnāñca pūjayedvaiṣṇavaṃ dvijam | sarvvābhāve

3.1.12

vrato kuryyādbrāhmaṇānāṃ gavāmapi | sevāṃ vā bodhapaṭyo
bratasampūrṇa hetave” | tatra dīpadānamāhātmyam’ skānde
“jñātvā koṭisahasrāṇi pātakāni bahūnyapi
nimeṣārddhena dīpasya vilayaṃ yānti kārttike” kiñca
“śṭaṇu dīpasya māhātmyaṃ kārttike keśavāpriyam | dīpadānena viprendra ! na punarjāyate bhuvi | raviyahe kurukṣetre
narmmadāyāṃ śaśiyahe | tat phalaṃ koṭiguṇitaṃ dīpadānena
kārttike | ghṛtena dīpako yasya tilatailena vā punaḥ
jvalyate muniśārddūla ! aśvamedhena tasya kim ?| mantrahīnaṃ
kriyāhīnaṃ śaucahīnaṃ janārddana ! sarvvaṃ sampūrṇatāṃ yāti
kārttike dīpadānataḥ | teneṣṭaṃ ṛtubhiḥ sarvvaiḥ kṛtaṃ tīrthāvagāhanam | dīpadānaṃ kṛtaṃ yena kārttike keśavāgrataḥ
tāvadgarjanti puṇyāni svarge martye rasātale | yāvanna jvalate
jyotiḥ kārttike keśavāgrataḥ | śrūyate cāpi pitṭabhi
rgītā gītā purā dvija ! | bhaviṣyati kule 'smākaṃ pitṭabhaktaḥ suto bhuvi | kārttike dīpadānena yasto ṣayati keśavam | mukti prāptāmahe nūnaṃ prasādāñcakrapāṇinaḥ”
kiñca “merumandaramātrāṇi kṛtvā pāpānmadheṣataḥ | dahate
nātra sandeho dīpadānāttu kārttike | gṭahe vā''yatane
vāpi dīpaṃ dadyācca kārttike | purato vāsudevasya mahu
phalavidhāyinaḥ | sa jāto mānuṣo loke sa dhanyaḥ sa
ca kīrttimān | maddattyā kārttikaṃ māsi dīpo vai madhudattvā tu kārttike | tasyāsti pātakaṃ kiñcit triṣu lokeṣu
nārada ! yasya śobhayate dīpaḥ kārttike keśavopataḥ
purato vāsudevasya dīpaṃ dattvā tu kārttike | prāpnoti
śāśvataṃ sthānaṃ sarvvabādhāvivarjjitam | yaḥ kuryyāt kārttike māsi karpūreṇa tu dopakam | dvādaśyāñca viśeṣeṇa

3.1.13

tasya puṇyaṃ vadāmi te | kule tasya prasūtā ye ye bhaviṣyanti
nārada ! | vyatītāśca ye keciddeveṣāṃ saṅgarā na vidyate
krīḍitvā suciraṃ kālaṃ devaloke yadṛcchayā | te sarvve mukti
māyānti prasādāccakrapāṇinaḥ” kiñca 'dyūtavyājena
viprendra ! kārttike keśavālayam | dyotayedvā mahābhāgāḥ !
punātyāsaptamaṃ kulam | kārttike dīpadānantu kuryyādyo
vaiṣṇavālaye | dhanaṃ puttro yaśaḥ kīrttirbhavettasya ca sarvvadā
yathā na mathanādvahniḥ sarvvakāṣṭheṣu dṛśyate | tathā na dṛśyate
dharmmo dīpadāne na saṃśayaḥ” kiñca 'nirddhanenāpi viprendra !
kṛtvā śvātmavikrayam | karttavyaṃ dīpadānantu yāvat kārttikapūrṇimā | vaiṣṇavo na sa mantavyaḥ saṃprāpte kārttike
mune ! | yo na yacchati mūḍhātmā dīpaṃ keśavasannidhau”
nāradīye śrīrukmāṅgadamohinīsaṃvāde “ekataḥ sarvvadānāni dīpadānāni caikataḥ | kārttike na samaṃ proktaṃ
dīpado hyadhikaḥ smṛtaḥ” | kārttike 'kārttike khaṇḍadīpaṃ yo dadāti harisannidhau | divyakāntivimānāgye
ramate sa hareḥ pure” | tat paradīpaprabodhanamāhātmyaṃ skānde “piṣṭapakte'nnadānena jyeṣṭhopāṭhe ca
vāriṇā | kārttike tatphalaṃ puṃsāṃ paradīpaprabodhanāt | bodhanāt paradīpasya vaiṣṇavānāñca sevanāt
kārttike phalamāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ | dayamānantu
ye dīpaṃ bodhayanti harergṛhe | pareṇa vyapasṛṣṭañca ! nistīrṇā yamayātanā | na tadbhavati viprendra ! dṛṣṭe'pi
makhāmakheḥ | kārttike yat phalaṃ proktaṃ paradīpaprabodhanāt
ekādaśyāṃ parerhattaṃ dīpaṃ prajvālya mūṣikā | mānuṣyaṃ

3.1.14

durlabhaṃ prāpya parāṃ gatimavāpa sā” | tatra śikharadīpamāhātmyaṃ skānde | "yadā yadā bhāsayate dāyakaḥ
kalaśopari | tadā tadā muniśreṣṭha ! dravate pāpasañcayaḥ | yo dadāti dvijātibhyo mahīmudadhimekhalām | hareḥ śikharadīpasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm
nārhati ṣoḍaśīm"kiñca ‘yaḥ karoti paraṃ dīpaṃ mūtsyenāpi
mahāmune ! | śikharopari madhye va kulāntaṃ tārayennaratam | vimānaṃ jyottiṣā dīpaṃ ye nirīkṣanti kārttike
keśavasya mahātmantyā kule teṣāṃ na nārakī | divi devā
nirākṣante viṣṇudopapradaṃ naram | kadā bhaviṣyatyasmākaṃ saṅgamaḥ
puṇyakaṇmaṇā | kārttike kārttikī yāvat prāsādopari
dīpakam | yo dadāti muniśreṣṭha ! tasyendratvaṃ na durlabham" | tatra dīpamālāmāhātmyaṃ skānde "dīpapaṅgeca racanā sabāhyābhyantare hareḥ | viṣṇorvimāne
kurute sa naraḥ śaṅkhacakraṣṭak | dīpapaṅgeca racanāṃ kurute
keśavālaye | tasyānvaye prasūtānāṃ nṛṇāṇāṃ narakaṃ na hi
viṣṇorvimānaṃ dīpāḍhyaṃ sabāhyābhyantare mune ! | dīpoddyotakare
mārge tena prāptaṃ paraṃ padam” | bhaviṣye ca “yaḥ kuryyāt
kārttike māsi śobhanāṃ dopamālikām | prabodhaṃ caiva
dvādaśyāmekādaśyāṃ viśeṣataḥ | sthīyataprakāśastu tejasā
bhāsayan diśaḥ | tejorāśirvimānastho jagaduddyotayaṃstvipā | yāvat pradīparakhyā tu ghṛtenāpūryya bodhitā
tāvadvarṣasahastrāṇi viṣṇuloke mahīyate”
tatra bākāśapradīpamāhātmyaṃ pādme "uccaiḥ
pradīpamākāśe yo dadyāt kārttike naraḥ | sarvva valaṃ
samutsṛjya viṣṇulokamavāpnuyāt | viṣṇukeśisuddiśya dīpaṃ
dadyāt tu kārttike | bākāśasthaṃ janastasya śṛṇu

3.1.15

tasyāpi yat phalam | dhanaṃ dhānyaṃ sarvva iṣṭa putrapautrādiro
mhahe ! locane ca śubhe tasya vihāmapi ca jāyate” kiṃca
“vipraveśmani yo dadyāt kārttike māsi dopakam | agniṣṭomaphalaṃ tasya pradadanti manīṣiṇaḥ | catuṣyayeṣu rathyāsu
brāhmaṇāvasatheṣu ca | vṛkṣamūleṣu goṣṭheṣu kāntāre gahaneṣu
ca | dīpadānāddhi sarvvatra mahāphalamavāpnuyāt”
deśaviśeṣe kārttikamāhātmyaviśeṣaḥ pādme | "yatva
kutrāpi deve'yaṃ kārttikaḥ snānadānataḥ | agniṣṭoma
samaphalaḥ pūjāyāñca viśeṣataḥ | kurukṣetre koṭiguṇo
gaṅgāyāṃ vāpi tatsamaḥ | tato'dhikaḥ puṣkare syād dvārakāyāñca bhārgava | | kaṇṇāyālovayado māsaḥ pūjāsnāneca
kārttikaḥ | anyāḥ puryya statyamānā samayo mathurāṃ vinā
dāmodaratvaṃ hi harestatva vāsodayataḥ kila | mathurāyāṃ
rādhāṃ narendrejaṃ jñātvā dāmodaro'rcitaḥ | kalpavṛkṣṇā hi
te jñeyā nālaṃ kāryā vicāraṇā | durlabhaḥ kārttiko vipra !
madhurāyāṃ nṛṇāmiha | yattrārcitaḥ svakaṃ rūpaṃ bhaktebhyaḥ
saṃprayacchati| bhuktiṃ muktiṃ harirdadyādarcito'nyattra sevinām
bhaktiñca na dadātyeṣa yato vaśyakarī hareḥ | sā tvañjasā
hare rbhaktirlabhyate kārttike naraiḥ | mathurāyāṃ sakṛdapi
śrīdāmodarapūjanāt | mantradravyavihīneñca vidhivoneñca
pūjanam | manyate kārttike devo mathurāyāṃ sadaīnam
yasya pāpasya yujyeta maraṇānā ki niṣkṛtiḥ | tacchuddhyarthaṃ
midaṃ proktaṃ prāyaścittaṃ suniścitam | kārttike mathurāyāṃ
vai śrīdāmodarapūjanam | kārttike mathurāyāṃ vai pūjanāddṛrśanaṃ dhruvaḥ | śīghra saṃprāptavān bālo durlabhaṃ yogatat
paraiḥ | sulabhā madhurā bhūmau pratyakṣdaṃ kārttikastathā | tathāpi

3.1.16

saṃsarantīha narā mūḍhā bhavāmbudhau | kiṃ yannaiḥ kiṃ tapobhiśca tīrthairanyaiśca sevitaiḥ | kārttike madhurāyāñcedarcyate
rādhikāpriyaḥ | yāni kāni tīrthāni nadā nadyaḥ
sarāṃsi ca | kārttike nivasantīha māthure sarvvamaṇḍale
kārttike janmasadane keṣavasya ca ye narāḥ | sakṛtpraviṣṭāḥ
śrīkṛṣṇāṃ te yānti paramavyayam | paropahāsamuddiśya
kārttike haripūjayā | mathurāyāṃ khanedbhaktiṃ kiṃ punaḥ śraddhayā
naraḥ” iti
atha kārttikavratārambhākālakramau | pādme “āśvinasya
tu māsasya yā śuklaikādaśī bhavet | kārttikasya vratānīha
tasyāṃ kuryādatandritaḥ | nityaṃ jāgaraṇāyānte yāme rātreḥ
samutthitaḥ| śucirbhūtvā prabodhyātha stotrai rnīrājayet prabhum
niśamya vaiṣṇavān dharmān vaiṣṇavaiḥ saha harṣitaḥ | kṛtvā
gatādikaṃ prātaddva' nīrājayet punaḥ | madyādau ca tato
gatvācamya saṅkalpamācaret “prabhuṃ prārthyātha tasmai ca dadyādarghyaṃ yathāvidhi | tatra saṅkalpamantraḥ | kārttike'haṃ kariṣyāmi prātaḥsnānaṃ janārddana ! | prītyarthaṃ tava deveśa ! dāmo
dara ! mayā (lakṣmyā) saha" iti | “prārthanāmantrastu-tava
dhyānena deveśa ! jale'smin snātamudyataḥ | tvatprasādān me
pāpaṃ dāmodara vinaśyatu” | arghyamantraḥ-“vratinaḥ kārttike
māsi snātasya vidhivat mama | arghyaṃ gṛhāṇa deveśa !
tvāṃ namāmi sureśvara !”| kāśīkhaṇḍe “vratinaḥ kārttike
māsi snātasya vidhivat mama | dāmodara ! gṛhāṇārghyaṃ
danujendraniṣūdana ! | nitye naimittike kṛtstre kārttike padmalocane | gṛhāṇārthyaṃ mayā dattaṃ rādhayā sahito hare ! 1
iti | pādme tilairālipya dehaṃ svaṃ nāmoccāraṇapūrvakam

3.1.17

strātvā tu vidhinā samyagācamya ṣṭaṅkamānrajet | upalipyātha devāgre nirmāya svastikaṃ prabhum | tulasīmālato
padmapadmapuṣpādināyait | nityaṃ vaiṣṇavasaṅgatyā śṛṇuta
bhagavatkathām | sarpiṣā'harniśaṃ dīpaṃ tilatailena cārccayet | viśeṣataśca naivedyānyarthayedācarettathā | praṇāmaṃśca
yathāśakti ekabhaktādikaṃ vratam” | pādmotthatva
“prātarutthāya śaucādi kṛtvā gatvā jalāśayam | kṛtvā ca
vidhivat snānaṃ tato dāmodarāñccanam” | kiñca “maunena
bhojanaṃ kāryaṃ kārttike vratadhāriṇā | ghṛtena dīpadānaṃ
syāt tilatailena vā punaḥ | dineṣu kaṣṇakathayā vaiṣṇavānāṃ
ca saṅgamaḥ | noyatāṃ kārttike māsi saṅkalpavratapālanam
āśvine śuklapakṣasya prārambho harivāsarai | atra vā
paurṇamāsītaḥ saṃkrānto vā tulāgame | dīpadānamakhaṇḍañca
dadyādvai vaiṣṇavodhau | devālaye suhṛttyāṃ vā ākāśe
vā taduttamam” | kiñca “rajataṃ kanakaṃ dīpān maṇimuktāphalādikam | dāmodarasya prītyarthaṃ pradadyāt kārttike
naraḥ” | skānde ca “na gṛhe kārttike kuryyādviśeṣeṇa tu kārttikam | tīrthe tu kārttikau kuryāt sarvvayatnena bhāmini !” | kārttike varjyāni skānde brahmanāradasaṃvāde “kārttike tu viśeṣeṇa rājamāṣāṃśca bhakṣayan | niṣpāvān sundarīśārdūla ! yāvadāhūtanārakī
kaliṅgāni paṭolāni vṛntākaṃ sambitāni ca | na bhakṣayet
kārttike māsi yāvadāhūtanārakau | kārttike māsi dharmātmā
matsyamāṃsaṃ na bhakṣayet | tatraiva yatnatastyājyaṃ śuāśakaṃ
śaukaraṃ tathā” | kiñca-“parāṃnnaṃ paraśayyāñca parodvāhaṃ
parāṅganām | sarvvadā varjjayet prājño viśeṣeṇa tu

3.1.18

kārttike | tailābhyaṅgaṃ tathā śayyāṃ parānnaṃ kāṃsyabhojanam
kārttike varjjayedyastu paripūrṇavratī bhavet | saṃprāpta
kārttikaṃ dṛṣṭvā parānnaṃ yastu varjjayet | dine dine
tu kṛcchrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ” | tatraiva śrīrukmāṅgatamohinausaṃvāde “kārttike varjjayenmadhu | kārttike
varjjayet kāṃsyaṃ kārttike śuklasañcitam | na matsyaṃ
bhakṣayetkāṃsaṃ na kausumaṃ nānyadeva hi | cāṇḍālaḥ sa
bhavet kumbhu ! kārttike māṃsabhakṣaṇāt |”
kārttikika pu0 kārttikī paurṇamāsī yasmin māse ṭhak
kārttikeya pu0 kṛttikānāmapatyaṃ prācyābhijan ḍhak | agninikṣipta rudratejasa utpanne kṛttikābhiḥ pālite skande deve
kārttikaśabde tatkathādi uktam | rāmāyaṇe tu saṃkṣepeṇoktaṃ
yathā "kumārasambhavat tatra tadrūpārkasamadyutiḥ | vahnitejobhavaḥ śrīmān gaṅgākṛttikāpariskṛtaḥ | taṃ kumāraṃ
tato jātaṃ dṛṣṭvā sendrā maharṣayaḥ | tadā kṣīrapradānārthaṃ
kṛttikāḥ saṃyyayojayan | tāḥ cīraṃ tasya devasya samayena
dadustadā | syādasmākamayaṃ putraḥ khyāto nāmneti rāghava !
'nyo'nyaṃ pibattasmāttāṃ tanayasya mukhāni ṣaṭ | samabhavan
'hnābāho ! ṣaṇmukhastena viśrutaḥ | tatastādevatā jacuḥ
kārttikeya iti prabhuḥ | putro'yaṃ jagati khyāto bhaviṣyati
na saṃśayaḥ"
kārttikeyaprasū strī kārttikeyaṃ prasūte pra+sū-kvip | pārvatyāṃ
śabdaratnā0 | pārvatyāṃ śivavīryyaniṣekā'bhāve devaniṣedhe kṛte
'dvetaso bhūmikṣeprādinimitteṇa tasyotpattestatsākṣādodayabhūtakāraṇatvāt tatprasṛtvaṃ yathā brahmavai0pu0gaṇeśakha0"sambhrūvaraṅgaḥ krīr̤ā pārvatīśivayoḥ purā | dṛṣṭvā ca suraiḥ śambho

3.1.19

vīryyaṃ bhūmau papāta ha | bhūmisadakṣipat vahnau vahniśca
śarakānane | tataśca putraḥ kṛttikābhiḥ" | ṣaṭsu
ṛṣipatnīṣu vahne retaso niṣeke tābhiśca śaravaṇe kṣepāttanjanma
tanmukhajanitakumāramukhe 45 pṛ0 bhāratakathāṃ darśitam tena
gaṅgāyāṃ niṣekājjanmakathanantu kalpabhedādityāvirodhaḥ
tārtyāṇa puṃstrī karda rapatyam kurvādayaḥ kāśyaiḥ tasyāpatyam
“ṛṇodatraṇaḥ” pā0phiñ yalopaḥ | kaī rapatyasyāpatye
kārttikotthava pu07ta0 | 1kārttikakarttavye utsave upavā
śātu tadādhāre kārttikapaurṇamāsīrūpe 2kāle trikā0
kātsnya na0 kṛtsnasya bhāvaḥ īta0 ṣyañ | sākalye "vibhāṣā
sātiḥ kātsnyai” pā0 “tadvibodhata kātsnyena dvijāgrān
paṅktipāvamān” manuḥ | [ vā | karddena raktaṃ vastrādau
kāddama(mika) tri0 karddena rakta' aṇ hastikāramate ṭhak
kārpaṭa pu0karpaṭa eva svārthe'ṇ, kārpaṭaḥ, sa ivākāro'syasya,
ac vā

3.1-2

jīrṇavastrakhaṇḍe (lātā kāni) | tādṛśavastrayukte 2kāryārthini (umedāra ) tri0 hemaca0
tadākārayukte jatuni (jau) hemaca0
kārpaṭagumikā strī kārpaṭena khaṇḍavastreṇa gumphena svārthe ka
(aja:) (darayā) iti khyāte paṭhāryai gandhadravye
kārpaṇya na0 kṛpaṇasya bhāvaḥ ṣyañ

