Viramitrodaya 1.p150
Vīramitrodaya 1.p150
- Language
- Sanskrit
1.p150.1
sukhamaiśvaryavijñāne labhate stanasampadā | aṃsapīṭhorujatrūṇāṃ sampadā stanavatphalam || pṛṣṭhapaarapārśvānāṃ sampadā kakṣayorapi | āyurbhogānmahattvaṃ ca hārahemādibhūṣaṇam || annapānārthasaukhyāni sugrīvo labhate naraḥ | prajeśatvaṃ dhaneśatvaṃ vividhaṃ pānabhojanam || naraḥ prāpnoti sampannairjihvādantoṣṭhatālubhiḥ | •yeṣāṃ ca sampadastvetāḥ karṇaśmaśruhanubhruvām || sukhamāyurdhanaṃ teṣāṃ priyaśravaṇameva ca || atha lakṣaṇasampannaṃ śarīraṃ yasya dehinaḥ | cakṣuṣaḥ sampadaścaiva aiśvaryaṃ so'śnute mahat || kṣutaśaṅkhalalāṭānāṃ sampadā mūrddhajaiḥ saha | āyurdīrghaṃ samāsādya satataṃ sukhamedhate || ājñā gatau yaśo gandhe sukhaṃ varṇe svare dhanam | bhāgyāgamastathā'nūke nityaṃ nṛṇāṃ pratiṣṭhitam || iti | atrānyo'pi viśeṣa ukto— gargasaṃhitāyām, tejasā teja ādatte pareṣāṃ vapuṣā vapuḥ | prabhayā ca prabhāṃ hanyātsarasvatyā sarasvatīm || gatyā gatiṃ dhanairvittaṃ pareṣāṃ nātra saṃśayaḥ | raktākṣo na jahātyarthānna śrīḥ kanakapītakān || na dīrghabāhumaiśvaryaṃ na māṃsopacitaḥ sukham | na sunāso vahedbhāraṃ na sugandhī tu saurabhyatām || svaravān prerayatyarthān sāttvike nāsti durgatiḥ | kunakhī nāsti dhanavānuddhato nāsti bhogavān || snehavān duḥkhito nāsti gatimānnāstyanīśvaraḥ | śanairgātrāṇi śīryyante dantaraumanakhāstathā || indriyāṇi ca buddhiśca sarveṣāṃ cirajīvinām | mahākarṇā mahānāsā mahācaraṇapāṇayaḥ || subaddhadṛḍhagātrāśca vijñeyāste cirāyuṣaḥ | saubhāgyaṃ vidante'kṣibhyāṃ vidyāmaiśvaryameva ca || dantairbhojanamāpnoti snehena ca paraṃ sukham |
1.p150.2
calanmāṃso'timāṃsaśca sthūlamāṃsaḥ śirātataḥ || sa vai durantako nāma samudramapi śoṣayet | yena kena cidannena śarīraṃ yasya varddhate || sa vai dundubhako nāma sarvakalyāṇavarjitaḥ | apatyaṃ vyañjanaṃ vidyā vijñānaṃ dharmasañcayaḥ || pūrve vayasi varttante sarveṣāmalpajīvinām | vyañjanaṃ śmaśruprabhṛti | atimedhātikīrttiśca vikramo'timukhāni ca | tathā jarā prasūtiśca lakṣaṇāni gatāyuṣaḥ || yathā sukhaṃ tathā śīlaṃ yathā varṇastathā dhanam | yathā gandhastathā sattvaṃ vinayaśca tathā dhruvam || yathā''cārastathā śaucaṃ kīrtirbhavati karmaṇām | yathā māṃsaṃ tathā saukhyaṃ vinayaśca tathā dhruvam || nirghṛṇo dveṣyasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ | parabhāgyopatāpī ca paḍete nityaduḥkhitāḥ || atidīrghātihrasveṣu atisthūlakṛśeṣu ca | atikṛṣṇātigaureṣu sadā satyaṃ na vidyate || iti | varāhasaṃhitāyām, śrāntasya yānamaśanaṃ ca bubhukṣitasya pānaṃ ca tṛṭparigatasya bhayeṣu rakṣā | etāni yasya puruṣasya bhavanti kāle dhanyaṃ vadanti khalu taṃ naralakṣaṇajñāḥ || iti | prayogapārijāte, uroviśālo dhanadhānyabhogī śiroviśālo nṛpapuṅgavaḥ syāt | kaṭīviśālo bahuputrabhogī viśālapādastu dhanī sukhī syāt || atimedho'tikīrttiśca vikramī ca sukhī tathā | atisnigdhā ca dṛṣṭiḥ syāt sa naro'lpāyuṣo bhavet || atikṛṣṇamatiśvetamatiraktaṃ tathaiva ca | itthaṃvarṇo naro rogī samudrasya vaco yathā || vivekavilāse, sāttvikaḥ sukṛtī dātā rājaso viṣayī bhramī | tāmasaḥ pātakī lolaḥ sāttviko'mīṣu sattamaḥ || iti | sāmudratilake, śubhalakṣaṇamaṅgebhyaḥ saundaryeṇādhikaṃ mukhaṃ yasya |
