Viramitrodaya 7: atha gajalakṣaṇaprakaraṇam
Vīramitrodaya 7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.p8 — 5 parts
- 7.p20 — 5 parts
- 7.p31 — 3 parts
- 7.p37 — 3 parts
- 7.p53 — 6 parts
- 7.p60 — 4 parts
- 7.p61 — 4 parts
atha gajalakṣaṇaprakaraṇam
7.p1
ripuvijayaḥ phalameṣāṃ nāgānāṃ nāgalakṣaṇoktānām | sañcaraṇasāhasaniratasya bhavati nityaṃ narendrasya || sāṅgrāmikā dvipā rājan samyagalakṣaṇalakṣitāḥ | rājñā tathāpi lakṣaṇavarjito varjanīyaśca || sarvalakṣaṇasampūrṇo yo bhavedgaja uttamaḥ | saṅgrāmādiṣu kāryeṣu pārthivastaṃ samāruhet
7.p2
kuñjaraḥ paramā śobhā śivirasya balasya ca | āyattaḥ kuñjareṣveva vijayaḥ pṛthivīkṣitām
7.p3
teṣāṃ samarjjane yatnaṃ pālane ca bhṛgūttama | yathāvannṛpatiḥ kuryādgandharvāḥ kuñjarā matāḥ || tāvantaśca tathā dhāryā yāvatāṃ poṣaṇaṃ sukham | karttuṃ śakyaṃ na dhāryāste kṣudhitā duḥkhitāstathā || duḥkhitāṃste nṛṇāṃ hanyuḥ kulāni bhṛgusattama | tasmātteṣāṃ sukhaṃ kāryaṃ yaśaḥśrīvijayapradam || sannaddhapuruṣārūḍhaiḥ susannaddhaisturaṅgamaḥ | analpairapi yat yuktaṃ balaṃ parabalapraṇut | tadekasyāpi samare kuñjarasya vicarmaṇaḥ || na śakyeta mukhe sthātuṃ vegādāpatato dvija | bhinnānāṃ rāma saṅghānāṃ saṃhatānāṃ ca bhedanam || ekaḥ kruddho raṇe kuryātkuñjaraḥ sādhucoditaḥ | madaklinnakapolasya kiñcidañcitacakṣuṣaḥ || ṣaṭpadābhogagaṇḍasya kaḥ śobhāṃ kathituṃ kṣamaḥ | vegena dhāvamānasya prasāritakarasya ca || kaḥ samarthaḥ puraḥ sthātuṃ stabdhakarṇasya dantinaḥ | yasya phūtkāramātreṇa turaṅgamaśatānyapi || svārūḍhānyapi vegena vidravanti diśo daśa || tatsainyaṃ kuñjarā yatra sa nṛpo yasya kuñjarāḥ | mūrtimān vijayo nāma kuñjarā madagarvitāḥ || sapakṣā devavāhyāste manujānāmapakṣakāḥ | vāhanārthaṃ kṛtā rāma svayameva tu vedhasā || dṛṣṭvā patākābhiralaṅkṛtaṃ tu nāgendrasainyaṃ prabalaṃ yathādrim | patanti śīghraṃ hṛdayānyarīṇāṃ tasmātpradhānāḥ satataṃ karīndrāḥ || iti | pālakāpye, pratyakṣadevatā nāgā devajātyā yatastataḥ | svāminaśca bhavantyete tasmātproktāstu bhūmidāḥ || rājñā''rūḍho gajo bhāti gajasthaḥ śobhate nṛpaḥ | ubhayoraviśeṣatvādrājñāmatmasamā gajāḥ || kṣudhitāstṛṣitāścāpi vyāpatsu mahatīṣu ca
7.p4
na tyajanti nṛpaṃ yasmādbāndhavāstena vāraṇāḥ || putradārātmasandehe santhau caivātra bhūbhṛtām | vinaye ṛṣibhistulyāḥ kruddhā nāgāstu rākṣasāḥ || nistriṃśādhikatvācca śastraṃ nāgā mahīpateḥ | bhūpaṃ yuddhyanti rakṣanti vahanti raṇamūrddhani
7.p5
prāṇāṃstyajanti kṛcchreṇa śreṣṭhāṅgāstena vāraṇāḥ | prākāragopurāṭṭālakapāṭoccāṭanādiṣu || bhañjane mardane caiva nāgā vajropamāḥ smṛtāḥ | svasainyaṃ parirakṣanti parasainyavimardanāḥ || ghaṭābhiranvitā nāgāḥ prākārā iva durjayāḥ | sahasaivāgataṃ sainyaṃ ghaṭāsthā vāraṇāḥ punaḥ
7.p6
darpataḥ pratirundhanti setubandha ivārṇavam | sahasotpatite kārye nāgārūḍho mahīpatiḥ || raṇāṅgaṃ vijayaṃ kuryādekaśca vijayaḥ kṛtaḥ | śarajālāśritamukhaḥ ko'nyaḥ śaktaḥ paraṃ gajāt || hantuṃ prākāramunmathya rathāśvanarakuñjaram | ekaśaktiprahāreṇa mriyate'śvo naro'pi ca || sahecchaktiprahārāṇāṃ śataṃ yuddheṣu vāraṇaḥ | mokṣātparā gatirnāsti nāsti vedātparā smṛtiḥ || nāsti kṛṣṇātparaṃ bhūtaṃ nāsti yānaṃ gajātparam | pṛthivyā bhūṣaṇaṃ meruḥ śarvaryyā bhūṣaṇaṃ śaśī || narāṇāṃ bhūṣaṇaṃ vidyā sainyānāṃ bhūṣaṇaṃ gajaḥ | tatsaukhyaṃ kila tadrājyaṃ dhārmiko yatra pārthivaḥ || tanmitraṃ yatra viśvāsastatsainyaṃ yatra kuñjarāḥ | śīlāttu śobhate rūpaṃ vāribhyaḥ śobhate kulam
7.p7
puṣpitaṃ śobhate'raṇyaṃ śobhate sagajaṃ balam | nāsau pumān yasya hitā na bhāryā nāsau nṛpo yasya śubhā na nāgāḥ | yadvadvanamasiṃhaṃ tu yadvadrāṣṭramapārthivam | yadvat śauryamaśastraṃ tu tadvatsainyamakuñjaram || yataḥ satyaṃ tato dharmo yato dharmastataḥ phalam | yato rūpaṃ tataḥ śīlaṃ yato nāgastato jayaḥ || khaḍgatomaracakraistu nāgaskandhahatā narāḥ | kṣaṇātsvargaṃ tu gacchanti tasmātsvargopamā gajāḥ || prāsādāsanaśayyāsu niṣṇāṃ śibikāsu ca | vahanti pramadāṃ rājannudyāneṣu sarassu ca || krīr̤āsu ca narendrāṇāṃ jale puṣpitapaṅkaje | snapayanti gajā hastairlagnapuṣkarapuṣkaraiḥ
7.p8.1
striyo'vatārayantyete mṛnmayā iva niścalāḥ | nāsti hastisamo bandhurnāsti hastisamo ripuḥ || nāsti hastisamaḥ kāyo nāsti hastisamo balī | vāraṇeṣu tu sāmarthyaṃ viśepeṇeha dṛśyate || trayāṇāmapi sainyānāṃ vidyante naiva te guṇāḥ | dṛśyante ye sadā rājan hiteṣvapi ca bandhuṣu || candrahīnā yathā rātriḥ sasyahīnā yathā mahī | nāgahīnā tathā sainyā vistīrṇāpi na śobhate || ye caivānye ca bahavo vāraṇānāṃ guṇāḥ smṛtāḥ | tasmātprayatnādrakṣettu svaputrāniva nityaśaḥ || teṣāmamitasattvānāṃ karttavyamanupālanam | iti | iti gajapraśaṃsā | atha gajotpattiḥ | pālakāpye, purā hi vāraṇā rājan kāmagāḥ kāmarūpiṇaḥ | caranti mānuṣe loke devaloke ca pārthiva || athottare himavati mahānnyagrodhapādapaḥ | dviyojanaśataṃ rājannucchritastadvadāyataḥ || ṛṣirdīrghatamā nāma tasyāsītsa parigrahaḥ | nyagrodhaṃ te kadācittu samājagmuranekadhā || nipetustasya śākhāyāṃ sarve te sahitā gajāḥ | atibhāreṇa teṣāṃ tu sā śākhā śatayojanā || vidārayantī taṃ deśaṃ nipapāta mahītale | te cāpi vāraṇāḥ sarve śākhāmanyāṃ samāśritāḥ || tataḥ kopasamāviṣṭastān gajānṛṣirabravīt | maddadārpocchrayādyasmānmama bhagnaḥ parigrahaḥ || vimuktāḥ kāmacāreṇa bhaviṣyatha na saṃśayaḥ | narāṇāṃ vāhanatvaṃ ca tasmātprāpsyatha vāraṇāḥ || athāntarikṣānmahatī vāṇī rājan vinirgatā | yaiḥ kṣayaṃ dānavā nītāstān hitvā munisattama || vāṇīṃ śrutvā śubhāmetāmevamastviti so'bravīt | atha te vāraṇāḥ śrutvā śāpamātmāparādhajam || paraṃ dainyamupāgamya brahmāṇamupatasthire | atha tān pūrvamevāha brahmā lokapitāmahaḥ ||
7.p8.2
tyajadhvaṃ vāraṇāḥ śokaṃ na hi śāpo madanyathā | kartuṃ yatnena muninā vacanaṃ samudāhṛtam || etadvākyaṃ tataḥ śrutvā pratyūcuste diśāṃ gajāḥ | asmākamanvayānāṃ tu gajānāṃ grāmavāsinām || rogāḥ prādurbhāviṣyanti viṣamābhyaśanādibhiḥ | diggajānāṃ vacaḥ śrutvā pratyuvāca pitāmahaḥ || na viṣāde manaḥ kāryaṃ vyastaṃ prati mataṅgajāḥ | utpatsyate cireṇātha gajabandhurmahāmuniḥ || āyurvedasya vijñātā matkṛtasya bhaviṣyati | teṣāṃ rogān samutpannān hariṣyatyauṣadhībalāt || evamuktvā tu diṅnāgān visasarja yathādiśam | tataste prayayuḥ sthānaṃ svaṃ svamairāvatādayaḥ || digvāraṇānvayāste tu lokaṃ mānuṣamāśritāḥ | vicaranti mahīṃ kṛtsnāṃ padbhiḥ sāgaramekhalām || śatadhā yūthasaṅkhyābhiḥ pravṛddhāśca sahasraśaḥ | rājan himavataḥ pārśve maharṣiḥ sāmagāyanaḥ || sāgaraṃ prati lauhityaṃ tapastīvramatapyata | tasyāśramapadābhyāśamājagāma yadṛcchayā || sa vṛddhabālaṃ sumahat gajayūthaṃ sayūthapam | taṃ svapne dharṣayāmāsa yakṣiṇī kāmarūpiṇī || kā tviyaṃ śayanāttūrṇamutthitaḥ sa vyacintayat | āśramādabhitaḥ kramya munirmūtraṃ cakāra saḥ || tasya mūtreṇa saṃsṛṣṭaṃ tatraivendriyamasravat | praviṣṭamātre nilayaṃ tasmiṃstu munisattame || athājagāma taṃ deśaṃ gajayūthaṃ sayūtham | daivātkareṇusaṃyuktaṃ tatra tadretasānvitam || apibaddhastinī mūtraṃ tato garbhamadhatta sā | tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā vacanamabravīt || kathaṃ kareṇustacchukraṃ pītvā garbhamadhatta sā | ko hetuḥ karaṇaṃ kiṃvā bhagavan vaktumarhasi || tasya tadvacanaṃ śrutvā pālakāpyastato'bravīt |