3.42.1

kṛpaṇatve 2dīnatve ca
“kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ” gītā | "kārpaṇyaṃ kevalā
nītiḥ krauryyaṃ cāpadaveṣṭitam” hito0
kārpāsa tri0 karpāsya cchātrayaḥ pilvā0 aṇ | kārpāśīvikā
re sūtrādau | tasya phale luk | karpāsāṃ svārthe'ṇ ṅīp
karpāsī (kāpāsa) 2 vṛkṣe strī | svārthe ka | kārpāsakā'pyatna | svārthikasyāpi prakṛtiliṅgātikramasya kācitkatvāt kārpāsako'pyatra pu0 | “kārpāsako laghuḥ koṣṇo
madhuro vātanāśakaḥ | tatpalācaṃ samīraghnaṃ raktakṛtanmūta
varddhanam | tatphalaṃ picchilānāhapūyakhāvarvināśakṛt
tadbījaṃ stanyadaṃ vṛṣyaṃ snigdhaṃ kaphakaraṃ guru" bhāvapra0
adhikaṃ karpāsaśabde 1725 pṛ0dṛśyam
kārpāsadhenu strī strī kārpāsa racitā dhenuḥ | dānārthaṃ kalpitāyāṃ kārpāsavastrādinirmmitāyāṃ dheno| tadvidhānaṃ hemā0
dā0kha0 varāhapurāṇe yathā
“ataḥparaṃ pravakṣyāmi dhenu kārpāsikīṃ śubhām | viśvasya
śuddhaya prapūrthaṃ mahāṇā śāṃtyuhṛtām | kārpāsamūlandvāpi
tenāsāvuttamā smṛtā | sā ca kārpāsabhāreṇa dhenuḥ śreṣṭhā
prakīrttitā| madhyamā ca tadarddhana kanyasī (kaniṣṭhā) ca tadaīnaḥ| pūrvavadvastradhānya ṅgahiraṇyañca sathaiva ca| vatsakastu caturthāṃśairdānamantro'bhidhīyate” | pūrvvavaditi varāhapurāṇoktatiladhenuvadityarthaḥ| “hemakundendudeveśi ! kṣīrārṇavasamudbhave !
somapriye ! sudhenākhye ! saurabheyi ! namo'stu te
datteyamivindranāthāya gagaṅgāyāstṛptāya ca | vyagninetaprajātāya somarājāya vai namaḥ”| “yastvevaṃ parayā bhattyā
brāhmaṇāya prayacchati | sa yāti somalokantu somena

3.42.2

saha modate | na rogo na jvarī kuṣṭhī kule tasya prajāyate | putradārasamopeto jīvecca śaradāṃ śatam” | vastra
dhenvādayopyatna
kārpāsanāsikā strī kārpāsasya tatpūraṇārthā nāsikeva
(ṭeko) takau śabdaratnā0 | karpāsanāsikāpyatna
kārpāsaparvvata pu0 dānārthaṃ kalpite dhānyaśailādiṣu daśasu
anteṣu kārpāsamaye śaile parvvatabhede tadvidhānādi
paramaṃ sarvvadānānāṃ priyaṃ sarvvadivaukasām | deśakālo
samāsādya dhanaṃ śraddhāñca yatnataḥ | deyametanmahādānaṃ tāraṇārthaṃ kulasya ca | parvvataṃ kalpayettatra kārpāsena vidhānataḥ
pūrvoktena vidhānena kṛtvā sarvvaṃ vidhānataḥ | viṃśadbhārastu
karttavya uttamaḥ parvvato budhaiḥ | madhyamo daśabhiḥ kāryyaścadhamyaḥ
pañcabhistathā | sarvvadhānyasamūhasya madhye hyoṣadhibhirvṛtaḥ
ratnairvastraiśca saṃyukto lokapālāṣṭakastathā | brahmādayastathā
śaṅge kāñcanena vinirmitāḥ | kaṅkāccakāṃśca caturastattarbhāgena kalpayet | sauvarṇaśikharān sarvvān sarvvaratnopa
śobhitān | nānādhātuvicitrāṅgāna bhakṣyabhojyasamāyutān
kuṇḍe vā sthaṇḍile vāpi tatra homo vidhīyate | ṛtvijaśca tathā pādyau kārayedde vavittamān | homovyāhṛtibhiryyajña agno tadvaiśvadeve'pi | gandhena sarpiṣā tatra
tathā kṛṣṇātilairapi | ayutaṃ homasaṃkhyā ca pālāśasamidhastathā | śaṅkhatūryyaninādaiśca tathā maṅgalapāṭhakaiḥ
utsavaṃ kārayettatra dinamekamamandritaḥ | parvvakāle tato
dadyāt pūjayitvā vidhānataḥ | “namaḥ sarvvāmarāvāsā
bhūtasaṅghairabhidrutaḥ | brahmādayo me varadā bhavantu vibudhāḥ
sadā” | ityuccāryya naro dadyāccārī vā vidhipūrvvakam

