Shabdakalpadruma 83
Śabdakalpadruma 83
- Language
- Sanskrit
Contents
83.2
24
“ravijena cite vijite
gavāsukhyāḥ śastrajīvinaḥ kṣatram ||”)
śastradhārayajīvakaḥ, tri, ( śastradhārayeṇa jīvatauti | jīva + ṇvul |) śastrājīvaḥ | iti
śabdaratnāvalī
śastrapāṇiḥ, tri, (śastraṃ pācau yasya | ) śastahastaḥ | yathā, —
“utkocako'śiro jñeyaḥ śastrapāṇiñca
ghātakaḥ
keśākeśigrahītañca yugapat pāradārikaḥ ||”
iti vyavahāratattvam
api ca
“asido garadaścaiva śastrapāṇidhanāpahaḥ
kṣetradārāpahārī ca ṣar̤ete ghyāttatāyinaḥ |”
dūti prāyaścittavivekaḥ
śastrabhṛt, tri, śastradhārī | śastraṃ vibhītīti
bhṛdhātoḥ kvippratyayena niṣpannametat || ( yathā,
raghuḥ
83.44.1
40
“śastreṇa rakṣyaṃ yadaśakyarakṣaṃ
na tadyaśaḥ śastrabhṛtāṃ kṣiṇoti ||”)
śastramārjjaḥ, puṃ, (śastrāṇi mārjrjīta | mṛja + aṇa |)
śastramājjanakarttā | sikalagara iti bhāṣā
tatparyyāyaḥ | asidhāvakaḥ 2 | ratnamaraḥ | aslamārjaḥ 3 asidhāvaḥ 4 | iti śabdaratnāvalī
prāṇājīvaḥ 5 amāyaktaḥ 6 | iti hemacandraḥ
śastrahataḥ, tri, ( śastreṇa hataḥ | ) śastrāghātena
mṛtaḥ | tasyāśaucādi yathā | vyāghraḥ
“śavena mriyate yastu tasyāśaucaṃ bhaveddidhā
āsaptāhāntrirātraṃ syāt darāhānamataḥ param
śastrāghāte cāhādūrddhaṃ yadi kaścit pramīyate
aśaucaṃ prāntataṃ tatra sarvvavarṇeṣu niścayaḥ ||”
atra śastrāghātapadaṃ chatataraṅgaśastrātaparaṃ pāribhāṣikāśastrātaparamapi | yathā, devīpurāṇe
“pakṣiṇastṛṇadhaiyai tu dṛṣṭā'gnimukhehatāḥ
patanānaśaneprāye śastrādiprabhavaistathāḥ
mṛtā jalaprave śena te vai śastrahatāḥ smṛtāḥ |”
anyathā cataṃ vinā patanādibhirvilambamṛtānāṃ
dinagrahaṇe ananvayaprāyaḥ syāt | na ca śāstrīyavyavahāre'ntaraṅgalena pāribhāṣikasyaiva yuktatvamiti vācyaṃ āhi pāribhāṣikāpāribhāṣikaśastraghātaprabhṛtayaścāpi tathābhūtatvāt pāribhāṣikatvādeva na prakaraṇāviyamaḥ
"krodhāt prāyaṃ viṣaṃ vahniṃ śastramuddandhanaṃ jalam
girivṛkṣaprapātañca ye kurvvanti narādhamāḥ
mahāpātakito ye ca patitāste prakīrttitāḥ
patitānāṃ na dāhaḥ syānnāntyeṣṭinosthisañcayaḥ
na cāśrupātaḥ piṇḍo vā kāryyaṃ śrāddhādikaṃ kvacit
etāni patitānāñca yaḥ karoti vimohitaḥ
taptakṛcchraiyenaiva tasya śuddhirna cānyathā |"
taditaratra marīciḥ
"viṣaśastraśvāpadāgnitīryyagbrāhmaṇaghātinām
83.44.2
caturdaśī kriyā kāryyā anyeṣāntu vigarhitā ||”
śastra hatacaturdaśī, strī, ( śastrahatānāṃ caturdaśī
yuddhāhitānāṃ śrāddhādikarmmaṇi praśastatayāsyāstathātvam |) śaucāśivalakṣaṇacaturdaśī
śaucāśaukalakṣaṇacaturdaśī ca | yathā, liṅgapurāṇam
“dīpamālāṃ tathā kuryyāccaturddaśyāṃ śivāgrataḥ
catuṣyathe ca nadyāñca catvareṣu gṛheṣu ca
ekaviṃśakulopeto vasecchivapure naraḥ ||”
atra śastrahatānāmutsṛādānaṃ arthāvān darśaḥ
iti saṃvatsarakaumudī || || athaśca | atha
śastrahatacaturdaśī tatra viṣṇuḥ | yuddhahatānāṃ
śrāddhakarmaṇi caturdaśī praśastā | yuddhahatānāmeveti na niyamārthamidam | brahmapurāṇe
“prāyopaveśanaśastrāgniviṣāduṅkhandhanāmbubhā
caturdaśyāntu karttavyaṃ tṛptyarthamiti niścayaḥ ||”
prāyo mahāprapagamanam | vāyupurāṇe
"yuvānastu yathe yasya mṛyāsteṣāntu dāpayet
śastreṇa tu hatā ye vai teṣāṃ dadyāccaturdaśīm ||”
yuvāna eva pitrādayo mṛtā ityarthaḥ | marīciḥ
"viṣaśastraśvāpadāgni tiryyagbrāhmaṇaghātinām
catuddeśyāṃ kriyā kāryā anyeṣāntu vigarhitā ||”
brāhmaṇahataśānto'syāstīti brāhmaṇaghātī ye ca
vai brāhmaṇairhatā iti brahmapurāṇavacanāt | na tu
kṛtabrāhmaṇaghātaḥ tasya patitatvāt anyeṣāmaśastrādihatānām | etacca śastrahatānāṃ
viṣṇvādibhiḥ sāmānyaprakaraṇāttukān sakalachāyapakṣasādhārayaṃ pitrādīnāmeva pārvvaṇavidhiprakaraṇāt pārvvaṇavidhinā kāryyam
“sapiṇḍīkaraṇādūī yatra yatra pradīyate
tatra tatra cayaṃ kuryyādvarjāyitvā mṛtāhani ||”
nanu anye ṣāntu vigarhitā iti śravaṇāt | kathaṃ
tre puruṣikapārvvaṇāvidhiḥ | na yasya puruṣāyasya
83.44.3
eva śastrahatāstasya traipuruṣikavidhirupapadyate
sarvvaṃ yasya dvā śastrahatauveko vā tenāpi traipuruṣikai kapuruṣikaṃ pārvvaṇaṃ karttavyam | yathā, manuḥ
"pitā yasya tu vṛttaḥ syāt jīveccāpi pitāmahaḥ
pituḥ samāmasaṅgīrttya kīrttayet prapitāmaham ||”
śastraha
tathā hārītaḥ
“pitāmahe'pi jīve vai pitryeva samāpayet ||”
natvekoddiṣṭameva śrūyate | yathā śaṅkhaḥ
“sapiṇḍīkaraṇādūīnte śastracatuddeśīṣu
pratisaṃvatsarādaśrthede koddiṣṭaṃ na kārayet ||”
yamaḥ
“sapiṇḍīkaraṇādūī yata pitṛbhyaḥ pradīyate
ekoddiṣṭavidhānena tat kāryyaṃ śastraghātine ||”
bhaviṣyapurāṇe
“sapralamāgatasyāpi pituḥ śastrahatasya ca
caturdaśīntu karttavyamekoddiṣṭaṃ na pārvvaṇam
caturdaśyāntu yacchāddhaṃ sapiṇḍīkaraṇe kṛte
ekoddiṣṭavidhānena tatkāryyaṃ śastraghātine ||”