7.p8.3
śṛṇu sarvaṃ mahārāja śukraṃ pītavatī ca sā || garbhavatī yadarthaṃ ca sā śukreṇa ca hastinī | brahmaṇā vihitā mūrttī rucirā nāmadevatā || ādikāle prajāsarge vijitya bhagavān prabhuḥ | devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca gandharvāṇāṃ ca rakṣasām || gṛhītvā'sau sṛjaṃstejaḥ svayaṃ svāyambhavīmiva | tāṃ dṛṣṭvā rucirāṃ devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ || ityūcuramṛtaṃ prāpya vismayaṃ sarvapāragāḥ | ruciretyabhivikhyātā lokeṣu bhavitā triṣu || acintayitvā sā devān prajāpatipurogamān | yauvanasyaiva garvādvā kevalaṃ līlayāpi vā || tatraiva munibhiḥ khyātā kīrtyamānā yayau tadā | tāṃ ruṣṭo bhagavān brahmā śaśāpa vasudhādhipa || bhaviṣyasi kareṇustvaṃ kadācidvasudhātale | rucirovāca | mama śāpavaśātprāptiṃ brūhi nātha kṣitau tadā | ityuktvā brahmaṇaḥ sā tu pādayorapatattadā || tāmuvācāśrupūrṇākṣīṃ pramadāṃ pramadāṃ śubhām | kareṇubhāvo medinyāṃ mataṅgātte bhaviṣyati || prasūya bhārgavākhyāte vasuvaṃśe ca kanyakāḥ | bhaviṣyasi tadā bhadre punaḥ śāpavaśādvaśā || prāptaśāpā vasukule janma kāmayate tadā | upāyaṃ cintayatyatra janmārthaṃ paścimāṃ gatā || maharṣerbhārgavasyātha vṛkṣavyālaniṣevitam | āśramaṃ munibhiḥ śreṣṭhaiḥ śobhitaṃ brahmaniḥsvanaiḥ || brahmasadmanibhaṃ citraṃ siddhagandharvasevitam | śailarājasya pāṣṇisthaṃ maṇirājivirājitam || apsarobhiḥ samākīrṇaṃ kinnarīgītanāditam | ākulaṃ yajñadhūmaiśca svādhyāyasvarasaṃyutaiḥ || pāvakādityasaṅkāśairaśokastabakairapi | śobhitaṃ vṛkṣakhaṇḍaiśca nīladhārādharopamaiḥ || kamalotpalanaddhaiśca sarobhirupaśobhitam | dadarśa tatra dhīmantaṃ pāvakopamatejasam ||
7.p8.4
suvarṇastambhavarṣmāṇaṃ jaṭāmukuṭadhāriṇam | taṃ meruśikharākāraṃ śriyā vigatakalmaṣam || uvāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ kṛtvā mūrddhani cāñjalim | ṛṣīṇāṃ bhārgavaśreṣṭha krodhasyāntaṃ kadā bhavet || ityuktvā brahmaṇastasya sā'patatpādyostadā | mā bhaiṣīḥ kena vitrastā kaluṣā vā śubhānane || tāmuvāca mahāprājño hyavasthāṃ cintayaṃstadā | dadarśa sarvaṃ nirvṛttaṃ divyacakṣuḥsamanvitaḥ || vasūnāmuttame vaṃśe jananaṃ te bhaviṣyati | tatra varṣasahasraṃ tu nītvā śāpamavāpsyasi || etatte kathitaṃ rājan punaścedaṃ nigadyate | iti | viṣṇudharmottare, mārkaṇḍeya uvāca | pulahasya prajāsargaṃ śrutvā gandharvasattamaḥ | bhūyaḥ papraccha taṃ vipraṃ gajotpattiṃ suvistarāt || śailūṣa uvāca | kuñjarāṇāṃ samutpattiṃ śrotumicchāmi vistarāt | kuñjarā hi mahābhāgā bhṛśaṃ ca dayitā mama || nārāyaṇa uvāca | yadā prasūtā mārttaṇḍamaditirbhāskarāraṇiḥ | tadā tadaṇḍamudbhāvya dṛṣṭavān kaśyapaḥ svayam || tejo'dhikatvādaṇḍasthaṃ nāpaśyata yadā śiśum | uvāca devyā aṇḍe'smin kimaso bālako mṛtaḥ || tataḥ sabhāsaḥ sakalaṃ tejasā bhāsayan jagat | tena mārttaṇḍanāthasya kathitā dvijasattamaiḥ || tatastvaṇḍakapāle dve gṛhītvā tu prajāpatiḥ | pṛthakpṛthagavasthāpya rathantaramagāyata || rathantaraṃ sāma | manuḥ praveśayāmāsa iḍāyāstāviḍepsayā | udare pulahāttena janayāmāsa sā gajān || aṣṭau mahābalān nāgān teṣāṃ nānāni me śṛṇu | airāvatastathā padmaḥ puṣpadantaśca vāmanaḥ || supratīko'ñjano nīlaḥ kumudaśca mataṅgajāḥ | śakrādyānāṃ digīśānāṃ yathāsaṅkhyena vāhanāḥ || catvāro jātayasteṣāmekaikasyānvaye smṛtāḥ |
7.p8.5
bhadrā mandā mṛgā caiva saṅkīrṇā ca narādhipa || iti | iti gajotpattiḥ | atha gajajātinirdeśaḥ| tatra gajā bhadramandamṛgamiśrajātibhedena caturvidhā jāyante | taduktamparāśara saṃhitāyām, tatra jātayaścatasro bhavanti | bhadrā mandā mṛgā miśrā ceti | tathā ca, bhadro mando mṛgo miśraścaturddhā jāyate gajaḥ | iti | viṣṇudharmottare, airāvatādyaṣṭau diggajānanukramya-catvāro jātayasteṣāmekaikasyānvaye smṛtāḥ | bhadrā mandā mṛgā caiva saṅkīrṇā ca narādhipa || iti | etāsāmuttamamadhyamakaniṣṭhatvamapi smaryatetatraiva, bhadrā teṣāṃ bhavecchreṣṭhā mandā madhyā kanīyasī | mṛgā jñeyā ca bāhulyātsaṅkīrṇā pārthivottama || iti | parāśara saṃhitāyāmapi, bhadrā śreṣṭhā bhavettāsāṃ mandā madhyā kanīyasī | mṛgā miśrādhikairjñeyā guṇadoṣaiḥ samāsataḥ || iti | iti gajajātinirdeśaḥ | atha bhadrādigaja lakṣaṇam | tatra bhadragaja lakṣaṇamuktamviṣṇudharmottare, vyūḍhoñcamastako'svacchapṛthvāyatamukhāṅguliḥ
7.p9
udagraśronnasattvaśca samasādhyo mahākaraḥ || tāmratālvīkṣaṇaḥ snigdhaḥ sahiṣṇuḥ svāsanastathā | anvarthavedī balavān bhadro jñeyo mataṅgajaḥ || iti
7.p10
pālakāpye, pratimāne suvipulaścārupṛṣṭhāyatānanaḥ | mukhe surabhiniḥśvāsastāmrajihvauṣṭhatālukaḥ || tathā'sya tulyasaṃsthānau dantau śubhrau viśeṣataḥ | madhupiṅgalanetraśca mahākāyo mahābalaḥ || purastāducchritaścāpi paścādavanato'pi yaḥ | dhanurbinatavaṃśaśca samapādatalaḥ śubhaḥ || viṃśatyā ca nakhairyukto yo'ṣṭādaśabhireva ca | vidyuddāvāgnisiṃhebhyo na bibhetyaṅkuśādapi || anvarthavedī śūraśca kṣamāvānna ca karkaśaḥ | kalyāṇamedhāstejasvī sa bhadraḥ parikīrtitaḥ || iti | parāśaraṃhitāyām, tatra bhadrajātiścārupṛṣṭhāyatamukho vyūḍhoccamastaka udagrograsattvo'nuvṛttakaraḥ śrotā dīrghapuṣkarāṅgulivāladhirmahāmanyorogrīvaḥ sthūlameḍhrodarastāmratālujihvauṣṭhaḥ supārśvaḥ snigdhaḥ savarṇamṛduromā kūrmapādatalasthitiḥ pṛthvāsanaḥ succhaviḥ sūkṣmabinducitro bahvaṇuromopacitaśrotraḥ sunakho dhanuḥpṛṣṭhavaṃśo madhuvarṇavān yūthābhirakṣitā sahiṣṇuranvarthavedī balavān kāmāturo mṛdunopā-
7.p11
yena sādhya āśupradeśagrāhī ca bhavatīti | anuvṛttakaraḥ anukrameṇa vṛttaśuṇḍādaṇḍaḥ | manyā kandharā | citratvaṃ bāhuśirasorantarmaṇigaṇaṃ tathā | dantayormadhuvarṇatvaṃ netrayormadhupiṅgalatatā || āsaṃnasya pṛthutvaṃ ca pūrṇatā kukṣipārśvayoḥ | pṛthutvaṃ pṛṣṭhabhāgasya ghanatvaṃ samasandhitā || snigdhacchāyātvamāyāmapariṇāhocchrayau tathā || saśrīkatvaṃ gurutvaṃ ca kāyasyaite guṇāḥ smṛtāḥ | ityādivacanaiḥ śarīrasyaite guṇā uktāḥ | sarvalakṣaṇasampūrṇo dṛśyate na mataṅgajaḥ | ityanena ca sulakṣaṇasampūrṇāvayavagajasya durlabhatvamuktam | ataḥ śarīragataguṇajñānārthaṃ kānicidaṅgalakṣaṇānyucyante | tatra bārhaspatyasaṃhitāyāṃ bhadragajapralakṣaṇamupakramyahīnaṃ kṛṣṇaṃ ca kalmāṣaṃ puṣkaraṃ na praśasyate | sampūrṇaṃ māṃsalaṃ raktaṃ sukumāraṃ śubhaṃ smṛtam || 'yaṅgulaṃ tu bhevaddhīnaṃ hīnaṃ pativināśanam | kṛṣṇaṃ bharturvarodhāya kalmāṣaṃ bhartṛrogadam || sampūrṇaṃ rājyadaṃ bhartuḥ puṣkaraṃ caturaṅgulam | saubhāgyaṃ māṃsalaṃ kuryātsukumāraṃ tathārthadam || raktapadmadalacchāyaṃ tathā miṣṭānnapānadam | ataḥ paraṃ śubhe jñeye srotasī pāṭalodare || srotasī tālumadhyagatau pradeśau | pañcāṅgulapramāṇena varttulatvena cārthade | ato mṛdu ca tāmraṃ ca karanālaṃ sukhapradam
7.p12
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi krameṇa karalakṣaṇam | na karāddhīrghamicchanti vālārdhaṃ śāstrapaṇḍitāḥ || na vāladhisamaṃ hastaṃ nātidīrghaṃ kramāyatam | na tanuṃ nātikāyaṃ ca na rūkṣaṃ na kṛtavraṇam || nākrameṇa kṛtotsedhaṃ na hīnaṃ daśanāntare | na hrasvāṅgulisaṃyuktaṃ nātisaṅkaṭapuṣkaram || etallakṣaṇasaṃyuktaṃ karaṃ śaṃsanti kovidāḥ | vāladhistu samo hīnaḥ samo vā dantiduḥkhadaḥ || samaḥ, kareṇetyanuṣaṅgaḥ | atidīrgho bhavedbharturāyurnāśakaraḥ karaḥ | tanurvyādhikaro bharturatikāyo'rthanāśanaḥ || rūkṣo vyādhivraṇaṃ kuryādyāturvraṇakṛto vyathām | pratilomena ca sthūlo gajasya sukhanāśanaḥ || asamañjasahīnaśca asamañjasavartulaḥ | duḥkhaśokabhayāyāsakartā bhavati nityaśaḥ || daśanāntarahīnaśca jāyate dantarogakṛt | kathitaṃ pūrvamevaitatpuṣkarāṅgulilakṣaṇam || ato mayā te kathitaṃ sāmprataṃ karalakṣaṇam | nirvalirdīrgharomā ca kramavṛttāntasaṃyutaḥ || aṇubinduvicitraśca dairye nṛpa śatāṅgulaḥ | vāhitthapuṣkaraṃ yāvadāyāmo jātyapekṣayā || aratnitrayanāśaśca hīno hīnataraḥ kramāt | yuktastvanena mānena karaḥ pūjyatamo bhavet || nirvalīkaśca saubhāgyaṃ dīrgharomārthadaḥ smṛtaḥ | kramavṛtto jayaṃ kuryādaṇubinduyuto dhanam || supramāṇo bhavedrājñaḥ śaktyāyuḥparivardhanaḥ | ānāhavāṃśca satataṃ rājyasphītikaro bhavet || karasya kīrttitaṃ hyetallakṣaṇaṃ śubhasaṃjñitam | ataḥ paraṃ prakṣyāmi lakṣaṇaṃ dantaveṣṭayoḥ || kacahīnāvatisthūlau śithilau viṣamau tathā | dantaveṣṭau sadā bhartuḥ pramāṇābhyāmasākhyadau || dantamūle susambaddhau sakacau kiñcidunnatau | dantaveṣṭau sadā bharturṛddhidau parikīrtitau || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ tu viṣāṇayoḥ | viṣāṇayoḥ dantayoḥ | vyastatā saṅkaṭatvaṃ ca tanutā bhasmaśubhratā || vakratvaṃ hrasvatā caiva dhūsaratvaṃ ca rūkṣatā | mṛdutā'dhogatitvaṃ ca hīnatā mūlamadhyayoḥ || sarpacchatrakakāntitvaṃ doṣāstvete caturdaśa | prāntayoḥ sthūlatā caiva dīrghatā cātimātrayoḥ || dantāstvete samākhyātāḥ phalaṃ caiṣāṃ nibodha me | vyastau ca saṅkaṭau dantau mahāhānikarau tu tau || dantinastanutāyuktau vyādhidau parikīrtitau | bhasmaśubhrau tathā bharturmahākleśakarau matau || vakrāvarthavināśāya hrasvau ca parikīrttitau | dhūsarau rūkṣatāyuktau gajasyāyurvināśanau || mṛdutvayuktau nāgasya śalyavraṇakarau matau | sthūlāvadhogatitvaṃ ca hīnatvaṃ mūlamadhyayoḥ || sarpacchatrakakāntitvaṃ dantayorduḥkhadaṃ matam | atidīrghau tathā dantau bharturyātuśca duḥkhadau || aśubhaṃ lakṣaṇaṃ hyetaddantayoḥ kathitaṃ mayā | śubhaṃ ca sāmprataṃ vakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ || snigdhau samau suniṣkrāntau sampūrṇau vraṇavarjitau | mukulāgrau dṛḍhau vāpi tāmracūḍāhalopamau || dakṣiṇābhyunnatau kiñcit mṛṇālakumudaprabhau | dugdhakundadalacchāyau hemacampakapiśrarau || madhupiṅgo ghṛtacchāyau pīyūṣasadṛśaprabhau | ketakīkusumābhau ca mṛgāṅkakiraṇaprabhau || adhyarddhāratnimānau ca tadarddhānāhasaṃyutau
7.p13
amībhirlakṣaṇairyuktau dantau nāgasya saṃmatau | snigdhau dhanapradau bharturāyuṣaśca karau samau || arighnau tu suniṣkrāntau sampūrṇau rājyadau matau | nirvraṇau rājyalābhāya mukulāgrau jayapradau || dṛḍhau rogavināśāya tāmracūḍāhalopamau | arirājyavināśāya kīrttitau śāstrapaṇḍitaiḥ || dakṣiṇābhyunnatau bhartuḥ kīrttisaubhāgyakārakau | mṛṇālakumudacchāyau subhikṣārogyakārakau || hemacampakasadṛśau vastrābharaṇadau smṛtau | kuruto madhupiṅgau ca niḥsapatnaṃ mahītale || paśulābhakarau jñeyau ghṛtapīyūṣasannibhau | ketakīkusumābhau ca bharturvaṃśavivarddhanau || adhyarddhāratnikau dantau sutabhṛtyajayapradau | ānāhamānasaṃyuktau sadā sphītikarau matau || dugdhakundadalacchāyau pīyūṣasadṛśaprabhau | caṃdrāṃśusannibhau dantau sarvasaukhyapradāyakau || idaṃ śubhakaraṃ rājan dantayorlakṣaṇaṃ matam
7.p14
śūlaṃ caṃdrāṃśuśubhraṃ syāccakraṃ ca jvalanaprabham | vajraṃ kāñcana saṅkāśaṃ kāladaṇḍaḥ sphuliṅgakaḥ
7.p15
eteṣāṃ ca samāyoge dantānāṃ madhupiṅgatā | jātā gajaviṣāṇānāmato madhunibhāḥ śubhāḥ || chāyāpañcakametaddhi dantayostu śubhaṃ smṛtam | bhadrajātigajasyaitanmandasya mṛgamiśrayoḥ || ghṛtapīyūṣaśaṅkhenduketakīchāvipañcakam | evaṃ jātitrayasyāpi sāmānyaṃ śobhanaṃ matam || kapotadhūmabhasmāsthisarpacchatrakasannibhā | dantayostvaśubhā rājan chāyā pañcavidhā api || adhyardhāratnikā rājan pramāṇaṃ dantayoḥ śubham | yuddhakarmāṇi nāgānāṃ prayojanakaraṃ bhavet || asmātpramāṇāddīrghā ye hrasvā ye ca narādhipa | pratināgaprabhedeṣu na te dantāstu pūjitāḥ || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi netrayorapi lakṣaṇam | mārjāranakulakrauñcaśākhāmṛganibhekṣaṇān || sarvadoṣakarān rājan dūreṇa parivarjayet | snigdhe madhunibhe dīpte kalaviṅgākṣisannibhe || raktapadmadalacchāye padmarāgamaṇiprabhe | nirdhūmāgniśikhākāre indranīlasamaprabhe || saumyadṛṣṭisamāyukte tryaṅgule locane śubhe | snigdhe vṛddhikare bharturmadhupiṅge jayaprade || dīpte dīptikare caiva pratāpatapane yathā | kalaviṅgākṣirūpe ca dhanadhānyāvivarddhane || cāmīkarakare nityaṃ raktapadmadalaprabhe | padmarāganibhe caiva ratnāratnārakārake || nirdhūmāgniśikhākāre pratipakṣakṣayaṅkare | indranīlanibhe netre sarvasaukhyapradāyake || mānayukte ca saumye ca locane balavarddhane | akṣikūṭakaṭoddeśau nimnau rājyavināśanau || sampūrṇau ca balotsāhamadavṛddhikarau matau | dantodgame bhavennityaṃ tālukaṃ ṣoḍaśāṅgulam || ṣaḍaṅgulaṃ pṛthutvena vaṃśamadhyagataṃ bhavet | tathā śubhāśubhaṃ caiva lakṣaṇaiḥ prakīrtitam || kṛsaraṃ paridagdhaṃ ca kṛṣṇaṃ kalmāṣameva ca | caturvidhamaniṣṭaṃ syādyathāvadabhidhīyate || kṛṣṇaṃ maṣīsamaṃ jñeyaṃ kalmāṣaṃ kṛṣṇalohitam | māṃsalaṃ dhūmravarṇaṃ ca paridagdhaṃ prakīrtitam || kṛsaraṃ ca tilacchāyaṃ kathitaṃ śāstravedibhiḥ | garbhasthasya yadā pittaṃ jāyate tāluke bhṛśam || kṛṣṇatālustadā nāgo jāyate pāpalakṣaṇaḥ | vyādhibhiḥ pīḍyate nityaṃ vātapittakaphodbhavaiḥ || tṛtīyāṃ vā caturthīṃ vā daśāṃ prāpya vinaśyati | saṅgrāme vā palāyeta bahuśastrakṛtavraṇaḥ || śastrapraghātapūrṇāṅgaḥ kṛtāntabhavanaṃ vrajet | vātapittakaphā yasya cayaṃ kurvanti tāluke || garbhasthasyaiva kalmāpatā lukaṃ tasya jāyate | kṛṣṇatāluni ye doṣā rakte ye ca guṇāḥ smṛtāḥ || kalmāpatālunaste tu bhavanti ca dvayorapi | raktacchāyaṃ yadā vaṃśe pārśvayostvasitaṃ bhavet || tadā madhyaphalaṃ jñeyaṃ guṇadoṣasamāśrayāt | yadā vaṃśe ca kṛṣṇaṃ syātpārśvayostāmratā bhavet || bharturudvegajanakaṃ kalmāpaṃ tālukaṃ tathā | kiñcitpittena yattālu paridagdhaṃ tu jāyate || nāgasyādhoraṇasyāpi balakṣayakaraṃ hi tat
7.p16
kṛsaraṃ ca yadā tālu pittotkarṣasamudbhavam | mahāmātravināśāya vāraṇasyopajāyate
7.p17
kṛṣṇatālorapi yadā dakṣiṇāvarttanaṃ bhavet | dṛśyate nityamevaṃ hi tadā'sau doṣavarjitaḥ || yathā gṛhṇāti rāgeṇa doṣān lokaḥ samāhitaḥ | guṇān karoti hṛdaye na tathā kathitānapi || doṣaghnaṃ lakṣaṇaṃ śastaṃ yadācāryyairudāhṛtam | tattathaivāvagantavyaṃ nānyathā ṛṣibhāṣitam || evaṃ jihvāpi mantavyā tālunaḥ samalakṣaṇā
7.p18
aratnimātrā dairghyeṇa vistāre'ṣṭāṅgulā matā || aśubhaṃ lakṣaṇaṃ hyetattālukasya mayoditam | śubhaṃ ca sāmprataṃ vakṣye lakṣaṇaṃ śṛṇu cānagha || raktaṃ śvetaṃ ca pītaṃ ca kaṣāyaṃ tālukaṃ śubham | raktaṃ vṛddhikaraṃ bhartustathā cāyurvivarddhanam || kiṃśukāśokapuṣpābhaṃ ripukṣayakaraṃ matam | śvetaṃ puṣṭikaṃ vāpi vāraṇasyopajāyate || campakābhaṃ tathā bhartū raupyahemavivarddhanam | kaṣāyaṃ sarvadā tālu prapātuḥ śokavardhanam || evaṃ jihvāpi raktābhā sarvasaukhyapradā matā | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sṛkmāśritya lakṣaṇam || nindite mānahīne tu sṛkkiṇī māṃsavarjite | sṛkkiṇī oṣṭhasandhau | mukharogakare nityaṃ paṇḍitaiḥ parikīrtite || sarvasaukhyaprade tasya sampūrṇe dvādaśāṅgule || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ cibukoṣṭhayoḥ | aromaśaṃ balīmuktamanātāmraṃ laghuṃ tathā || gajasyoṣṭhaṃ na śaṃsanti munayo dantarogadam | dīrghara romā susampūrṇa oṣṭhaḥ padmadalaprabhaḥ || ṣoḍaśāṅgulanāhaśca hastārdhaṃ cāyataḥ śubhaḥ | bharturāyuṣkaro dīrgho dīrghara romā ca kīrttitaḥ || pūrṇaḥ pūrayate kośaṃ raktaḥ saubhāgyado bhavet | aromaśaṃ tathā hīnaṃ cibukaṃ na praśasyate || taddhi vāraṇanāthasya mukharogakaraṃ matam | caturaṅgulamānaṃ tu sthūlaṃ romāvilaṃ ca yat || tatpraśastaṃ gajendrāṇāṃ mukhālaṅkārakam | nimne ca viṣame caiva hīne caivāśubhe mate || madahānikare nityaṃ sagade karṇarogade
7.p19
aratnināhayukte ca same ca sukhade sadā | mānaṃ ca karṇapālyāstu mūlādārabhya gṛhyate || ṣāhityaṃ vātakumbhaṃ ca hīnaṃ nimnaṃ ca garhitam | mukharogakaraṃ nimnaṃ hīnaṃ hānikaraṃ ca yat || pūrṇaṃ caivonnataṃ sādhu hastamātrāyataṃ bhavet | triratnipariṇāhaṃ ca karaṇāṃ sattvaśaktidam
7.p20.1
vāmanaṃ hastahīnaṃ ca pariṇāhavivarjitam || avyaktaṃ ca na śaṃsanti vātakumbhaṃ vipatkaram | dvādaśāṅgulavistāraṃ dairghyeṇāṣṭādaśāṅgulam || vyaktaṃ śuktipuṭākāraṃ bharturbhūlābhakārakam | garbhākāre ca niryāṇe kaṭhine cātikutsite || śiraso rogajanane gajasyārohakasya ca | sampūrṇe sukumāre ca supraśaste prakīrtite || gajavṛddhikare nityaṃ bharturvijayakārake | idameva hi vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ kaṭapārśvayoḥ || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ kumbhayorapi | viṣamatvamaromatvaṃ dehacchāyāvivarṇitam || samatā kaṇṭhapṛṣṭhābhyāṃ samādhikyamapūrṇatā | vyastatā vāmanatvaṃ ca pariṇāhavihīnatā || tanubhāvaḥ śikharayoḥ kumbhadoṣā daśa smṛtāḥ | bharttṛśvāpatkarau jñeyau viṣamau romavarjitau || dehacchāyāvivarṇo tu śatruśokavivarddhanau | kaṇṭhapṛṣṭhasamau caiva pramātuḥ pravināśanau || mānādhikau ca hīnau ca bharturucchedakārakau | vyastau ca vāmanau caiva bhartuḥ kīrttivināśanau || pariṇāhavihīnau ca kośakṣayakarau matau | śikharasya tanutvena yuktau kumbhau tu rogadau || aśubhaṃ lakṣaṇaṃ hyetatsāmprataṃ ca śubhaṃ śṛṇu | samau dīrghakacākrāntau vistīrṇavivarau tathā || karṇamūlātsamārabhya hastārddhajanitocchrayau | susaṃhatau ca pīnau ca kāminīkucasannibhau || samākrāntalalāṭau ca dehacchāyāsamaprabhau | ārohakaśarīrārddhadarśanāvaraṇakṣamau || saśrīkau ca suvṛttau ca śubhau kumbhau prakīrttitau | samau ca dīrgharaumāṇau bhartuḥ śrīsaukhyakārakau || samānau ripunāśāya tathaiva ca samunnatau | susaṃhatau ca pīnau ca varastrīlābhakārakau || śatrunāśakarau jñeyau kāminīkucasannibhau |
7.p20.2
samākrāntalalāṭau ca suprabhau roganāśanau || ārohakācchāditārdhau saśrīkau vijayapradau | vṛttau ca hastināṃ kumbhau puṣpālaṅkārakārakau || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi karṇayorapi lakṣaṇam | nilomaśau stasākīrṇau tanucchidrau tanutvacau || stasā śirā | saṅkaṭau viṣamau rūkṣau truṭitāgrau suniṣṭhurau | stabdhau ca vartulau caiva karṇau nāgasya ninditau || phalaṃ ca sāmprataṃ vakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ | nilomaśau stasākīrṇau gajasya kaṭarāṃgadau | niṣṭhurau truṭitāgrau ca yātṛkośaharau matau || stabdhau ca vartulau caiva gajasyāyurvināśanau | tanutvacau tanucchidrau saṅkaṭau viṣamau tathā || rūkṣau karṇau tu nāgasya bharturyātuśca duḥkhadau | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śubhaṃ karṇaviniścayam || dvirantrimānasayuktau śirājālavivarjitau | samatavacau mahācchidrau snigdhacchāyāsaprabhau || kapolamaṇḍalāsphālakṛtaśabdau muhurmuhuḥ | karṇau cāmarasaṅkāśamṛduromakṛtārcanau || ajarjaramṛduprāntāvīpaddviguṇacūlikau | mayūratālavṛntābhau suvistīrṇasamau śubhau || dvirantrimānasaṃyuktau bhartū rājyakarau matau | staptājālavinirmuktau śirorogavināśanau || samatavacau mahācchidrau gajalābhakarau matau | snigdhau kāntikarau nityaṃ jayadau dundubhisvanau || śatrunāśakarau proktau mṛduromakṛtārcanau | ajarjaramṛduprāntau pramātuḥ saukhyakārakau || gajasyopacayāyaiva īṣaddviguṇacūlikau | mayūratālavṛntābhau turaṅgabalavardhanau | suvistīrṇau samau bharturbhūmilābhakarau matau || karṇayostu samākhyātaṃ mayaitat śubhalakṣaṇam | phaṇimārjāramaṇḍūkaśṛgālaiśca saṃmaprabham ||
7.p20.3
vānarasya samaṃ caiva mukhaṃ nāgasya ninditam | snigdhānyāpūrṇagaṇḍāni girikūṭanibhāni ca || apūrṇamegharūpāṇi pūjitāni mukhāni vai | romahīnaṃ kṛśaṃ hrasvavāhityaṃ niṣprabhaṃ tathā || varāhalocanākrāntamahaṣṭacibukaṃ tathā | lalāṭataṭaparyantaṃ gatrtākṛtibhiranvitam || sagadāhīnatāyuktaṃ mukhaṃ nāgasya ninditam | mukhasya lakṣaṇaṃ samyakkathitaṃ tava suvrata || kaṇṭhasya sāmprataṃ vakṣye yathāvadanupūrvvaśaḥ | vakro hīnaśca dīrghaśca kaṇṭhastvaśubhado bhavet || ārohakaprabhūṇāṃ ca kramaśaḥ kuñjarasya ca | avakraḥ pariṇāhena saptaṣaṣṭyādhikaṃ śatam || aṅgulānāṃ tathā''yāme dvādaśaivāṅgulāni tu | sampūrṇapiṇḍitodagraścāntarmaṇivibhūṣitaḥ || kaṇṭho vāraṇanāthasya evambhūtastu pūjitaḥ | ṛjuḥ pramodajananaḥ sampūrṇaḥ kāryyasiddhidaḥ || ahrasvo jayakṛdbharttuḥ kīrtitaḥ pūrṇapiṇḍakaḥ | udagro vaṃśavṛddhiṃ ca pratāpaṃ kurute tathā || antarmaṇisamāyukto maṇiratnaprado bhavet | karālaṃ cātinimnaṃ ca āsanaṃ na praśasyate || karālaṃ yāturaśubhaṃ nimnaṃ ca vraṇakārakam | dairghyeṇa hastamātraṃ tu vistīrṇaṃ tu śubhaṃ smṛtam || vistīrṇaṃ vistṛtaṃ rājyaṃ sampūrṇaṃ kurute jayam | vaṃśasyātha pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ tu śubhāśubham || atyucchrito nimnaparī hrasvo vaṃśo na śasyate | rājñaścodararogāṇāṃ karttā ca sa bhavetsadā || ṣaṇṇavatyaṅgulāyāmamāsanātpaścimāsanam | yāvatpūritapārśvaśca vaṃśaścāpalatākṛtiḥ || śubho jñeyo gajendrāṇāmāyāmaḥ kurute sukham | sampūrṇapārśvo lābhāya dhanūrūpo tato bhavet || aratnidvayamānaṃ tu pecakātpaścimāsanam | pecakaḥ pucchamūlapradeśaḥ |
7.p20.4
ghanāsthiviṣamaṃ nimnaṃ garhitaṃ puccharogadam | māṃsopacayapūrṇaṃ ca vistīrṇaṃ ca śubhaṃ matam || jaghanopari rogāṇāṃ tadvināṃśakaraṃ matam | pecakaḥ pucchamūlācca atidīrgho'tilambitaḥ || karoti mahatīṃ pīḍāṃ rājñaścādhoraṇasya ca | dvyaṅgulastu pṛthutvena dairghyeṇāṣṭādaśāṅgulaḥ || sa pūjyaḥ pecako jñeyo gajabhartuḥ sukhapradaḥ | vakraṃ sthūlaṃ ca hrasvaṃ ca pucchaṃ kacavivarjitam || samānāhaṃ ca nāgasya sarvadoṣakaraṃ bhavet | avakra ṛjudīrghaśca granthihīnaḥ supecakaḥ || gopucchatālavṛntābhaḥ kacaprāntavibhūṣitaḥ | bhūmiṃ tu na spṛśedyastu caturbhiśvāṅgulaiḥ sadā || śubho'yaṃ vāladhirjñeyo gajabhartṛsukhapradaḥ | atipramāṇaṃ hrasvaṃ ca karburaṃ vigataprabham || śirālaṃ cāśubhaṃ meḍhraṃ gajabhartṛṣu duḥkhadam | snigdhaṃ ṣaṣṭyaṅgulāyāmaṃ nāhataḥ ṣoḍaśāṅgulam || śirājālavinirmuktamāmrapallavasaprabham | dvyaṅgulasrotasā yuktaṃ ratnabinduvivarjitam || meḍhraṃ praśastaṃ vijñeyaṃ bharturjīvitavardhanam | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ gātrayorapi || gotraṃ gajāgrajaṅghādibhāgaḥ | sārdhā ratniściraniśca triratniśca śatāṅgulā | sadānabhāgaḥ kramaśaḥ pariṇāhastu kīrttitaḥ || āyāmo dvitriratniḥ syātsamatvaṃ kacahīnatā | māṃsalatvaṃ ghanatvaṃ ca gātrayostu guṇāḥ smṛtāḥ || sunāhe ca suyāme ca bharturārogyakārake | same ca kacahīne ca gajalābhakare tathā || gajasya puṣṭide nityaṃ māṃsale ca ghane smṛte | gātre vāraṇanāthasya evambhūte śubhe mate || cipiṭe cāṃsaphalake gātre rogakare sadā | sampūrṇe rājyade bharturgajasya ca sukhaprade || tathaivoromaṇirhīno gajasya garbharogakṛt |
7.p20.5
kāyopacayakartā ca sampūrṇaḥ kamaṭhākṛtiḥ || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi nakhānāṃ ca śubhāśubham | hīnāḥ kṛṣṇāḥ sukhaṇḍāśca rūkṣāśca na nakhāḥ śubhāḥ || sadā ca rogadā hīnāḥ kṛṣṇā bhartṛvināśanāḥ | khaṇḍā rūkṣāśca rājñastu pādavyādhivivarddhanāḥ || snigdhāścandrārdhasaṅkāśā mānenaiva puronakhāḥ | saptaṣaṭpañcasaṅkhyāni aṅgulāni krameṇa hi || evaṃvidhā nakhāḥ śastā bharturārogyakārakāḥ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pādayorapi lakṣaṇam || hīnau mṛdutalau rūkṣau caraṇau dantiduḥkhadau
7.p21
hastapramāṇau dairghyeṇa kūrmākārau sukhapradau || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ cāparāśritam | abhyucchrite ca hīne ca nindite cāpare tanū || sampūrṇe ca śubhe jñeye tathā āyāmasaṃyute | nindite rogade bhartuḥ pūjite prabhusaukhyade || dvādaśāṅgulahīnaṃ tu āsanātpaścimāsanam | aparāpādyoścāpi āyāmo'ratnimātrakaḥ || nakhānāṃ ca tathā mānaṃ ṣaṭpañcacaturaṅgulam | pradhānāvayavānāṃ tu lakṣaṇaṃ kathitaṃ tava || kacānāṃ sāmprataṃ bhedān vakṣyamāṇānnibodha me | netrayoḥ puṭapālisthāḥ kacāḥ pakṣmāṇi kīrttitāḥ || vāladheḥ prāptasaṃsthāśca bālā iti hi saṃjñitāḥ | mastakasthāśca keśāḥ syuḥ śeṣā dehagatāśca ye || te romaśabdavācyāstu bhedāstvete kacāśritāḥ | na saṅkhyā naiva mānaṃ tu romṇāṃ caiva prakīrttitam || dehacchāyāsavarṇatvaṃ mṛdutvaṃ ca tathā param | anāvilatvaṃ ghanatā tathā cāsphuṭitāgratā || ṛjutā caiva sūkṣmatvaṃ romṇāṃ sapta guṇāḥ smṛtāḥ | doṣāśca saptasaṅkhyāḥ syurguṇānāṃ ca viparyayāt || śubhāni śubhakartṝṇi duḥkhadānyaśubhāni ca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ pakṣmasaṃśrayam || bāhyottānāni rūkṣāṇi dīrghāṇyapi ghanāni ca | mṛdūni piṅgavarṇāni pakṣmāṇi kariṇaḥ sadā || bharturantaḥpure'tyantaṃ duḥkhaṃ kurvanti mānase | snigdhacchāyāni kṛṣṇāni samrptāni ca dṛḍhāni ca
7.p22
aghanāni sacchidrāṇi pakṣmāṇyatiśubhāni ca | gajānāṃ svāminaḥ saukhyaṃ kurvanti ramaṇīyatām || dṛḍhāḥ snigdhāḥ pralambāśca suvṛttāḥ ṣaṭpadaprabhāḥ | tālavṛntasamākārā bālā bharturja̍yapradāḥ || śunaḥ pucchasamā rūkṣāḥ kapilāḥ sphuṭitāstathā | ghanatvātiśayopetāḥ sāvatrttāstvatininditāḥ || bhartṛyātṛgajānāṃ tu nityodvegakarāstu te | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi keśānāmapi lakṣaṇam || abhinā ṛjavaḥ snigdhāḥ ghanā meghasamaprabhāḥ | keśā vāraṇanāthasya kṣemavṛddhikarā matāḥ || rūkṣāśca niṣṭhurāḥ piṅgāḥ sphuṭitāśca jugupsitāḥ | kurvanti dantināṃ nityaṃ keśā bharturhi cāśubham || pakṣmavālakeśaromṇāṃ lakṣaṇaṃ kathitaṃ mayā | iti | iti bhadragaja lakṣaṇam | atha mandagajalakṣaṇam | viṣṇudharmottare, gambhīravedī niḥśaṅkastīkṣṇaḥ sādhyo mahodaraḥ | dīrghameḍhrāṅguliścaiva suvibhaktaśirodharaḥ || sthiraḥ kacacchilaḥ sthūlo dīrghavāladhipuṣkaraḥ | haryakṣaḥ sūkṣmanābhiśca mando jñeyo mataṅgajaḥ || iti | haryakṣaḥ siṃhadṛk | saiṃhīva dṛk mandamataṅgajasya-iti varāhokteḥ | pālakāpye, mahāgrīvo mahāvaktro mahāprotho mahodaraḥ | pīnoruvaṃśaḥ sāndratvak suvibhaktamahāśirāḥ || bahulairmṛdubhirdīrghairyuktaḥ snigdhaistanūruhaiḥ | sthirākṛtitalaiḥ pādaiścipiṭaiḥ pṛthubhiḥ samaiḥ || sthirasnigdhe viśāle ca pīne cāpi prakīrtite | viṣāṇe tasya vidvadbhiroṣṭho dīrghaśca romaśaḥ || kūrmasaṃsthānagamano mando mandagatikramaḥ | sammīlya locane nityaṃ nidrāndha iva gacchati || dhīro'nurakto hastinyāṃ gatodvego jitaśramaḥ | nirbhayo mandabuddhiśca dhṛtimānmanda ucyate || iti | athāṅgalakṣaṇam | bārhaspatyasaṃhitāyām, nahuṣa uvāca | sāmprataṃ śrotumicchāmi sarvaśāstraviśārada | pūrvamuktaṃ viśeṣeṇa lakṣaṇaṃ mṛgamandayoḥ
7.p23
tacchrutvā tu mahātejā bṛhaspatiruvāca tam | noktaṃ yadṛṣibhiḥ pūrvaṃ gajajñānaratairapi || lakṣaṇaṃ mandamṛgayostatpratyakṣaṃ karomi te | bhadrasya sadṛśāḥ kecitkecidapyadhikāḥ smṛtāḥ || māṃsalatvena mandasya pradeśā'marapuṅgava | sāratvānnetrayoreva prathamaṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu || yato hi vāraṇendrāṇāṃ sattvaṃ netreṣu saṃsthitam | snigdhe madhunibhe dīpte kalaviṅkākṣisannibhe || raktapadmadalacchāye padmarāgamaṇiprabhe
7.p24
nīlacchāye'titīkṣṇe ca mandasyāpi hi locane || mārjāravānarādīnāṃ sadṛśairlocanairgajāḥ | hīnamattvāśca jāyante girikūṭopamā api || adhikaṃ puṣkaraṃ caiva māṃsalatvena jāyate | prabhayā yatkaṣāyaṃ syānmānonāṅgulipañcakam || kiñciddīne ca vijñeye śrotasī caturaṅgule | hasto'pi pūrvamānasya sthūlatvenādhiko bhavet || romaśo nātivṛddhaśca pṛthulaḥ ṣaḍbhiraṅgulaiḥ | āyāmena ca hīnaḥ syātpūrvamānāt ṣaḍaṅgulaiḥ || nātigopucchasaṃsthānau kṛṣṇavinduvibhūṣitau | ānāhe hastamātrau ca sārdhahastadvayāyatau || pīyūṣakumudacchāyau kiñcicampakapiṅgalau | snigdhau cādhomukhau caiva dantau mandasya kīrttitau || dantaveṣṭāvatisthūlau kacākrāntau suniṣṭhurau | tryaṅgulau tu kaṭau jñeyau māṃsopacayapūritau || jñeye kaṭopari tathā srotasī dvyaṅgule sthire | ekāśītyaṅgulānāhaṃ dvāviṃśatyaṅgulāyatam || kiñcinnataṃ kacākrāntaṃ vāhitthaṃ tu prakīrttitam | pratimānaṃ tu vijñeyaṃ hastaḥ sacaturaṅgulaḥ || pratimānaṃ gajadantadvayāntarālam | āyāmena tu vijñeyastvadharastu daśāṅgulaḥ | viṃśatyaṅgulamānastu pariṇāho'bhidhīyate || pañcāṅgulaṃ tu cibukaṃ sṛkiṇī tu navāṅgule | ṣaṭtriṃśadaṅgulāyāme sagale parikīrttite
7.p25
adhyarddhāratniko karṇau vistāreṇa kacāvilau | kapāyapallavau sthūlau kṛṣṇavinduvicitritau || karṇāt karṇāntaraṃ yāvatṣaṇṇavatyaṅgulaṃ śiraḥ | vātakumbhaṃ tathā jñeyaṃ sthūlaṃ saptadaśāṅgulam || aṅgulīnāṃ śataṃ sārdhamānāhe tryaṅgulādhikam | āyatatvaṃ ca kaṇṭhasya daśāṅgulamiti smṛtam || bhadrasyevāsanaṃ jñeyaṃ tato vaṃśastvaranikaḥ | ṣaḍaṅgulocchritaḥ sthūlastulyo lāṅgūlato bhavet || pucchamūlādvihastaṃ tu jāyate paścimāsanam | uccrāyeṇa tu hīnaṃ syādāsanaṃ ṣaḍbhiraṅgulaiḥ || pecako'ṣṭāṅgulāyāmo lambatvenāṅgulatrayam | viṃśatyaṅgulamānāhe bhavetpucchastathodgame|| prāntaṃ yāvatkrameṇaiva kathyate cāṅgulatrayam | dairghyavāṃstu sa vijñeyo bhūmeraṣṭāṅgulasthitaḥ || idaṃ vāladhimānaṃ tu mandasya parikīrttitam | sārdhadvyaratnike mūle apare samprakīrttite || udaraṃ cātimātraṃ syānmeḍhraṃ hastadvayāyatam | viṃśatyaṅgulamānāhe kṛṣṇacchāyaṃ sadā bhavet || pañca catvāri ca trīṇi aṅgulāni nakhāḥ kramāt | āpāṇḍubisakandābhā bhavantyaparapādayoḥ | anenaiva tu mānena gātrapādasamāśrayaḥ || nakhā mandasya vijñeyāścaraṇāśca kaṃcāvilāḥ | atisthūlaḥ pṛthutvena sārdhaṃ samadhikaḥ karaḥ || aratnikaṃ ca dairghyeṇa pramāṇaṃ gātrayorapi | uromaṇistathā jñeyo'ratnimātro'timāṃsalaḥ || viṃśatyaṅgulamānastu antargalamaṇirbhavet | anenaiva hi mānena vātakumbhaḥ prakīrtitaḥ || ete praśastā mandasya bhūpanātha kathitāstava | noktā ye te'pi bhadrasya vijñeyāḥ samalakṣaṇāḥ || iti | iti mandagajalakṣaṇam | atha mṛgagajalakṣaṇam | viṣṇudharmottare, hrasvamuṣko dīrghahanurbhīrurbaddhaśanastathā | hrasvavaṃśaśca durmedhā yūthasyānucarastathā || dīrghajihvāviṣāṇaśca dīrghakukṣyāsanastathā | kleśākṣamaśca śīghrāśī mṛgo jñeyo mataṅgajaḥ || iti | pālakāpye, tanutvakkarṇapādo yastanvāsyastanumehanaḥ | tanuvaṃśodaraścaiva tanuvyaktatanūruhaḥ || dīrghajihvāviṣāṇaśca dīrghagātrastathorasaḥ | pradhvastaromakarṇatvak purastāccāpi saṃvṛtaḥ || nipāne gocarasthāne śayyāyāṃ cāpyanirvṛtaḥ | rūpābhibhavaśaṅkī ca nityamevānavasthitaḥ || hrasvaśravaṇalāṅgūlo dīrghaṃ vikramate kramaiḥ | punaḥ punaśca vinadan durmatiścāpi dhāvati || iti | athāṅgalakṣaṇam | bārhaspatyasaṃhitāyām, bṛhaspatiruvāca | mṛgasya sāmprataṃ vakṣye pradeśān lakṣaṇānvitān | yaiśca tairjñānacapalā dhvasyante mohajantavaḥ || capalaścauraḥ | hrasvā hrasvatarāḥ kecitkeciddīrghatarā matāḥ | ato na ghaṭate yasya lakṣaṇaṃ bhadramandayoḥ || tryaṅgulaṃ puṣkaraṃ tasya tryaṅgule srotasī tathā | aṅgulāni ca catvāri kīrtitā tasya cāṅguliḥ || tanuḥ karastryaratniḥ syādānāhe sārdharatnikaḥ | vāhityapuṣkaraṃ yāvanmānaṃ sadbhīrudāhṛtam || tathā tanutarau dantau dairghye sārdhadvyaratnikau | pratimānaṃ tathā jñeyaṃ nimnaṃ pañcadaśāṅgulam || dvyaṅgulaṃ cibukaṃ tatsyādadharastu ṣaḍaṅgulaḥ | aṣṭāṅgulastathānāhe sṛkiṇī tu ṣaḍaṅgule || saptade'ṅguliviṃśatyau kapolau nimnamadhyagau | kaṭau dvyaṅgulamānau tu niryāṇe caturaṅgule || netre cāpi tathā syātāṃ niṣprabhe sthūlatārake | nātivyaktasamāṃsaṃ syādghātakumbhaṃ daśāṅgulam || garttākāraṃ ca nimnaṃ ca kaṭakumbhāntaraṃ bhavet | aṣṭāṅgulāntarau kumbhāvāyāme ṣoḍaśāṅgulau || viṃśatyaṅgulakau karṇau stabdhau rūkṣau ca varttulau | ṣaṇṇavatyaṅgulānāhā āyāme ṣoḍaśāṅgulā || grīvā mṛgasya vijñeyā karālaṃ cāsanaṃ bhavet | sārdhadvyaratnikāyāmaḥ, kubjastuṅgo'timātrayā || vaṃśo mṛgasya vijñeyo nimnatalapanibhaprabhaḥ | sthūlāsthiviṣamaṃ nimnaṃ pucchāddadhyardharatnikam || āsanena samaṃ caiva mṛge syātpaścimāsanam | pañcāṅgulastu vijñeyaḥ pecako gudasaṃsṛtaḥ || vakro granthisamākīrṇaḥ sthūlo hrasvaśca vāladhiḥ | aparāpādapāṣṇibhyāṃ hastamātrasamucchrayaḥ || apare dīrghe tanū rūkṣe dvisaptatyaṅgulāyate | tatpramāṇe tathā gātre tatpuṭe cāpi niṣprabhe || caraṇāśca gatacchāyaiścatustriyyaṅgulairnakhaiḥ | saṃyuktāḥ sphuṭitā nimnā mānenāṣṭādaśāṅgulāḥ || evamuddeśamātreṇa kathitaṃ mṛgalakṣaṇam | iti
7.p26
iti mṛgajalakṣaṇam | atha miśragajalakṣaṇam
7.p27
miśrastu teṣāṃ parasparasaṃyogajaḥ sarvasaṅkulalakṣaṇa iti
7.p28
saṅkīrṇalakṣaṇo nāgaḥ saṅkīrṇaśca nigadyate | iti
7.p29
bahvāśī bahvalīkaśca dantapāteṣu cākṣamaḥ | gacchetprakṛṣṭavegaśca bhāraṃ prāpyāvasīdati || kṛcchrāccāpyāyate nāgaḥ kṣipraṃ ca parihīyate | kaṭvamlalavaṇaiścaiva rūkṣaiścāturatāṃ vrajet || nityaṃ ca sāntvayedenaṃ na cainamabhitāpayet | sarveṣāṃ lakṣaṇaiḥ kaiścidyukto miśro bhavedgajaḥ || iti | bārhaspatyasaṃhitāyāṃ viśeṣaḥ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi saṅkīrṇasya ca lakṣaṇam | paśutvādvāraṇendrāṇāṃ gacchatāṃ ca viyoniṣu || dhenukāsu bhavantyete gajāḥ saṅkīrṇalakṣaṇāḥ | bhadro mando mṛgo vātha śuddhajātiḥ prajāyate || tasmānmithrāṇi rūpāṇi gadato me nibodhata | ānantyānmiśrabhedānāṃ niścayo nopapadyate || tathāpi kiñciddeśānmiśralakṣaṇamucyate | bhadramando bhadramṛgo bhadramandamṛgastathā || iha bhedatrayaṃ mandamṛgayorapi jāyate | bhadrādīnāṃ ca sarveṣāṃ rūpaṃ saṅkīrṇasaṃjñitam || ūrdhvādhaḥkāyabhedena tatpunarbhidyate dvidhā | tridhā ca bhidyate bhūya ekaikaṃ tu yathākramam || evamaṣṭādaśavidhaṃ kīrttitaṃ miśralakṣaṇam | śubhāśubhavibhāgena sāmprataṃ nigadāmyaham || bhadramando bhavecchreṣṭho mṛgamandastathā'dhamaḥ | bhadramandamṛgaścaiva madhyamaḥ parikīrttitaḥ || bhadrajātirmahākāyo gajo madhye tu dantinām | mandāvayavaleśena sa yukto bhavati dvipaḥ || mṛgasyāpi hi rūpeṇa kiñciccānugatena vai | aśubhatvaṃ na bhadrasya jāyate śobhano hi saḥ || locanānāṃ pradhānatvaṃ yasmācchāstreṣu kīrttitam | tasmānmṛgākṣisaṃsakto bhadro'pi hi na śasyate || bhadreṇoparikāyena mandenādhogatena ca | unnato hi gajānāṃ tu bhadramando bhavedgajaḥ
7.p30
anenaiva hi rūpeṇa viparyastena yo gajaḥ | so'pi śobhana eva syānmandabhadra iti smṛtaḥ || evaṃ mande mṛge vāpi lakṣaṇairmiśralakṣaṇam | mandāvayavabāhulyānmṛgarūpasya leśataḥ || bhadrāvayavanirmukto madhyamo'sau gajo bhavet | kāyena yo bhavedbhadro mando vāpi mataṅgajaḥ || mṛgagātrāparaścaiva sa bhavedvegavān gajaḥ | mṛgarūpādhikatvaṃ ca dṛśyate yasya dantinaḥ || adhamastu sa vijñeyaḥ sattvaśaktivivarjitaḥ | karadantākṣikumbhaiśca yo mṛgo jāyate gajaḥ || śeṣāvayavabhadro'pi hīna eva bhavetsau | evamuddeśamātreṇa miśrabhedā mayoditāḥ || noditā ye'pi te'pyatra miśrā jñeyā manīṣibhiḥ | miśralakṣaṇasaṃyoge utkṛṣṭaṃ yasya dṛśyate || rūpaṃ tannāmadheyo'sau jāyate hi mataṅgajaḥ | iti ! iti miśragajalakṣaṇam
7.p31.1
atha vanaviśeṣeṇa gajaviśeṣalakṣaṇam | viṣṇudharmottare, ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gajānāṃ te vrāṣṭakam | himavatprayāgalauhityagaṅgāmadhye mahadvanam || prācyamairāvatasyoktaṃ vanaṃ yatra mataṅgajāḥ | kiñcitkamalavarṇābhāścapalāḥ pṛthumastakāḥ || kunakhā rūpavantaśca tathā mandamadā gajāḥ | unmattagaṅgā tripurī daṃśārṇaṃ mekalāṃstathā || teṣāṃ madhye karūṣākhyaṃ vanaṃ padmasya kīrttitam | hrasvāśvaṇḍāstathā śyāmāḥ śīghrognā mahāsvanāḥ || sūkṣmabinducitāstatra bhavantyanvarthavedinaḥ | bilve śailaṃ vetravatī daśārṇaṃ ca mahāgiriḥ || teṣāṃ daśārṇakaṃ madhye puṣpadantasya kānanam | suvṛttajaghanaśyāmāḥ sūkṣmabinduvicitritāḥ || sthūlahastaśirogrīvāstatra jātā mataṅgajāḥ | pāriyātrakavaideśyau narmadā brahmabardhanam || vāmanasya vanaṃ madhye teṣāṃ vai mārgaraiyakam | supramāṇāśca madhvakṣāḥ śīghragāśca suvigrahāḥ || madhvakṣā mṛdutvacaḥ | kareṇūnāmadheyāśca tatoktāścālpayodhinaḥ | vindhyasahyotkalānāṃ ca dakṣiṇasyārṇavasya ca || vanaṃ ca madhye kāleśaṃ supratīkasya kīrttitam | cāpṛvaṃśā vṛttatakhāḥ pīnā hrasvaśirodharāḥ || tanutvagudarā dīrghāḥ padmābhāstatra dantinaḥ | revādeśaḥ samudraśca premahāraṃ ca narmadā || teṣāṃ madhye'ñjanākhyasya vanaṃ khalvaparāntikam | pīnāyataviṣāṇāsyā mahākāyā balādhikāḥ || raktālvoṣṭhajihvāśca jāyante tatra dantinaḥ | kṛṣṇasthalī mahīpāla āvantyo'rbudanarmadāḥ || teṣāṃ madhye tu saurāṣṭraṃ vanaṃ nīlasya kīrttitam | kṛṣṇasthalī dvārakā | arbudāvāntinarmadāntarataḥ saurāṣṭrakaṃ vanamiti parāśarokteḥ | tasya vaṃśe tu jāyante caṇḍā vaikalyadehakāḥ ||
7.p31.2
sūkṣmā rūkṣatvacaścaiva tathā śikṣātyajo gajāḥ | himavatkālikāsindhukurujāṅgalameva ca || teṣāṃ pañcanadaṃ madhye kumudasya mahadvanam | sphuṭitāgradvijāstatra jāyante kavaladviṣaḥ || dhyānaśīlāśca bhūtāśca durvidheyāśca vāraṇāḥ | etattavoktaṃ ca mataṅgajānāṃ kulāṣṭakaṃ caiva vanāṣṭakaṃ ca | ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmi tubhyaṃ tanme vadasvāyatalohitākṣa||iti | bārhaspatyasaṃhitāyāṃ viśeṣaḥ | taducyate— vanānāṃ madhye prācyaṃ kāliṅgakamaparāntikaṃ trīṇi vanāni śobhanāni | trayāṇāmapi prācyaṃ vanaṃ śobhanam | tatra kṛtayugotpannā airāvatakulaprasūtisambhavāḥ prāyeṇa mṛgamiśrabhadralakṣaṇā mahākāyāḥ kariṇo bhavanti| nātikrodhanāḥ samudvejitāḥ sattvaṃ darśayanti | te ca vṛkṣakavalaiḥ kāyopacayātiśayena madābhimukhāḥ karttavyāḥ | kāliṅgake cāparāntike ca tretāyugotpannā mandamahāgāvayavā gajā mandābhidhānāḥ prāyaśo mṛgāvayavāḥ saṅkīrṇagajāḥ samutpadyante| nātyudagrā jaladaprabhā nātimadā buddhipriyāśca gajā bhavanti | tathā ca karūṣadaśārṇakamārgareyakābhidhāneṣu madhyamā gajāḥ samutpadyante mṛgamandajātayaḥ| te ca madhyamabalā madhyamapramāṇāḥ sthūlaromāvilaśarīrā mandagatayaḥ| tathā ca saurāṣṭre pāñcanadābhidhāne dvāparayugotpannā mṛgamandagajānvayā mṛgaprāyā gajā bhavanti | bhīravaḥ kutsitamadā nāticaṇḍā durddamā durhṛttāśca evaṃvidhā gajāḥ samutpadyante | vanācca vanāntaragajeṣu durhṛtteṣu dhenukāsamparkeṇa prācyavane'pi kāliṅgake'pi aparāntike'pi | hrasvāsanaśca bhīruśca balavān hīnamastakaḥ | hīnāgrabhāgo duḥśīlastvaṃsaṃhataśarīrabhṛt || samutthitastvanāyāmapariṇāhavivarjitaḥ |
7.p31.3
bhārabhīrurvāladhinā tanunā śrīvivarjitaḥ || mṛgasvarūpo dīnaśca mṛgajātirgajādhamaḥ | iti | śreṣṭhavaneṣvapi vanāntarasthadurvṛttagajasamparkeṇa gajādhama utpadyata ityarthaḥ | iti vanaviśeṣeṇa gajaviśeṣalakṣaṇam | atha girinadyubhayacaragajalakṣaṇam | bāīspatyasaṃhitāyām, ataḥ paraṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ giricāriṇām | tathā nadīcarāṇāṃ ca tathaivobhayacāriṇām || mahābalā mahākāyāḥ samastaguṇasaṃyutāḥ | supārśvāścārudigdhāṅgā dṛḍhapādā gataklamāḥ || udagrā nirbhayāścaiva sallakīkavalapriyāḥ | sadā ghātavibhinnāgradantadāritabhūtalāḥ || śārdūlādimahāsattvasaṃsphoṭātaṅkavarjitāḥ | madasrāvakṛtotsāhā durddamā vāribhīravaḥ || pāṃsukrīḍāratā nityaṃ vṛkṣonmūlanatatparāḥ | viṣāṇaceṣṭanāsaktāḥ śūrā giricarā gajāḥ || snigdhacchāyā nakhaiḥ snigdhaiḥ pṛthupādā mahodarāḥ | dīrghahastaviṣāṇāśca channagātrāparāstathā || asthirā bhinnaśīlāśca khedasantāpanāśakāḥ | karāgrasphoṭaniratāścītkārakaraṇapriyāḥ || anudagrā ghanaśyāmāḥ sīkarodkiraṇapriyāḥ | toyakarmaṇi niḥśaṅkāste gajāśca nadīcarāḥ || ubhayeṣu carantyete nadīparvatasānuṣu | ye gajā hṛṣṭamanasaste bhavantyatiśobhanāḥ || iti | iti girinadyubhayacaragajalakṣaṇam
7.p32
atha gajāyurlakṣaṇam
7.p33
bārhaspatyasaṃhitāyām, sāmprataṃ tava vakṣye'hamāyurlakṣaṇamuttamam | ābhyantaraṃ ca bāhyaṃ lakṣaṇaṃ dvividhaṃ smṛtam || ābhyantaraṃ yogasādhyaṃ bāhyaṃ kiñcit pralakṣyate | tenāntaraṃ parityajya bāhyaṃ lakṣaṇamucyate || dehāvayavasaṃsthāni daśa kṣetrāṇi dantinām | chāyāsattvasamāyogādbhavanti dvādaśaiva hi || ekaṃ hastagataṃ kṣetraṃ dvitīyaṃ vadanāśritam | tṛtīyaṃ ca viṣāṇasthaṃ caturthaṃ śirasi sthitam || pañcamaṃ nayanasthaṃ ca ṣaṣṭhaṃ karṇāśritaṃ bhavet | kaṇṭhasthaṃ saptamaṃ caiva aṣṭamaṃ gātrasaṃsthitam || navamaṃ coro vijñeyaṃ śeṣāṅgasthaṃ dvipañcakam | ekādaśaṃ ca kāntisthaṃ dvādaśaṃ sattvasaṃsthitam || evaṃ dvādaśa kṣetrāṇi mātaṅgānāṃ bhavanti hi | dvādaśaiva daśā jñeyā daśavarṣābhilakṣitāḥ || viṃśottaraṃ varṣaśataṃ bhadrasyāyuḥ prakīrttitam | abdānyaśītirmandasya catvāriṃśanmṛgasya ca || miśrasya cāyuṣaḥ saṅkhyā jātibhāvena jāyate | pradeśajātitattvajño jātiṃ samupalakṣayet || sarvaiḥ kṣetraistu sampūrṇaḥ sampūrṇāyurgajo bhavet | hīnaiśrca hīyate cāyuryatprāgvadabhidhīyate || daśābdānāṃ kṣayaṃ kuryāddhasto lakṣaṇavarjitaḥ | viṃśatyabdavināśaśca hīne kṣetradvaye bhavet || kṣetratraye vihīne ca triṃśadabdaparikṣayaḥ | catvāriṃśatsamānāśo hīne kṣetracatuṣṭaye
7.p34
pañcāśadabdā hīyante hīne tu kṣetrapañcake | ṣaṭkṣetrahīnatāyāṃ tu ṣaṣṭivarṣavināśanam || saptatyabdavināśāya saptakṣetravihīnatā | aśītiraṣṭabhirhīnairvarṣāṇāṃ ca vinaśyati || navatirnavabhirhīnaiḥ kṣetrairnāśaṃ prayāti ca | daśabhiśca tathā hīnairnaśyatyabdaśataṃ dhruvam || daśottaraṃ cābdaśataṃ hīnā chāyā vināśayet | viṃśottaraṃ cābdaśataṃ hīne sattve vinaśyati || evaṃ daśābdanāśaṃ tu kṣetraṃ kuryādalakṣaṇam | evamāyuḥkṣayaṃ vidyādgajasya gajakovidaḥ || sāmānyalakṣaṇaṃ hyetat jīvitasya parīkṣaṇe | viśeṣalakṣaṇaṃ yāvadrahalakṣaṇajātitaḥ || evamuddeśamātreṇa gajāyurlakṣaṇaṃ tava | iti
7.p35
ityāyurlakṣaṇam | atha doṣanāśakalakṣaṇam | bārhaspatyasaṃhitāyām, nakhāḥ snigdhāḥ sitāḥ śastā viṃśatistu nareśvara | aṣṭādaśa ca nāgasya śeṣāstvaśubhasaṃjñitāḥ || pādadoṣakṣayaṃ kuryānnakhānāṃ śubhalakṣaṇam | pādānāṃ lakṣaṇaṃ caiva gātradoṣaharaṃ bhavet || puṣkarasya guṇo doṣānnāśayatyaṅgulisthitān | lakṣaṇaṃ tvaṅguligataṃ karadoṣavināśanam || hastasya lakṣaṇaṃ samyak dantadoṣaṃ praṇāśayet | dantayorlakṣaṇaṃ hanti doṣān vāhityasaṃśritān || vāhityalakṣaṇaiḥ samyak netradoṣakṣayo bhavet | netrayorlakṣaṇaṃ hanti doṣāṃstālusamāśritān || sṛkkidoṣavināśaśca kriyate tālulakṣaṇaiḥ | sṛkkiṇīlakṣaṇaṃ kuryātsagado doṣanāśanam || kapolakaṭadoṣaṃ ca nāśayetsagado guṇaḥ | niryāṇavrātakumbhānāṃ doṣaghnaḥ kaṭayorguṇaḥ || kumbhadoṣavināśāya teṣāmeva guṇo bhavet | karṇadoṣavināśastu kriyate kumbhalakṣaṇaiḥ || kaṇṭhadoṣavināśāya karṇalakṣaṇameva hi | āsanasya hi ye doṣāstān haretkaṇṭhajo guṇaḥ || vaṃśadoṣakṣayakara āsanasya guṇo bhavet | guṇā ghnanti ca vaṃśasya doṣān talpalasaṃśritān || talpalaḥ pṛṣṭhavaṃśobhayapārśvapradeśaḥ | paścimāsanadoṣaghnaṃ lakṣaṇaṃ talpalāśritam || kukṣiprecakadoṣaghnaṃ paścimāsanalakṣaṇam | guṇāḥ pecakakukṣisthāstucchadoṣavināśanāḥ || medūdoṣakṣayaṃ kuryātpucchalakṣaṇameva hi | mehanasya guṇo hanti doṣāṃścaivāparāśritān || aṇḍakośagataṃ doṣamaparālakṣaṇaṃ haret | nābhidoṣakṣayaṃ kuryāddaṇḍakośasya lakṣaṇam || nābherguṇaiśca hanyante doṣāḥ stanasamāśritāḥ | uromaṇigatān doṣānnāśayetstanalakṣaṇam || cibukasya hareddoṣānuromaṇiguṇodayaḥ | yathā doṣakṣayo rājan lakṣaṇaiḥ kriyate śubhaiḥ || evaṃ doṣātireko'pi pradeśaguṇanāśanaḥ | pradeśo'nantarasyaiva pradeśasya guṇānvitaḥ || kurute doṣanāśaṃ hi sa doṣo guṇanāśanam | karakumbhāvipāṇākṣikarṇalakṣaṇasaṃyutaḥ || sarvernakhaiḥ śubhairanyairlakṣaṇaiśca śubho gajaḥ | iti | iti doṣaghnalakṣaṇam | atha gajamānalakṣaṇam | bārhaspatyasaṃhitāyām , utsedhāyāmanāhānāṃ sāmprataṃ kathayāmyaham | samatantusamāyuktaṃ sūtraṃ kṛtvā suvarttitam || supraśaste dine nityaṃ mānaṃ kurvīta mānavit | saptāratnirgajendrāṇāṃ pradhānakulajanmanām || āsanaṃ yāvadutsedhastalasandhristu kīrttitaḥ
7.p36
pecakātpratimānaṃ tu āyāmo ratnayo nava || madhyadeśe tathā nāho daśaratniḥ prakīrttitaḥ | mānametaddhi bhadrasya munibhiḥ parikīrttitam || saptamena tu bhāgena hīnaṃ mandasya jāyate
7.p37.1
mandāddhīnaṃ mṛgākhyasya ṣaḍbhāgena prakīrttitam || evaṃ krameṇa yoktavyaṃ mānaṃ mānaviśāradaiḥ | kiñcinnyūne'dhike vāpi na doṣaḥ pratipadyate || doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca vṛddhiraiva phalapradā | iti | iti gajamānalakṣaṇam | atha kṣetralakṣaṇam | pālakāpye gajahṛdaye, kṣetrāṇi hastauṣṭhamukhaṃ dantau śīrṣaṃ ca cakṣuṣī | karṇau grīvā ca gātraṃ ca vakṣaḥ kāyaśca bhedataḥ || etāni daśa kṣetrāṇi daśa daśā tatra yadaṅgaṃ śubhāśubhalakṣaṇayutaṃ yatkṣetrāntargataṃ taddaśāyāmeva tat śubhāśubhaphalaṃ bhavati | tathā ca— pālakāpya gajahṛdaya , daśāyāṃ ca tadākhyātaṃ prabhūtamiti sūribhiḥ | lakṣaṇaṃ dakṣiṇāṅgasthaṃ hastinaḥ puṇyapāpadam || tathā vāmāṅgagaṃ tacca hastinyāḥ phaladaṃ matam | daśāyāṃ lakṣaṇaṃ prabhūtaṃ phaladamiti sambandhaḥ | lakṣaṇaviṣaye viśeṣo'pi smaryate— tatraiva, mahadvyaktaṃ bhavedyacca lakṣaṇaṃ tanmahāphalam | yadalpamaprakāśaṃ ca tadalpaphaladaṃ matam || madhyamena phalaṃ madhyaṃ lakṣaṇena samādiśet | śubhāśubhena miśreṇa bahutvenādiśetphalam || iti | idaṃ ca gajalakṣaṇaphalaṃ rājñāṃ bhavati | kareṇulakṣaṇaphalaṃ ca rājñaḥ strīṇām | tadapyuktam— pālakāpye gajahṛdaye, lakṣaṇācca gajāṅgasthātphalaṃ bhūmibhujāṃ matam | phalaṃ bhūpāvarodhānāṃ kareṇvaṅgasthalakṣaṇāt || iti | gajānāmaśubhalakṣaṇamapi rājārohaṇe śubhaphaladaṃ bhavati | taduktam— pālakāpye gajahṛdaye, kadācicchubhadaṃ ca syādgajānāmapyalakṣaṇam | śubhakarmāṇamāsādya rājānamatha vā dvijam || yathā hi sarvasaritaḥ samudraṃ samupatya hi | svarasena viyujyante bhavanti lavaṇāmbhasaḥ ||
7.p37.2
evamāsādya bharttāraṃ bahulakṣaṇalakṣitam | bhavanti bādhitānīha durlakṣaṇaphalāni ca || rājārūḍhe ca yāni syuḥ pāpacihnāni hastinām | vighnattānyaphalānyevaṃ gīyate somasūnunā || rājādhirūḍhasya gajasya yāni bhavanti pāpāni tu lakṣaṇāni | sarvāṇi tāni pralayaṃ prayānti rājā hi loke paramaṃ pavitram || iti | iti kṣetralakṣaṇam | atha chāyālakṣaṇam | bārhaspatyasaṃhitāyām, sarveṣāmeva nāgānāṃ chāyālakṣaṇamuttamam | tadyathā jāyate yasya tattathaivābhidhīyate || sattvāṃśakatvādvadrasya pāṭalā bhavati prabhā | navapūgaphalacchāyā snigdhā tanutanūruhā || tathā tamoṃ'śakatvācca kṛṣṇā mandasya jāyate | taruṇāmbudasaṅkāśā sthūlakṛṣṇakacāvilā || rajoṃ'śakatvācca tathā mṛgasyāpi hi dhūsarā | malināmbudasaṅkāśā rūkṣā tanutanūruhā || evaṃ chāyāviśeṣāstu bhadrādīnāṃ mayoditāḥ | chāyā sammiśrabhāvācca miśrā bhavati dantinām || sattvaṃ rajastamaśceti kramo'yaṃ śrūyate kila | bhadramandamṛgāṇāṃ ca krameṇaiva hi yujyate || tathaiva yattvayā proktaṃ yato mandastamoṃ'śakaḥ | rajoṃ'śako mṛgaśceti mamedaṃ vaktumarhasi || tacchrutvā vacanaṃ tasya pratyuvāca bṛhaspatiḥ | vanajātiguṇaireva bhadraḥ śreṣṭho narottama || tamoṃ'śakatvaṃ mandasya te yaduktaṃ nibodha me | durgatitvaṃ tathā''lasyaṃ nidrālutvaṃ ca mūḍhatā || gambhīraveditā caiva duṣṭatvaṃ ca tamoguṇāḥ | ete mandasya jāyante tena mandastamoṃ'śakaḥ || tejasvitā ca caṇḍatvaṃ cañcalatvaṃ tathaiva ca | śīghratvaṃ krīḍitatvaṃ ca tathā cottānaveditā || ete rajoguṇā rājanmṛgastena rajoṃ'śakaḥ |
7.p37.3
dhairyaṃ sthairyaṃ paṭutvaṃ ca vinītatvaṃ sukarmatā || anvarthaveditā caiva bhayasthāneṣu mūḍhatā | subhagatvaṃ ca dhīmattvaṃ sattvasyaite guṇāḥ smṛtāḥ || ataḥ sattvāṃśako rājan bhadrajātirudāhṛtaḥ | iti | hastihṛdayaprabandhe, bhūkhāmyambumarujjātā bhavecchāyā bisāśinām | praśastā cāpraśastā ca saphalā niṣphalāpi ca || chāyāyāḥ sambhavaḥ pūrvaṃ parataḥ paritaḥ prabhā | chāyayā hi vṛtaṃ dehaṃ prabhā tatparataḥ sthitā || varṇamātramatarucchāyā prabhā varṇaprakāśinī | utkṛṣṭe lakṣyate chāyā nikṛṣṭe bhā prakāśate || snigdhatā sāndratā sthairyaṃ vyaktā ca śubhavarṇatā | dīptatā ceti kathitāśchāyāyāḥ ṣaḍguṇā budhaiḥ || lakṣaṇāni tu nāgānāṃ pāpāni ca śubhāni ca | chāyāvaśātphalantyeva chāyāyāmatilakṣaṇam || yasya syāllakṣaṇaṃ bhadraṃ chāyā bhadrā bhavenna tu | naivāsau śubhado hastī chāyopahatalakṣaṇaḥ || pāpalakṣaṇayukto'pi śubhacchāyāyuto gajaḥ | phalaṃ lakṣaṇajaṃ hitvā chāyāphalamavāpnuyāt || nīrājane'bhiṣeke ca dhvajocchrāye raṇodaye | teṣu teṣu ca kāleṣu bhavecchāyāvalokanam || vakṣasi pratimāne ca kumbhakarṇakaṭeṣu ca | niryāṇamastakasthāne veṣṭayośca kapolayoḥ || piṇḍikājaghanābhoge teṣu teṣu padeṣu ca | moditeṣu pradhāneṣu chāyāyā vīkṣaṇaṃ bhavet || śasyate pārthivī chāyā vahnijā jalajāpi ca | neṣyate vyomajā chāyā mātariśvabhavasya ca
7.p38
pārthivī snigdhagambhīrā sarvavarṇā vibhāvyate | chāyā hyāsāṃ ca raktā ca snigdhajambū nibhāgnijā || chāyā nīlāmbudābhāsā snigdhā salilasambhavā | avyaktaparuṣā khasya chāyāvagamane tathā || dhvastā rūkṣā ca vāyavyā bhasmābhā niṣprabhā tathā | etāśchāyāḥ parīkṣyāḥ syurmātaṅge rājapūnite || nīlāmbujendranīlābhā nīlāñjananibhāpi ca | kāpyuktā pārthivī chāyā subhikṣakṣemakāriṇī || bālārkapadmakiñjalkaśakragopakasannibhā | jvālābhā taptahemābhā vahnijā vijayapradā || chāyā maṇipayaḥśaṅkhakundarūpyabisadyutiḥ | somākhyayā pratītā ca bharturarthapradā sadā || jalabudbudasaṅkāśā dhūmrā ca dyutirasthirā | jihmā ca vyomajā chāyā nityamudvegakarī matā || sarvavarṇairupaitāpi niṣprabhā bhasmasannibhā | vicchinnā vikṛtā chāyā vāyavyā'rthakṣayāvahā || vairiñcī vaiṣṇavī śākrī tathā caiva hi śāṅkarī | kaumārī rākṣasī sārpī gāndharvī ca tathā''surī || paiśācī ceti yāścānyāśchāyā divyāḥ kvacicchubhāḥ | bhūtoktalakṣaṇaṃ tāsāmabhedānneha kīrttitam || tejo'tisaktā bhadrasya pāṭalā bhavati prabhā | chāyā raktāruṇaruciḥ pakkapūganibhāpi vā || kṛṣṇā vā mandakariṇaśchāyā ca mṛgahastinaḥ | malināmbaradhūmraiva gīrvāṇagaṇadarśanāt || iti | iti chāyālakṣaṇam | atha varṇalakṣaṇam | bārhaspatyasaṃhitāyāma, ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi gajānāṃ varṇalakṣaṇam | āhārasya viśeṣeṇa vātapittakaphaistathā || deśajātiguṇaiścaiva bījayonivaśena ca | grahālokananakṣatralagnarāśivaśena ca || pūrvakarmavaśāccāpi dhātūnāṃ ca viparyayāt | bhavanti kāraṇairebhirvarṇā nānāvidhā nṛpa || divyasattvāḥ śubhairbhedaistrividhāste bhavanti hi | sindūraśaṅkhavaiḍūryavidyujjāmbūnadaprabhāḥ || indranīlotpalādityaharitālanibhāśca ye | atiśvetāśca raktā ye śukabarhiṇasaprabhāḥ
First 50 of 101 passages. Read on
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (12)
- Text after D. Pingree's edition (1972) — Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kāraṇāgama (another edition) — Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Adbhutasāgara — Ballālasena & Lakṣmaṇasena, Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Hariharacaturaṅga — Godāvara Miśra, Sanskrit
- Budhabhūṣaṇa — Sambhurāja 1680, Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit
- Aśvacikitsita (Aśvaśāstra) of Nakula — Nakula, Sanskrit