3.42.3

pūjayitvā dvijān samyak vāsobhirbhūṣaṇaistathā | anena
vidhinā yastu dānametat prayacchati | sa gacchennidagāvāsaṃ vimānopari saṃsthitaḥ | apsarogaṇasaṃvīto gandharvvairabhisaṃstutaḥ | tatra manvantaraṃ yāvaduṣitvā vibudhālaye | puṇyakṣayādihābhyetya mahāmbhodanto sasāgarām
rūpavān subhagovāgmī śrīmānatulavikramaḥ | pañca
janmāni nārī vā jāyate nātra saṃśayaḥ | bhūyaśca śṛṇu
rājendra ! divyaṃ kārpāsaparvvatam | tañca bhāraśatenaiva kāryyādarhena vā punaḥ | śeyaṃ pūrvvavidhānena sarvvaṃ kāryyādyathākramam | phalaṃ pūrvvadattañcaiva jāyate nṛpasattama !”
kārpāsācalakārpāsaśailādayo'pyatra
kārmmāra pu0 kārmāraeva svārthe'ṇ | 1karmmakāre (kāmāra)
“kārmāro aśmabhirdhutibhiḥ”ṛ06,112,2 | “kārmāraḥ
ayaskāraḥ” bhā0 | karmmārasyāpatyam śivā0 aṇ
2karmmakārāpatye ṅastrī striyāṃ ṅīp
kārmmāraka tri0karmmāreṇa kṛtaṃ kulālā0vuñ | karmmakārakṛte
kārmmāryyāṇi puṃstrī karmmārasyāpatyaṃ phiñ ni0 | karmakārāpatye striyāṃ vā ṅap
kārmmika tri0 karmmaṇā cittakarmmaṇā nirvṛttaḥ ṭhak | niṣpattyuttaraṃ citrasūlaiḥ cakrasvastikādicitrayuktatayā kriyamāṇe
paṭādau | “kārmmike romabaddhe ca triṃśadbhāgaḥkṣayomataḥ”
yājña0| “kārmmikaṃ karmmaṇā citreṇa nirmmitam | yatra
niṣpanne paṭe cakrasvastikādikaṃ citrasūlaiḥ kriyate
tatkārmmika mityucyate” mitā0 | tasya bhāvaḥ purohi0
yak | kārmikya tadbhāve na0
kārmmuka na0 karmmaṇe prabhavati ukañ | 1dhanuṣi amaraḥ
“kārmmukeṇeva guṇinā bāṇaḥ sandhānameṣyasi” praḥghaḥ
“viddhāya bakṣśīpatikaccha kārmukam” kirā0
2karmmakṣame tri0 medi0 | kārmukaṃ sādhyatvenāstyasya

3.42.4

ac | | 3śare medi0 | 4ścatakhadire 5kiñjalkadūke
6mahānimbace pu0 rājanina0 | meṣādiṣu navame 7rāśau
“kārmukaṃ tu parityajya kṣaṇaṃ (makarasthaṃ) saṃkramate raviḥ
prabhāte vāṅgarāle ca snānaṃkuryyāt
bhaviṣyapu0
ni0 striyāṃ ṅīp | “anāvāvṛḍe tayodayākṣāṃ
prāheyamālāḥ pathiṣu cādadhāti” “hatodyamaṃ kārmukī
dumaḥ” iti kātā0 no016,4,22,25, | atra kaṭukaḥ
dhamabaṅala” arkaḥ | sa ca śvetakhadiraḥ | ataeva khārthe
aṇapratyayā śvetakhadirārthatetyukta rājani0 | tulasphoṭane
tadākāre (bāvar̤ā) (dhunnarā) itikhyāte dṛśyantrabhede
agnipurāṇe dhanurvedaprakaraṇe dhanvināṃ vaiśākhādisthānapañcakamajñā dhanuḥ śiyāprakāralacaṇādikamuktaṃ yathā
caturhastaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ laya' sārddhantu madhyamam | kanīyastu trayaṃ proktaṃ nityameva padātinaḥ | aśce rathe gaje
vyeṣṭhaḥ sadaiṣa parikīrttitaḥ”
10 vṛttakṣetrasya paridhyarddhātmake rekhābhede 11tadīyāṃśabhede ca
tayordhanurākāratvāttathātvam | tadānayanaprakāraḥ jīvānayanaprakāramukkā līnā0 darśitoyathā !
nyāsaḥ

Linked texts (4)

Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
Audumbarī saṃhitā — Audumbararṣi, Sanskrit
Nāradopapurāṇa — Sanskrit