Viramitrodaya 9.p17
Vīramitrodaya 9.p17
- Language
- Sanskrit
9.p17
saṅkīrṇavakrā viṣamāṅghripādā nissauṣṭhavā bāhyaśaphā skhalantī yā syādgatiḥ sādiṣu na praśastā duḥkhāni bhartuḥ kurute sadaiva || yaḥ śīghragāmī savilāsamuccaiḥ padbhyāṃ vrajeccāgraśiro'pyadhunvan| saṃsthānato'śvo nakulo yathaiva sā nākulī tasya gatiḥ pradiṣṭā || hṛtsaṃspṛśan yo vikaṭaiḥ khurāgraiḥ paryullasadbhiścaraṇaiḥ prayāti | sāṅgārabhūmāviva tasya yātaṃ syāccaittiraṃ tittiravaddvayasya || udyamya vaktraṃ turagaḥ prayāti śvāso'mitaḥ saṃsthirapādavālaḥ | mayūravadyaḥ savilāsagāmī māyūrakī tasya gatiḥ pradiṣṭā || śubhā gatiryasya turaṅgamasya taṃ prāpya rājā jayate'risaṅghān | prāpnoti lakṣmīmatulaṃ yaśaśca krīḍecca nityaṃ saha bhṛtyamitraiḥ || sugatisahitamaśvaṃ lakṣaṇairnaiva hīnaṃ śubhataramapi coktaṃ śālihotreṇa samyak | yadi śubhataralakṣyaṃ dhāvitaṃ naiva yasya vṛṣabha iva sa ninyaḥ saṅgarākheṭakādau || iti | iti gatilakṣaṇam | atha prasaṅgādvāhanavidhirnirūpyate | jayadattakṛteaśvāyurvede, brahmaṇaiva yathoddiṣṭo vāhanāṃ vāhane vidhiḥ | sāraṃ tasya samuddhṛtya sarvaṃ tatkathayāmyaham || trāsī lubdho kṣudhāluśca vipraḥ sa parikīrttitaḥ | śūraśca dṛḍhamanyuśca kṣatriyasturagaḥ smṛtaḥ || pāpinaḥ pāparūpāśca duṣṭā vaiśyāḥ prakīrtitāḥ | virūpā viṣamāścaiva śūdrāścaṇḍā udāhṛtāḥ || brāhmaṇān bhaktadānena sāmnā caiva tu kṣatriyam | vaiśyaṃ daṇḍena śabdena śūdraṃ daṇḍena vāhayet || pratyūṣe vāhayedvipraṃ kṣatriyaṃ prahare gate | vaiśyaṃ sandhyāgate kāle śūdraṃ rātrau ca vāhayet || sattvaṃ ca trividhaṃ proktamuttamādhamamadhyamam | uttamaṃ copaśāmena sāmnā daṇḍena madhyamam || śabdāṅgena ca daṇḍena vāhayedadhamaṃ budhaḥ | sahaje nirmale vāhe tailadugdhasya rūpavat || śāntiśca dvividhā proktā baladaurbalyasambhavā | baliṣṭho durbalatvena durbalo'pi balena vā || chalenopadhinā vāpi sattvaṃ jñātvā ca vāhayet | sārdrāṃ sukaṭhināṃ caiva pāṣāṇodakasaṃyutām || tṛṇakāṣṭhasamāyuktāṃ raṅgabhūmiṃ tu varjayet | samāṃ ca vipulāṃ caiva kiñcitpāṃsusamanvitām || ekānte vijane ramye raṅgabhūmiṃ tu kārayet | sthūlaḥ krodhī ca mūrkhaśca cintotsukacalāsanaḥ || asthāne daṇḍapātī yastasya vājī na sidhyati | pracaledyasya tu kaṭirūrdhvabāhurbibheti yaḥ
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (5)
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit
- Aśvavaidyaka — Jayadatta Sūri, Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Aśvacikitsita (Aśvaśāstra) of Nakula — Nakula, Sanskrit