ucyate | eṣāṃ vacanānāmamūkalatāt samūlatve'pi pārvvaṇāśaktaviṣayāyyetāni viṣṇvādivacaneṣu pārvvaṇāvagateḥ | śrātrādīnāntu śastrahatānāmekoddiṣṭavidhinā kāryyam
“aputrā ye mṛtāḥ kecit striyo vā puruṣāśca
ye
teṣāmapi ca deyaṃ syādekoddiṣṭaṃ na pārvvaṇam ||”
ityāpastambavacanena pākṣikaniṣedhāt | tacca na
sakalachāyapakṣasādhāraṇaṃ viṣṇvādivacaneṣu āhaśastrasya pārvvaṇaparatvokteḥ | kintu āśvinamāsīyakṛṣṇapakṣaviṣayam | brahmapurāṇe prāyopavaśanetyādinā sakalaśastrapacasādhārakhaṃ śrāddhamabhidhāya āśvine | tarpaṇīyāścatuddaśyāṃ tṛptayiṣyodakakriyā | iti yat punarabhidhānaṃ tacchrastrahṛtaśrāddhādiviṣayaṃ ataeva tatrevāmāvāsyāyāṃ
83.44.4
pitaraḥ pūjyā nāndīmukhā apīti vṛddhaprapitāmahādīnāmapi śrāddhaṃ darśitam | iyañca caturdaśyāmaśastrahṛtaśrāddhanindā āśvinamāsīyapakṣaśrāddhātiriktatayatiriktasāmācyakṛṣṇapakṣavihitaśrāddha kāmyaśrāddhaviṣayā prakaraṇabhedena āhakarmabhedāt sāmānyaviśeṣanyāyāt itarathā catuīśyāṃ saṃkrāntiśrāddhe'śastra hatanindā syāt
ataeva chāyapace daśamyādā varjāyitvā catu
ddeśīmiti manuvacane'pi caturddaśauvarjjanaṃ pakṣaśrāddhādiriktaśrāddhaviṣayam || || nanu
śastrāhitānāṃ āhuniṣedhaḥ śrūyate | tathā
chāgaleyaḥ
“śastrāviṣakṛtānāñca śṛṅgidaṃṣṭrisarīsṛpaiḥ
ātmanaścābhighāteva āhumeṣāṃ na kārayet ||”
yatnaṃ buddhipūrvehatānāmeva | pramādahatānāstu
śrāddhādikamāhāṅgirāḥ
“atha kaścit pramādena mriyetodbandhanādibhiḥ
aśaucaṃ tasya karttavyaṃ karttavyā codakakriyā ||”
abuddhipūrvvamapi śastrādibhiḥ krīr̤āṃ kurvvatāṃ
mṛtānāṃ na karttavyam | yathā, brahmapurāṇam
“mṛdbhirdanturanakhavyālaviṣavahnistriyā jalaiḥ
vyādṛśat pariśramaiścaḥ kūlena krīḍāṃ mṛtāstu yaḥ|”
pariśramaiśvaḥ āhārāau śāstrādyubhayā buddhipūrvvamṛtānāmapi karttavyam | yathāha vṛddhagārgyaḥ
śasya
“ddhaḥ śaucammuteṣu naḥ pramādyāttābhiyuktaiściḥ
ātmānaṃ ghātayedyastu bhayavānaśanādibhiḥ
asya trirātramaśaucaṃ dvitīye tvasthisañcayaḥ
tṛtīye tūdakaṃ kṛtvā caturthe śrāddhamiṣyate ||”
evaṃ kraur̤āvyatirikteśāstrāddhipūrve mratāḥ śāstrāhumatyā buddhipūrvvakatayā api śrāddhārhāḥ kathaṃ
luptapiṇḍodakalamiti ceva gauṇamiti brūmaḥ
buddhipūrvva piṇḍodakakriyālopāditi | iti
śrāddhavivekaḥ
83.44.5
śastrahastaḥ, puṃ, śastaṃ hastau yasya saḥ | iti śastrapāṇigulmadarśanāt
śastrajīvaḥ, tri, (śastreṇa bhājauvanīti | vyā +
jīva + ac |) svasijīvī | satparyyāyaḥ
