Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 5

Vācaspatya 5

Language
Sanskrit

Contents

5.2

kalāye (maṭara) śimbībhede, vaija0
"vikasatkannāyakusumam" māghavya0 | kālakusumamiti malli0
śvanāmakravasoḥ 26 putrabhedepu0 | 'sutasya puttro bhagavān
kālo lokaprakālanaḥ” harivaṃ0 250
kālaka na0 kāla-svārthe ka kanyati raktātāṃ kala-noṭane
khal vā | 1kālaśāke bhāvapra0 tasya kṛṣṇavarṇatvāt
tathātvam

5.1

yakṛtni hemaca0 | niścitadeharaktabherakatvāt
tasya tathātvam | yathoktaṃ bhāvapra0 | "yadā raso yakṛt
yāti tatva raṅkakapittataḥ | rāgaṃ pākaṃ ca saṃprāpya sa bhavedasṛkcakaḥ" | "yakṛt plīhā ca raktasya mukhyasthānaṃ tayoḥ
sthitam | anyatra saṃsthitasyāṃ raktānāṃ poṣakaṃ bhavet" iti
ca | dehasya kṛṣṇavarṇe (jaḍula) 3cihnabhede jatuke pu0 amaraḥ
4 cavagaṇe jalavyāce (cālaṭhor̤ā) sarpe pu0strī yadṭra0
vyanitye varṣe tena rakta kṣāyye "kālāñju" pa0 kan | kālaka
kālavarṇena rakta 5paṭādau tri0 tasya varṇakhyānityatvāt
rāgeṇa raktatayā'nityatvāt tathātvam | striyāṃ ṭāp
"kāktikā śāṭī" si0 kau0| vījagaṇitokte 6 avyaktarāśimaṃjñābhede pu0vyavyaktaśabde 467pṛ0 vivṛtiḥ
kālakacu strī ni0 karmma0 | kacāyarge kacabhede śabdaca0
kālakañja na0 vi0 karma0 | 1nīlapadme | 2dānavabhede pu0
"paulomaiḥ kālakacyaiśca dṛṣṭapuṣṭairadhiṣṭhitam"bhā0va0172 0
kālakaṭaṅkaṭa pu0 kālarūpaḥ kaṭaṅkaṭaḥ | śive | "veṇavī paṭanī
tānī khalī kālakaṭaṅkaṭaḥ" bhā0 ānu0 170 | śivastave
kālakaṇṭaka pu0 strī kālaḥ kṛṣṇaḥ kaṇṭako'sya

5.7.1

kṛṣṇakaṇṭakayukte tri0 dātyūhe (ḍāka) pakṣibhede amaraḥ striyāṃ
jātitvāt ṅīṣ | 2pītasāre dṛce medi0
kālakāṣṭha pu0 kāṣṭhaḥ kaṇṭho'sya viṣapānāt | 1śive sa hi
sukharātrau mayā dattāṃ gṛhna pūjāñca śāśvatīm | dāridrya
kalahapriye devi ! tvaṃ dhananāśinī | yāhi yatrostvahaṃ
nityaṃ sthirā tatra bhaviṣvasi | yadi tvaṃ me mahābhāge !
prītā bhavasi sarvvadā | plavaṣlūkavaleṣu kadācidvā
gamiṣyasi | gaccha tvaṃ mandiraṃ yatrorgṛhītvā cāśubhaṃ mama
madāśrayaṃ parityajya sthitā tatra bhaviṣyasi” | kiñca
“evaṃ gate niśīthe tu nārībhiḥ sphāṭahāṅganāt | alakṣmīśca
bahiṣkāryā amantrañca yathāvidhi” iti kṛtyatattvārṇavadhṛta
brahmapurāṇam | ‘evaṃgate niśīthe tu jane nidrārddhalocane
tāvannagaranārībhiḥ śūrpādiḍiḍimavādanaiḥ | niṣkāsyate prahṛṣṭābhiralakṣmīḥ sphāṭahāṅganāt ” iti madanaratnadhṛtañca
“pakvakuṣmāṇḍakhedādyāḥ kāṇakarṇīśiśuprahāḥ” kāśī0
kālakaṇṭhakīya pu0 kālakoṇṭho yatra deśe tatra bhavaḥ “dṛddhācchaḥ”
pā0 cha | vāyasavidyābhidbhe vṛttiyabhede | tatkathā ca bhā0 śā0
83 a0 ‘kośalānāmādhipatyaṃ samprāptaṃ kṣemadarśinam | muniḥ
kālakaṇṭhoya ājagāmeti naḥ śrutam | sa kākaṃ pañjare baḍdvā
viṣayaṃ kṣemadarśinaḥ | sarvvaṃ paryyacaradyuktaḥ praṣṭavyarthau
punaḥpunaḥ | adhīṣva' vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsāṃni mama vāyasāḥ
śvanaḥgatamatītaṃñca yacca samprati varttate” ityupakramya darśitā
“kṣemadarśī nṛpasuto yatna khīṣvalañcaḥ purā | muniṃ kālakaṇṭhoyamājagāmeti naḥ sutam” tatraiva 104a0| “muniḥ
kālakaṇṭhakīya āpyāyyo'tha hiraṇmaya” bhā0sa07a0
kālakastūrau strī ni0sa0 | kastūraubhede śabdārtha0

5.7.2

kālakā strī kālena ka bā0 nettvam | dakṣakanyābhede jaṭā0
tasyā apatyaṃ ḍhak | kāsakeya asurabhede kālakeyagabde
udā0
kālakāla pu0 kālamapi kālyayati prerayati svakarmmāṇi
kala–neodane ṇic | parameśvare kālaśabda dardhitakālamādhavīyanyanye udā0
kālakoṭa pu0kālaḥ kīṭo'tra | 1deśabhede tatra bhavaḥ paladyā0
aṇ | kālakoṭa 2 taddbhave tri0
kālakīrtti pu0 candraguptasurāṃgaśambhave bhārataprasiddhe nṛpa
bhede | “kālakīrttiriti khyātaḥ pṛthivyāṃ so'bhavannṛpaḥ
candrahasteti yasye ṣa kīrttitaḥ pravaro'suraḥ” bhā0 cyā017a0
kālakola pu0 kālaṃ tajjñānaṃ kālayati kāla–kṣaṇa upa0
sa0 | kolāhale gabdaratnā0 kolāhalasya kālarūpaparameśvarajñānavirodhitvāttathātvam
kālakuṇṭha pu0 kālena kuṇṭhayati kuṇṭha-karmmāṇi ghañ | yamarāje śabdamā0 | “bhīṣāsmādvātaḥ pavate-mṛtyurdhāvati
pañcamaḥ” iti śrutyukteḥ īśvarabhiyeva yamādibhiḥ svasvakāryyāṇāṃ karaṇāttasya tatkuṇṭhitatvāt tasya tathātvam
kālakuṣṭha na0 tri0 kaṇe0| kuṣṭhede paṅge toyamṛttikābhede rājani0
kālakūṭa na0 | kālaṃ viṣamapi kūṭayati kūṭa-upatāpe aṇ
upa0 sa0, kālasya myatoḥ kūṭaiva vā kālavarṇasya kūṭaiva vā | 1viṣabhede pu0 na0 | viṣabhedakālakūṭalakṣaṇaguṇādikaṃ bhāvaprakāśe yathā “viṣaṃ tu garalaḥ kṣtreḍastasya bhedāṃmudāhare | yannāmabhaḥ śaṅkāriṅgaḥ saktukasya
pradīpanaḥ | saurāṣṭrikaḥ śṛṅgikaśca kālakūṭastathaiva ca
hālāhalo brahmaputro viṣabhedā amau nava” iti vibhajya
“deśāntarasthe devehaiṃ tasya pṛthuśākhinaḥ | daityasya rudhirāñjātarakṣarakhaśavarṣiṇaḥ | niryāsaḥ kālakūṭā'sya

5.7.3

sannibhaḥ parikīrttitaḥ| maṅgi khale śṛṅgavere kāṅkṣaṣemalaya bhavet” iti lakṣitam
viṣaśodhanasya vidhābhādikaṃ tatraivoktaṃ yathā“gomūtre tridinaṃ sthāpyaṃ viṣaṃ tena viśuddhyati | rakta
sarṣapatailāktaṃ tathā dhāvyaṃśca vārṣikṣa | ye guṇā garale
proktāste suhīnauviṣodhanāt | tasmādviṣa prayoge tu śodhayitvā prayojayet” | śodhitaviṣaguṇāḥ tatvaiva
“viṣaṃ prāṇaharaṃ proktaṃ vyavāyi ca vikāśi ca
āgneyaṃ vātakaphahṛt yogavāhi tamovaham | vyavāyi sakalakāyaguṇāvyāpanapūrdhvaṃ kapākasyānagamanaśīsam | vikāśi
kaujaḥśoṣaṇapūrvvaṃ kṛtsnisandhiśithilīkaraṇīsam | āgneyam agnikāryyaṅgapraśam | yogavāhi sanniguṇavyāpakam
tamovahaṃ tamoguṇaprādhāvyena buddhividhvaṃsakam | “tadeva yuktiyuktantu prāṇadāyi rasāyanam | yogavāhi paraṃ vātaślehmajivyaccipātahṛt” | 2kāke pu0strī rāja0 | atikṛṣṇatvāttanmṛtyordū tarūpatvādvā tasya tathātvam striyāṃ jātitvāt ṅīṣ
3viṣamāne ca | ‘kālimā kālakūṭasya nāyaiti haramaṅgabhāt” | “tatoduryodhanaḥ pāpaḥ tamubhakṣya kālakūṭakam
kṣipraṃ pralepayāmāsa bhīmasenajivāṃsayā’’ bhā0 cyā0
5008 ślokaḥ
kālakūṭi tri0 kālakūṭe bhavaḥ iñ | kālakūṭabhave
kālakṛt pu0kālaṃ kālamānaṃ karoti kṝgatyā ka-kip hrata0
sūryye taddatyā hi kṣaṇadaṇḍādivyavahārasya karttavyatayānya
tathātvam 2parameśvare ca “kāla, tmā kālakaddibhuḥ” chā0 vi0
amṛtamanthanakāle utthitaviṣapānāt kālakaṇṭho jātaḥ
tatkathā bhāga0 8

Linked texts (1)