Viramitrodaya 7.p67
Vīramitrodaya 7.p67
- Language
- Sanskrit
7.p67
rājñāṃ turaṅgamāyattaṃ vijayaṃ bhṛgunandana | tasmātsarvaprayatnena turaṅgāṇāṃ samarjane || rājñā yatnavatā bhāvyaṃ pālane ca viśeṣataḥ | tāvantasturagā dhāryā yāvatāṃ poṣaṇaṃ sukham || karttuṃ śakyaṃ na dhāryāste duḥkhitāḥ kṣudhitāstathā | duḥkhitāste śriyaṃ lokān vinighnanti jayaṃ tathā || dhāraṇīyāḥ suvihitā vidhinā yavasādinā | vidhṛtāste tathā kuryurlokadvayajayaṃ tathā || maṅgalāste pavitrāste rajasteṣāṃ tathaiva ca | kevalasyaiva te bhaktā devasya parameṣṭhinaḥ || atimedhyatayā tena cānujñātā divaukasām | tato'śvamedhaturagastasyaikasya hriyate || sarvaratnādhiko jātasturago'mṛtamanthanāt | uccaiḥśravāstena hayāḥ sarvaratnottamāḥ smṛtāḥ || sapakṣā devavāhyāste mānuṣāṇāmapakṣakāḥ | chadmanā śālihotreṇa vāhanārthaṃ purā kṛtāḥ || nīrājayanti te deśān heṣitairbalaśobhinaḥ | gandharvāste vinirdiṣṭāḥ śriyaḥ putrā jitaśramāḥ || pradhānamaṅgaṃ sainyasya śobhā ca paramā hayāḥ | sudūragamane yuddhe yānaśreṣṭhāsturaṅgamāḥ || valgantamuccaisturagaṃ cāmarāpīḍadhāriṇam | āruhya yā bhavettuṣṭirna sā rāma triviṣṭape || sannaddhapuruṣārūḍhaiḥ susannaddhaisturaṅgamauḥ | dṛṣṭairevārisainyasya patanti hṛdayānyalam || turaṅgapādoddhatadhūlidaṇḍaṃ yasyātapatrānukṛtiṃ karoti | nabhaḥ, samagrā vasudhā tu tasya śailāvataṃsā bhavatīha vaśyā || iti | viśeṣastūkto gaṇakṛte— aśvāyurvede, dharmārthakāmasiddhiryathā turaṅgairbhavettathā pūrvam | kathitaiva mahāmatibhistathāpi vakṣye samuddeśam || aśvairhastagatāṃ pṛthvī śrīraśvairvipulaṃ yaśaḥ | vijayaśca bhavedaśvairaśvo harmyavibhūṣaṇam || tasya rāṣṭraṃ yaśo lakṣmīrdharmakāmārthasampadaḥ | vājinno yatra tiṣṭhanti sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ || tasya sāgaraparyantā haste tiṣṭhati medinī | ekāhamapi yasyāśvā nivasanti gṛhājire || viṣṇorvakṣasthalaṃ muktvā lakṣmīstasya gṛhe sthirā | nivasatyaśvasaṅghātaiḥ sampūrṇā yasya vāhinī || te hayāḥ śatrulakṣmīṇāṃ haṭhādākarṣaṇakṣamāḥ | 'ye vājinaḥ susañcārā savyāsavyeṣu śikṣitāḥ || te vipakṣakṣayaṃ kṛtvā prāpnuyuḥ śriyamuttamām | ko'nyasturaṅgamaṃ hitvā praviśedrīpuvāhinīm || śyenavatpunarabhyeti kṛtvā paraparābhavam | svāmino vājinaṃ muktvā ko nirvāhayituṃ kṣamaḥ || pavitraṃ paramaṃ sthānaṃ māṅgalyamapi cottamam | dūrādhvānaṃ gamayatāṃ tathā saṅgrāmakarmaṇi || aśvebhyaḥ paramaṃ nāsti rājñāṃ vijayasādhanam | yasyaiko'pi supuṣṭo'śvo baddhastiṣṭhati veśmani || tasyāpi vigatotsāhā bhītāstiṣṭhanti śatravaḥ | dūradeśāntarastho'pi ripustiṣṭhati śaṅkitaḥ || turagā yasya śāstroktā vicaranti mahītale | āśu kāryāṇi bhūpānāṃ yathāśvāḥ pṛthivītale || kurvantīha tathā śīghraṃ na gajā na padātayaḥ | padātigajamukhyaiśca śataśo'tha sahasraśaḥ || veṣṭito'pi vrajatyaśvo yatheṣṭaṃ pakṣirāḍiva | raṇāhato'pi turago deśakālādyapekṣayā || punaḥ pratinivṛtyāśu hanti śatruṃ ca mūrddhani | kṣaṇādekatvamāyāti kṣaṇādyāti sahasratām || kṣaṇanmukhaṃ ripuṃ vīkṣya nayati svasya sādinam | kṣaṇamantaḥ kṣaṇaṃ dūraṃ kṣaṇaṃ yāti ripuṃ prati || indrajālikavattiṣṭhetko'nyaṃ muktvā turaṅgamam | khaṇḍīkṛtya ripuvyūhaṃ vicaranti turaṅgamāḥ || khaḍgapāśadhanurhastāḥ saṅgrāme durjayā narāḥ | jitaśītātapā ye ca jitatrāsā jitāsanāḥ || yudhyamānā hayārohā devānāmapi durjayāḥ | tasmādarighaṭā kāryā hayasandohasaṃvṛtā || candrahīnā yathā rātriḥ patihīnā pativratā | hayahīnā tathā senā vistīrṇāpi na śobhate || yudhyante ye'pi mātaṅgā bhinnāḥ śailendrasannibhāḥ | durādharā durnivārāste yānaratnaisturaṅgamaḥai || tasmādaśvān praśaṃsanti senāṅgeṣu maharṣayaḥ | aśvairvihīnāḥ pātyante chinnamūlā iva drumāḥ || tasyānuraktā śrutadṛṣṭavigrahā mahārilakṣmī raṇavāsasadmani | hṛṣṭānanā sāpyabhisārikā bhavet turaṅgamā yasya bale mahīpateḥ || sarvāmbhonidhimekhalāṃ surasaridromāvalībhūṣitāmuttuṅgādripayodharāṃ puravaraprākāragaṇḍojjvalām | niḥśeṣapratipakṣadoṣarahitāṃ vidvajjanaughānanāṃ pṛthvīṃ so'marakāminīmiva ciraṃ bhuṅke'śvasenāpati || ete cānye ca rājan prakaṭaguṇagaṇāḥ santi martye hayānāṃ svarge'pyevaṃguṇā ye surapatisahitāḥ sūryacandrādayaśca | devā jānanti yeṣāṃ pravaraguṇavatāṃ roganāśasya hetuṃ siddhaiḥ svamaiśca yogairmunivaragaditairapyamīṣāṃ cikitmām||iti
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (3)
- Hariharacaturaṅga — Godāvara Miśra, Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Aśvacikitsita (Aśvaśāstra) of Nakula — Nakula, Sanskrit