kāṇṭhaṣṭhaḥ 2 āyudhīyaḥ 3 āyudhikaḥ 4
ityamaraḥ || kāṇḍasūṭaḥ 5 | iti taṭṭīkā
kāṇḍapṛṣṭhaḥ 6 śastradhāraṇajīvakaḥ 7 | iti
śabdaratnāvalī
śastrābhyāsaḥ, puṃ, ( śastrāṇāṃ abhyāsaḥ |) śastraśikṣā | tatparyyāyaḥ | khuralī 2 | iti
trikāṇḍaśeṣaḥ
śastrākhyaṃ, klī, (śastrāryaṃ yadvāyasam |) loham
iti rājanirghaṇṭaḥ
śastrī, strī, ( śas + tṛn | striyāṃ r̤īp |)
churikā | iti medinī || ( yathā, māghe |4
83.7
“śastrovyāmerairbhubhirābhṛdutamambhaśyāyāvacchati naulo salilasya ||”)
śastrī, [n] tri, śastraviśiṣṭaḥ | śastradhārī
śastraśastrādinaprayatnena niyyasametat || (yathā,
kāmandakīyanītisāre
83.67
37
"āpaśaktyānugataḥ praviśeṣca
sakuṭeṣu gahanaiṣu na tiṣṭhet |”)
śastrāṃ, klo, vālakagandh | ityamaraṭokāyāṃ bharataḥ
pratibhāhvānaḥ | iti jaṭādharaḥ
śasyaṃ, klo, ( śasa + “śakiśasicatiyatīti |”
3|1
83.67.p1.1
ityasya vārttikoktā yat |) uccādiniyamam | tatparyyāyaḥ | phalam 2 | ityamaraḥ
vṛkṣāṇāṃ latādīnāñca phalaṃ, niṣpannasamāgavaṃ
ānnādikaṃ śasyaṃ sasyapadavācyaṃ dattavyaḥ
padyati niṣpadyate phalaṃ phalamiṣyato pañcādityādan | sakti svapiti sasyaṃ sasa suru khane śaṅkoriti yaḥ sasyaṃ dvidantyam | cānyakavikaṣāvunatya
eva gauravaspaśagocaro deśa iti naladamayantīśleṣāt
"maṃcanaṃ bīsakaṃ sasyaṃ śasyaṃ vāsyā ca śāśvatam |”
ityubhayivekācca | tālayādinantyāntaśca tathā
ci śanus ciṃśāstrayorityakṣāt cha ḍhaṣa śkheti
vyaṣi yatu śasyaṃ tat kriyāvācyapi pace'pi
dṛśyate | tālavyā api dantyāśca śastramkarapāṃśava ityubhayabhedaḥ | iti taṭṭīkāyāṃ bharataḥ
kṣetrasyadhānyādi | yathā, -
“śasyaṃ congataṃ prāḍuḥ ṣaḍdhaṃ dhānyamucyate
nnāmaṃ pitṛbhyastukaṃ khinnamannamudāhṛtam ||”
grāmyaśasyāni yathā, —
“vrīhayaśca yavāścaiva godhūmāścāṇavastilāḥ
priyaṅgavo hyudārāśca koradūṣāḥ sacīnakāḥ ||”
udārāḥ dīrghaśālayaḥ
“māṣā mudgā masūrāñca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ
āḍhakyaścaṇakāścaiva śaṇaḥ saptadaśa smṛtāḥ
eteṣā oṣadhīnāntu grāmyāṇāṃ jātayo mune |”
grāmyāraṇyaśasyāni yathā, —
“oṣadhyo yajñiyāścaiva grāmyāraṇyāścaturdaśa
vrīhayaśca yavā māṣā godhūmāñcāṇavastilāḥ
priyaṅgusaptamā hyete śyaśmāstu kulatthakāḥ
śyāmākāstvatha nīvārā jarttilāḥ sagavedhukāḥ
tathā veṇuyavāḥ proktāstathā markaṭakā mune
grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhayastu caturdaśa ||”
navaśasyasambhoganakṣatrāṇi yathā, —
“anurādhā maghāhirau revatī pauṣṇarāghavaḥ
hastā citrā maghā puṣyā śravaṇā ca punarvvasuḥ
83.67.p1.2
rohiṇī navaśasyādibhavadravyānnaśāliṣu
praśastaṃ navapīṭhādisambhogaṃ gṛhavidmahet ||”
navaśasyagrāhādikālo yathā, —
“śaradamantayoḥ kecidbhavayannaṃ pracakṣate
dhānyapākavaśādanye śyāmāko yaninaḥ smṛtaḥ ||”
“śyāmākenāśvine'rcata yavairathotthakālataḥ
prāgvayannaṃ yujyate'vaśyaṃ na tvannāyayanātprathak ||”
śrāgrayaṇaṃ navaśasyeṣṭiḥ
“vṛścike śuklapakṣe tu navāgnaṃ śasyate budhaiḥ
apare kriyamāṇaṃ hi dhanuṣyeva vṛtaṃ bhavet
dhanuṣi yat kṛtaṃ śrāddhaṃ gaganecāsu rātriṣu
pitarastanna gṛhṇanti navāśrāddhimayāddijāḥ ||”
“pauṣe caitre hyalpapakṣe navāgnaṃ nācaredbudhaḥ
bhavet janmāntare rogī pitṝṇāṃ nopatiṣṭhate
yadyapi vrīhipāke ca yavapāke ca pārthiva
na tāvādyau mahārāja vinā śrāddhaṃ kathañcana ||”
śasyasaṃdhī, [n ] puṃ, (śaśyāni saṃśayatoti
saṃdha + viniḥ |) tuṣavṛkṣaḥ | iti śabdacandrikā
śasyanāśanaṃ, tri
śasyaśūkaṃ, klī, (śasyasya śūkam | ' śasyasya
tīkṣṇāgram | sūr̤ā iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ
kiṃśāruḥ 2 | ityamaraḥ
śasyāna, vi, śasyabhakṣakaḥ | śasyaṃ atti ityarthe
adyātoḥ karttari kvipapratyayena niṣyannametat
śasyāruḥ, puṃ, kṣudraśṛṅgīvṛkṣaḥ | iti śabdaratnāvalo
śākaṃ, klī, puṃ, (śakyate bhoktumiti | śaka + ghañ |)
patrapuṣpādi | sāga iti hindobhāṣā | tatparyyāyaḥ | haritakam 2 śigruḥ 3 | ityamaraḥ
śiguḥ 4 | iti taṭṭīkā || hāritakam 5 | iti
śabdaratnāvalī || atha śākavargaḥ | tatra śākanirūpaṇam
“pattraṃ puṣpaṃ phalaṃ nālaṃ kandaṃ saṃsvedajaṃ tathā
śākaṃ ṣaḍvidhamuddiṣṭaṃ guru vidyāt yathottaram ||”
atha śākānāṃ guṇāḥ
“prāyaḥ śākāni sarvvāṇi viṣṭambhīni gurūṇi ca
83.67.p1.3
rūkṣāṇi bahuvarcīsi sṛṣṭaviṇmūtrāṇi ca
śākaṃ bhinatti vapurasthi nihanti netraṃ
vīryyaṃ vināśayati raktamathāpi śukrama
prajñākṣayañca kurute palitañca nūnaṃ
hanti smṛtiṃ gatimiti pravadanti tajjñāḥ
śākeṣu sarvve nivasanti rogāḥ
savaistayo dehavināśanāya
tasmādbudhaḥ śākavivarjanañca
kuyyātsamantriṣu sa eva doṣaḥ ||”
api ca
“sarvvaśākamacākṣuṣyamalakṣmīyamasaudhubam
ṛte paṭolavāstūkakākamācopapunarbhavāḥ ||”
śākaḥ, puṃ, vṛkṣaviśeṣaḥ | saigona iti bhāṣā
tatparyyāyaḥ | śākavṛkṣaḥ 2 śākaḥ 3 kharapatraḥ 4 arjunopamaḥ 5 | iti ratnamālā ..
krakacapatraḥ 6 kharapattraḥ 7 atipatraḥ 8 ahovṛkṣaḥ 6 śreṣṭhakāṣṭhaḥ 10 sthirasāraḥ 11 gṛhadrumaḥ 12 | asya guṇāḥ | sārakatvam | pittadāhatṛṣāmayaharatvam | asya valkalaguṇāḥ | kaṣamāthitvam | madhuratvam | kaṇṭhalam | kaṣāyatvam | iti rājanirghaṇṭaḥ || || śaktiḥ | iti
medinī || śirīṣavṛkṣaḥ | iti śabdaratnāvalī
nṛpabhedaḥ | iti viśvaḥ || dvīpaviśeṣaḥ tattva
vivaraṇaṃ yathā, —
sūta uvāca
“śākadvīpasya vakṣyāmi yathāvadiha niścayam
kathyamānaṃ nibodhadhvaṃ śākadvīpaṃ ddijottamāḥ
jambuddīpasya vistarāddiguṇastasya vistaraḥ
vistārāddiguṇaścāpi pariṇāhaḥ samantataḥ
taināvṛtaḥ samudro'yaṃ dopena lavaṇodadhiḥ
tatra puṣyā janapadāścirācca mriyate janaḥ
kuta eva ca durbhikṣaṃ samātejoyuteṣviha
tatrāpi pañcatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇisannitāḥ
śākadvīpādiropeṣu sapta sapta gaṇāstviṣu
anyāyagāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvvatāḥ
ratnākarādināmānaḥ śobhāvanyo mahācittāḥ
samārcitāḥ pratidiśaṃ dvīpavistāramānataḥ
ubhayatrāvagāḍhāśca lavaṇakṣīrasāgarau
83.67.p1.4
śākadvīpe tu vakṣyāmi sapta divyān mahāparvvatān
devarṣigandhavvaiyutaḥ prathamo merusavyate
prāgāyataḥ sa sauvarṇa udayo nāma parvvataḥ
tatra meghāstu dṛṣṭyarthaṃ prabhavanti ca yānti ca
tasyāpareṇa sumahān jaladhāro mahāgiriḥ
saiva candraḥ samākhyātaḥ sarvvauṣadhisamanvitaḥ
tasmāvibhṛmupātte vāsavaḥ paramaṃ jalam
nārado nāma sevo'sau durgaśailo mahācitaḥ
tatrāpale samutpannau pūrvaṃ nāradaparvvatau
tasyāpareṇa sumahān śyāmo nāma mahāgiriḥ
yatra śyāmalabhāvajñāḥ prajāḥ pūrvvamimāḥ kila
sa eva dundubhirnāma śyāmaḥ parvatasattamaḥ
śabdanyuluḥ purā tasmin dundubhistār̤itaiḥ suraiḥ
vajrajvālāmayāstasya prāpyalaṅgāścarāruhata
tasyāpareṇa rajato mahānastau giriḥ smṛtaḥ
saiva somaka ityukto devairyatrāsmṛtaṃ purā
sambhṛtañca hṛtañcaiva māturarthe garutmatā
tasyāparaṃ cāruvikeyaḥ sumanāścaiva sa smṛtaḥ
hiraṇyāco varāheṇa tasmin śaule niṣaditaḥ
āmbikeyāt paro ramyo vaḷboyadhisamanvitaḥ
vibhājayatu samākhyātaḥ sphāṭikaḥ sa mahāgiriḥ
yasmādvibhājyate nityaṃ vibhājastana sa smṛtaḥ
saivaiṣa naiśavetyukto yato vāyuḥ pravāvati
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi parvvatānāṃ ddijottamāḥ |'
śṭaṇudhvaṃ nāmatastāni yathāvadanupūrvvaśaḥ,
dināmāñcaiva varṣāṇāṃ yathaiva girayastathā
udayasyodayaṃ varṣaṃ jaladhāreti viśrutam
nāmnā sāndhabhayannāma varṣaṃ tat prathamaṃ smṛtam
dbitoye jaladhārasya sukumāramiti smṛtam
tathaiva śaiśiraṃ nāma varṣaṃ saṃpadikorttitam
raivatasya tu kaumāraṃ tathaiva ca sukhodayam
śyāmaparvvatavarṣantu mayocakamiti smṛtam
ānandakamiti proktaṃ tadeva munibhiḥ śubham
83.67.p1.5
dyaumatkasya śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumottaram
tathaiva dvivigoktaśca varṣaṃ yomakasaṃjñitam
āmbikeyasya medhāviṃ cemakasyaiva tat smṛtam
setuparvvatasañjñāpi mahādrumamiti smṛtam
tathaiva dhruvamityuktaṃ varṣaṃ vibhāvayasaṃjñitam
dvīpasya parimāṇañca dvayaśīrṇamameva ca
jambūdvīpena saṃkhyātastasya madhye vanaspatiḥ
śāko nāma mahāvṛkṣastasya prajā mahādrumāḥ
eteṣu devagandharvvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ
viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha
tatra puṇyā janapadāścāturvvarṇyasamanvitāḥ
teṣu nadyastu vai sapta prativarṣaṃ samudgamāḥ
dvināmaścaiva tāḥ sarvvā gaṅgāḥ samavidhāḥ smṛtāḥ
prathamā sukumārīti gaṅgā śivajalā śubhā
anutaptā ca nāmnaiṣā nadī saṃparikīrttitā
sukumārī tayorbāhyā dvitīyā nāmataḥ satī
nandā ca pāvano caiva tṛtīyā parikīrttitā
śivodakā caturthī syāta trividhā ca punaḥ
smṛtā
ikṣuśca pañcamī jñeyā tathaiva ca punaḥ kuhaḥ
dhenukā ca smṛtā caiva ṣaṣṭhī saṃparikīrttitā
sukṛtā ca gabhastī ca saptamī parikīrttitā
etāḥ sapta mahābhāgā prativarṣaṃ śivodakāḥ
pāvayanti janaṃ sarvvaṃ śākadvīpanivāsinam
abhigacchanti tāścānyā nadīnadaḥ sarāṃsi ca
bahudakaparikhāvā yato varṣati vāsavaḥ
ādyāsu nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ
tāḥ pibanti mahānahṛṣṭā nadīrjanapadāstu te
ye taṃ prāntātayā proktāḥ pramodāyaiti vai
priyāḥ
ānandāścamukhāścaiva kṣemakeśca dhruvaiḥ saha
varṇāśramācārayuktā deśāṃste sapta viśrutāḥ
arogo balinaścaiva sarvva maraṇavarjjitāḥ
avasarpiṇo na teṣvasti tathaivotasarpiṇī punaḥ
83.67.p1.6
na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit
tretāyugasamaḥ kālastathā tatra pravarttate
śākadvīpādiṣu jñeyaṃ pañcasveteṣu sarvvaśaḥ
dveṣasya tu vicāraśca kālaḥ svābhāvikaḥ smṛtaḥ
na teṣu śaṅkaraḥ kaścidvarṇāśramakṛtaḥ kacit
dharmmasyāvyabhicāreṇa ekāntasukhitāḥ prajāḥ
na teṣu māyā lobho vā īrṣyāhyā bhayaṃ tathā
viparyyayo na teṣvasti tadvai svābhāvikaṃ smṛtam
kālo na cava teṣvasti na daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ
svadharmmaṇa ca dharmmajñāste rakṣanti parasparam ||”
83.67.p2
iti mātsye 102 adhyāyaḥ
Linked texts (3)
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Ācāraratna (Maṇirāma) — Maṇirāma 1630, Sanskrit
- Gūḍhārthadīpikā — Vāmadeva, Sanskrit