1.p150.3
svajātiprādhānyaṃ prāpnoti sa dhānyadhanavattvam || sattvaṃ rajastamaścetyamī narāṇāṃ trayo bhavanti guṇāḥ | kvacidekaḥ kutra dvau trayaḥ samaṃ kvāpi dṛśyante || yaḥ sattvaguṇopetaḥ sa dayāluḥ satyavāk sthiraḥ sa naraḥ | devagurubhaktiyuto vyasane'bhyudaye ca kṛtadhairyaḥ || kāvyakalāsu pravaṇaḥ kulanārīkṛtaratiḥ sadā śūraḥ | praṇayena yutaḥ satataṃ rajo'dhikaḥ kathyate sa pumān || mūrkhastamo'nvitaḥ syānnidrālurvañcako'lasaḥ krodhī | etairmiśrairbahuśo bhedāścānye nṛṇāṃ miśrāḥ || buddhiyuto yaddīrgho hrasvo yajjāyate naro mūrkhaḥ | piṅgaḥ śuciḥ suśīlaḥ kāṇākṣo yattadāścaryam || yadanturo'pi mūrkho romayuto jāyate yadalpāyuḥ | yanniṣṭhuraḥ sadā''ḍhyastadadbhutaṃ jṛmbhate bhuvane || pṛthupāṇiḥ pṛthupādaḥ pṛthukarṇaḥ pṛthuśirāḥ pṛthuskandhaḥ | pṛthuvakṣāḥ pṛthujaṭharaḥ pṛthubhālaḥ pūjitaḥ puruṣaḥ || raktākṣaṃ bhajati śrīḥ pralambabāhuṃ bhajatyadhīśatvam | pīnāṅgaṃ bhajati kṛpirmāṃsopacitaṃ ca bhajati saubhāgyam || suśliṣṭasandhivandho yaḥ kaścinmāṃsalo mṛdusnigdhaḥ | atisundaraḥ prakṛtyā sa sukhāḍhyo jāyate prāyaḥ || atroktalakṣaṇeṣu lakṣaṇatāratamyena phalaṃ vaktavyam | taduktamsāmudratilake, dehasthiteṣu santatamaśubheṣu śubheṣu lakṣaṇeṣu nṛṇām | jñātvā taratamabhāvaṃ tatphalamapi nirdiśetprājñaḥ || iti | tatrāpi yadeva śubhamaśubhaṃ vā lakṣaṇaṃ balavattadeva phaladam | tathā coktamvivekavilāse, puṣṭaṃ yadeva dehe syāllakṣaṇaṃ vāpyalakṣaṇam | itaradvādhyate tena balavat phaladaṃ bhavet || iti | sāmudratilake viśeṣaḥ |
1.p150.4
yalakṣma punaḥ śubhamapi kararekhāprabhṛtikaṃ visaṃvadati | bāhyābhyantaramaparaṃ tatra samudreṇa nirdiṣṭam || iti | atha rājalakṣaṇam | bhaviṣyapurāṇe, gururuvāca | puṃsāṃ śrutānīha vibho lakṣaṇāni nṛpasya tu | śubhāni cāṅgajātāni brūhi me vadatāṃ vara || brahmovāca | śṛṇu vatsāṅgajātāni pārthivasya śubhāni vai | pārthivo jñāyate yaiśca narāṇāṃ madhyamāgataḥ || trīṇi yasya mahābāho vipulāni narasya tu | unnatāni tathā ṣaṭ ca gambhīrāṇi ca trīṇi ca || catvāri cāpi hrasvāni sapta raktāni vai vibho | dīrghāṇi cāpi sūkṣmāṇi bhavanti yasya pañca ca || vadanaṃ ca lalāṭaṃ ca devottama urastathā | vistīrṇametattritayaṃ vīra yasya narasya tu || sa rājā nātra sandehaḥ śṛṇuṣvaivonnatāni ca | kṛkāṭikā tathā cāsyaṃ nakhā vakṣo'tha nāsikā || kakṣau cāpi mahābāho ṣaḍetāni vidurbudhāḥ | nābhiḥ sattvaṃ svaraśceti gambhīrāṇi tu trīṇi vai || liṅgagrīvāpṛṣṭhajaṅghaṃ hrasvametaccatuṣṭayam | netrānto hastapādau tu tāluvoṣṭhau ca surottama || jihvā nakhāśca raktāni saptāni tu mahāmate
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (1)
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit