Viramitrodaya 7.p62
Vīramitrodaya 7.p62
- Language
- Sanskrit
7.p62
bārhaspatyasaṃhitāyām, yallakṣaṇaṃ mayoktaṃ bhadrādīnāṃ śubhaṃ ca duṣṭaṃ ca | tat kariṇīṣvapi yojyaṃ jātivibhāgena yuktāsu || iti | iti kariṇīlakṣaṇam | pūrvaṃ rājñā gajasaṅgrahaḥ kartavya ityuktam | tatra— teṣāṃ samarpane yatnaṃ pālane ca bhṛgūttama | yathāvannṛpatiḥ kuryāddhandharvāḥ kuñjarā matāḥ || tāvantaśca tathā dhāryā yāvatāṃ poṣaṇaṃ sukham | karttuṃ śakyaṃ na dhāryāste kṣudhitā duḥkhitāstathā || duḥkhitāste nṛṇāṃ hanyuḥ kulāni bhṛgusattama | tasmātteṣāṃ sukhaṃ kāryaṃ yaśaḥśrīvijayapradam || iti viṣṇudharmottaravacanaiḥ, ye caivānye ca bahavo vāraṇānāṃ guṇāḥ smṛtāḥ | tasmātprayatnādrakṣettu svaputrāniva nityaśaḥ || teṣāmamitasattvānāṃ karttavyamanupālanam | ityādipālakāpyavacanaiśca gajānāṃ sukhāvasthānasaṃrakṣaṇādikamabhihitam | tacca tadabhijñādhikāripuruṣairvinā na sambhavatītyatastatrābhijñāḥ puruṣā rājñā niyoktavyāḥ | te ca kiṃlakṣaṇā iti tallakṣaṇāni nirūpyante | tatra tāvadgajarakṣādhikārilakṣaṇamuktam— pālakāpye, procyante yādṛśā yuktā gajarakṣādhikāriṇaḥ | dhārmikāḥ śucayaḥ sarve śrutavanto nirāmayāḥ || sattvābhijanasampannāḥ sarvavyasanavarjitāḥ | gajabharturhite yuktāḥ samayajñāḥ priyaṃvadāḥ || utsāhabalasampannāḥ kṛtajñā lobhavarjitāḥ | maulāstvahāryā dakṣāśca jñātipakṣahite ratāḥ || nṛpādeśasya karttārastatpriyānveṣiṇaḥ param | maṅgalyanāmadheyāśca pragalbhā vāgvidefaultśāradāḥ || gajādhikāriṇaḥ kāryā gajadharmaviśāradāḥ | hastyadhyakṣavaśe yuktā bhiṣajāṃ ca viśeṣataḥ || bhojanasthānagamananirvāṇagamaneṣu ca | draṣṭavyāḥ saha vaidyena śaśvattairapi vāraṇāḥ || yasya yatkaraṇīyaṃ tu tannivedyaṃ mahāpateḥ | gajādhyakṣeṇa ca punastatkāryaṃ bhiṣajā saha || iti | iti gajarakṣādhikārilakṣaṇam | atha gajavaidyalakṣaṇam | pālakāpye, bhiṣagvinīto medhāvī granthārthapratipattimān | nṛpatulyaḥ priyābhāṣī mahābhogaparigrahaḥ || vāgmī pragalbhaḥ śāntātmā dhṛtimān dhārmikaḥ śuciḥ | maulo'nurakto madhuraḥ kulīnaśca praśasyate || iti gajavaidyalakṣaṇam | atha gajāmātyalakṣaṇam | pālakāpye, śabdārthanyāyakuśalaḥ śucirmaulo nirāmayaḥ | gaṇitavyavahārajño gajāmātyaḥ praśasyate || iti | iti gajāmātyalakṣaṇam | atha gajādhyakṣalakṣaṇam | viṣṇudharmottare, hastiśikṣāvidhānajño vanajātiviśāradaḥ | kleśakṣamastathā rājño gajādhyakṣaḥ praśasyate || iti | pālakāpye, gajādhyakṣo'timatimān śaraṇyaḥ saṃyatendriyaḥ | vinītaḥ sattvasampanno vayasthaḥ pratipattimān || nṛpatulyaḥ priyābhāṣī mahābhogaparigrahaḥ | gajajīvī gajānāṃ tu hitakārye ratastadā || svāmibhaktaḥ śucirdakṣo dhārmikaśca praśasyate | iti | iti gajādhyakṣalakṣaṇam | atha gajārohalakṣaṇam | viṣṇudharmottare, etaireva guṇairyuktaḥ svādhīnaśca viśeṣataḥ | gajāroho narendrasya sarvakarmasu śasyate || iti | pālakāpye'pi, rahasyadhṛk priyaḥ śūro dhṛtimān sudṛḍhendriyaḥ | suśarīrastvarogaśca yantāṅkuśavibhāgavit || nimittotpātakuśalaścikitsitaviśāradaḥ | damyastu kuśalotsāhī gajabhartturhite rataḥ || brāhmaṇaḥ śīlasampanno yajñakarmapratiṣṭhitaḥ | śaktaśca yuddhe nāgānāmāroḍhā tu praśasyate || iti | iti gajārohalakṣaṇam| iti śrīmatsakalasāmantacakracūḍāmaṇimarīcimañjarī-
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (2)
- Budhabhūṣaṇa — Sambhurāja 1680, Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit