Viramitrodaya 1.p317
Vīramitrodaya 1.p317
- Language
- Sanskrit
1.p317.1
eteṣu ṣaṭsu durgeṣu nṛpatiranyatamaṃ durgamāśrayet | taduktamviṣṇusmṛtau, dhanvamahīvārivṛkṣagiridurgāṇāmanyatamaṃ durgamāśrayet | iti | viṣṇudharmottare'pi, tatra durgaṃ nṛpaḥ kuryātṣaṇṇāmekatamaṃ budhaḥ | iti | iti durgabhedāḥ | atha durgaparimāṇam | siddhāntaśekhare, catvāriṃśatsamāyuktaṃ daṇḍānāṃ ṣaṭśataṃ matam | durgasya vistaraṃ dairghyaṃ vidadhyādadhamasya ca || śataiśca saptabhiḥ kuryāccaturbhiḥ saha madhyamam | aṣṭaṣaṣṭiyutaiḥ śreṣṭhaṃ daṇḍānāṃ saptabhiḥ śataiḥ || vistāraṃ cāyataṃ kuryāt durgalakṣaṇamīritam | iti | iti durgaparimāṇam | atha durgādhyakṣalakṣaṇam | viṣṇudharmottare, anāhāryaśca śūraśca tathā prājñaḥ kulodgataḥ | durgādhyakṣaḥ smṛto rāma udyuktaḥ sarvakarmasu || iti durgādhyakṣalakṣaṇam | atha grāmalakṣaṇam | siddhāntaśekhare, svargārthamapavargārthaṃ yaśo'rthaṃ ca dhanārthakam | rakṣārthaṃ ca jayārthaṃ ca vakṣye grāmasya lakṣaṇam || kheṭagrāmāgrahārāśca kubjaṃ durgaṃ ca pattanam | puraṃ ca rājadhānīti kīrttitā aṣṭadhā budhaiḥ || śūdrairadhiṣṭhitaṃ kheṭaṃ grāmaḥ śūdrairdvijottamaiḥ | viprairevāgrahāraḥ syāt kubjaṃ sīmāntavāsataḥ || durgaṃ deśādirakṣārthaṃ jalādivanadurgamam | caturaṅgabalopetamagamyaṃ sarvaśatrubhiḥ || dvīpāntaragatadravyakrayavikrayakānvitam | pattanaṃ ceti vikhyātaṃ puralakṣaṇamucyate || anekajātisaṃyuktaṃ tantuvāyayutaṃ puram | nṛpamandirasaṃyuktā caturaṅgabalānvitā|| bhṛtyairdevālayairyuktā rājadhānīti cocyate | vinyāsa lakṣaṇaṃ teṣāṃ vakṣye śaivāgamoditam || daṇḍo hastacatuṣkeṇa yaṣṭiścāpaśva tatsamaḥ ||
1.p317.2
kheṭagrāmādikānāṃ ca pramāṇaṃ tena kārayet | āyavyayādikaṃ proktadaṇḍenaiva samācaret || vakṣye vistāramāyāmaṃ nīcaṃ madhyamamuttamam | kheṭādīnāṃ ca sarveṣāṃ pratyekaṃ trividhaṃ yathā || nīcaṃ grāmaṃ catuḥṣaṣṭyā madhyamaṃ dviguṇaistathā | uttamaṃ triguṇairdaṇḍaiḥ kuryāddīrghaṃ ca vistṛtam || śatadvayena daṇḍānāṃ ṣaṭpañcāśadyutena ca | kurvīta kheṭakaṃ hīnaṃ madhyamaṃ cocyate'dhunā || śatatrayeṇa viṃśatyā daṇḍānāṃ sahitena ca | tribhiḥ śataiḥ sahāśītyā caturbhiḥ kheṭamuttamam || grāmasya cāgrahārasya viprādīnāṃ ca saṅkhyayā | nyūnādhikyaprabhedena vistārāyāmanirṇayaḥ || kubjasyāpi tathā proktaṃ durgasyātha nigadyate | durgasya vistāra āyāmaśva durgalakṣaṇe draṣṭavyaḥ | pattanasyātha vakṣyāmi lakṣaṇaṃ tantracoditam | catvāriṃśatsamāyuktairaṣṭayuktaiścatuḥśataiḥ || daṇḍānāṃ pattanaṃ nīcaṃ kuryāddīrghaṃ ca vistṛtam | sadvādaśaiḥ śataiḥ kuryātpañcabhirmadhyapattanam || ṣaṭsaptatisamāyuktairuttamaṃ pañcabhiḥ śataiḥ | evaṃ pattanamākhyātaṃ rājadhānīti kathyate || sārdhadvātriṃśatā kuryāddaṇḍānāmaṣṭabhiḥ śataiḥ | vistṛtāmāyatāṃ hīnāṃ rājadhānīṃ vicakṣaṇaḥ || ṣaḍaśītiyutaiḥ kuryānmadhyamāṃ cāṣṭabhiḥ śataiḥ | daṇḍānāmāyatāṃ tajjño rājadhānīṃ ca vistṛtām || daṇḍānāmuttamāṃ kuryāt ṣaṣṭyā ca navabhiḥ śataiḥ | evaṃ dairghyaṃ ca vistāro grāmādīnāṃ ca kīrttitaḥ || grāmāgrahārayoścātha viprasaṅkhyā nigadyate | ekādidaśaviprāntaṃ grāmaṃ kṣudrādhamaṃ viduḥ || dvādaśabrāhmaṇopetaṃ vipraiḥ ṣoḍaśabhiryutam | caturviṃśativiprāntaṃ kṣudragrāmaṃ prakalpayet ||
1.p317.3
dvātriṃśadbrāhmaṇairyuktaṃ grāmaṃ pañcaśatā tathā | catuḥṣaṣṭyātha vipraiśca sāśīti sacatuṣṭayam || kṣudragrāma iti proktaḥ kathyate madhyamaḥ kramāt | śatamaṣṭottarairviprairdviguṇaistriguṇaistathā || brāhmaṇairanvitaṃ grāmaṃ madhyamaṃ paricakṣate | śataiśca pañcabhiryuktamuttamaṃ saptabhiḥ śataiḥ || sahasrabrāhmaṇopetaṃ tridhiyaṃ taṃ pracakṣate | sahasradvayaviprāḍhyamagrahāraṃ tathā'dhamam || sahasraiśca tribhiryuktaṃ caturbhiradhamaṃ viduḥ | pañcaṣaṭsaptasahasravipraistanmadhyamaṃ viduḥ || sahasrairaṣṭabhiryuktaṃ brāhmaṇairagrahārakam | uttamaṃ daśasāhasraṃ viduḥ sūryasahasrakam || viprasaṅkhyā samākhyātā tatra kuryādyathāruci | śāsane tāmraje saṅkhyā viprāṇāṃ grāmanāma ca || sakaraṃ vā'karaṃ vāpi sīmāntaṃ lekhayedbudhaḥ | evaṃ niścitya taṃ grāmaṃ brāhmaṇebhyo nivedayet || iti | mahābhārate, dṛḍhaprākāraparikhaṃ hastyaśvarathasaṅkulam | ūrjasvinaranāgaṃ ca catvarāpaṇaśobhitam || prasiddhavyavahāraṃ ca praśāntamakutobhayam | śūrāḍhyaṃ prājñasampūrṇaṃ tatpuraṃ svayamāviśet || iti | viṣṇudharmottare, gopuraṃ sakapāṭaṃ ca tatra syātsumanoharam | sapatāko gajārūḍho yena rājā viśet puram || catasraśca tathā tatra kāryāścāpaṇavīthayaḥ | ekasmiṃstatra vīthyagre devaveśma vidhīyate || vīthyagre ca dvitīye vai rājaveśma vidhīyate | dharmādhikaraṇaṃ kāryaṃ vīthyagre ca tṛtīyake || caturthe caiva vīthyagre gopuraṃ ca vidhīyate | āyataṃ caturasraṃ vā vṛttaṃ vā kārayetpuram || sraktihīnaṃ trikoṇaṃ ca yavamadhyaṃ tathaiva ca | ardhacandraprakāraṃ ca vajrākāraṃ ca varjayet ||
1.p317.4
sraktihīnaṃ koṇarahitam | arddhacandraṃ praśaṃsanti nadītīreṣu yadvaram | anyatra tanna karttavyaṃ prayatnena vijānatā || iti grāmalakṣaṇam | atha rājagṛhavinyāsaḥ
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (5)
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Matsya — Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Budhabhūṣaṇa — Sambhurāja 1680, Sanskrit
- Rājanītiprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit