Pramāṇa · Search · About · API

Viramitrodaya 9: atha śālagrāmaśilāmūrtilakṣaṇaprakaraṇam

Vīramitrodaya 9

Language
Sanskrit

Contents

atha śālagrāmaśilāmūrtilakṣaṇaprakaraṇam

9.p1

śālihotre, āsīnaṃ ca hayāgāre vedavedāṅgapāragam | mitrajitpramukhāḥ putrāḥ śiṣyāśca gurusammatāḥ || papracchurhayavedajñaṃ hayaśikṣāviśāradam | bhagavan sāgarānteyaṃ vasudhā śailamālinī || pattanāgāradeśaiśca vanaiścāpyupaśobhitā | tasyāṃ vibhāgātturagā bhavante kāmacāriṇaḥ || caranti vividhākārā uttamādhamamadhyamāḥ | vyāmiśreṣu carantyaśvā bhṛśaṃ vismayate manaḥ || teṣāṃ ca janane yāni kulānyupakulāni ca | deśaliṅgābhijananairrvarṇācārabalaujasā || pṛthak pṛthak kulānāṃ tu vijñānāni bravīhi me | jñānaṃ saṅkīrṇadeśānāṃ ghoṭakājananāni ca || antyajāśca guṇopetā guṇairhīnāśca deśajāḥ | bhavanti kasmāttatsarvaṃ bhagavan vaktumarhasi

9.p2.1

tataḥ provāca bhagavān putrāṇāṃ munisattamaḥ | kulābhijanavarṇaiśca rūpācārajavaujasā || chavisaṃsthānagandhaiśca gatyā'nūkasvaraistathā | sarvametadyathoddiṣṭaṃ śālihotrakulodbhavāḥ || ādisargeṣu sṛṣṭāḥ sma divyā gandharvamātaraḥ | karkau śoṇā ca kālā ca dhūmrā sitā tu pāṭalā || kravyā sārā ca sahiṇī tā deśeṣu vibhājitāḥ | eta eva ca tāvantastāsāṃ sṛṣṭā hayottamāḥ || indrasomayamārkaiśca vāyunā varuṇena ca | hayānāṃ pattayaḥ sṛṣṭā vahninā dhanadena ca || bhūmau dikṣu vibhaktāste divyā hayakulākaṃrāḥ | prasukāstvevamevaite sṛṣṭāstairamarottamaiḥ || pṛthivyāṃ pravibhaktāste dikṣu jānapadeṣu ca | māhendrapṛṣṭhyaḥ kaṅkāśva aparāśca yathākramam || tāsāṃ putraiśca pautraiśca vyāptā sarvā vasundharā | samudramāśritāḥ kecittathā'nye sindhumāśritāḥ || śritā yavanakāmbojān bānāyuṃ cāpare punaḥ | śatadruṃ ca vipāśāṃ ca candrabhāgāṃ sakābhidhām || sarasvatīṃ kauśikīṃ ca gaṅgāṃ preṣavatīṃ tathā | mahānadīnāmetāsāmantardvīpāśritāḥ pare || kacchakaṃ himavantaṃ ca malayaṃ gorathiṃ girim | gandhamādanakūrṇīrau kailāsamabhi cāśritāḥ || surāṣṭrān śūrasenāṃśca kāśmīrān madrabhūmikān | pañcālān kukkusān vaṅgān gāndhāravanavarvarān || daśārṇān madhyadeśāṃśca sauvīrān vividhānapi | pūrvāntvantyakāliṅgāṃśca vidarbhakrathakauśikān || diśo janapadāṃścaiva pṛthivyāmāśritā hayāḥ | teṣāṃ vibhaktiḥ kulato nāmataścāpi vakṣyate || deśavaiśeṣyatasteṣāṃ vibhaktiṃ trividhāmapi | jānīyāditi śeṣaḥ | sarasvatyuttare kūle tatrābhijanitāstu ye | nānājananasaṃbhūtāḥ vidyāttān jananottamān ||

9.p2.2

atha ye dakṣiṇe kūle pūrvasroto nadīvane | te sārabalatejobhirmadhyā'madhyāśca varṣmataḥ || bhūpṛṣṭhapaṭṭabhūmīṣu mandrāḥ saurāṣṭrakekayāḥ | kauśikāḥ kośavaṅgeṣu magadheṣvapi ye hayāḥ || tejaḥkāyabalairhīnā hīnasattvā javaujasā | etāni jananānyāhuḥ samudrāntāni vājinām || catuṣpañcāśadetāni kulānyupakulāni ca | śṛṇu saṅkīrtyamānāni deśatadvidhanāmabhiḥ || tatra catvāri kulāni catvāryupakulāni catvāryantasthāni catvāri tadanusthāni pañca pañcasthāni pañca viṣameyasthāni catvāryanūpajāni catvāri āparāntakāni catvāri śūdrakāṇi catvāri dākṣiṇātyāni catvāri vaiśimāni catvāri besarāṇi dvāvanyau kukkusau ekamuttaraṃ haimavatamekaṃ māgadham | nava ghoṭakakulāni| catuṣpañcāśadetāni kulānyupakulāni ca | nāmatastāni vakṣyāmi ghoṭakājananaurvinā || tatra kāmbojakulaṃ vānāyujakulam āraṭṭajakulaṃ saindhavakulam| kāmbojānāṃ bālhikeyā upakulaṃ, vānāyujānāṃ gāndhārā upakulam, āraṭṭajānāṃ cāmpeyā upakulaṃ, saindhavānāṃ taitilā upakulam | mevakā antasthā, upamevakā antasthāḥ, kulajā antasthā, upakulajā antasthāḥ | traigartāstadanusthāḥ, ārjuneyāstadanusthāḥ, sāvitreyāstadanusthāḥ, yodheyāstadanusthāḥ, yāvanākhyāḥ pañcasthāḥ, tuṣārāḥ pañcasthāḥ, viṣameyāḥ pañcasthāḥ, kāndareyāḥ pañcasthāḥ vārṣmateyāḥ pañcasthāḥ | āvantyā viṣameyāḥ, atasā viṣameyāḥ, kāśmīrā viṣameyāḥ, sākānakā viṣameyāḥ, pārvvatīyā viṣameyāḥ| uttarāntamādreyā anūpajāḥ, dakṣiṇāntamādreyā anūpajāḥ, antadvīpakā anūpajāḥ, kaikayā anūpajāḥ | ambaṣṭhakā aparāntakāḥ, vāsantakā aparāntakāḥ, sauvīrakā aparāntakāḥ, daradā aparāntakāḥ|

9.p2.3

saindhavāḥ śūdrakāḥ, kṣudrakāḥ śūdrakāḥ, mālavāḥ śūdrakāḥ, airāvatāḥ śūdrakāḥ | āvantyakā dākṣiṇātyāḥ, kāliṅgakā dākṣiṇātyāḥ, mokulā dākṣiṇātyāḥ, vānavāsikā dākṣiṇātyāḥ | tailaṅgā vaiśimāḥ, krathanā vaiśimāḥ, apavṛttakā vaiśimāḥ, saurāṣṭrā vaiśimāḥ| sālveyā vesarāḥ, kurukṣetrajā vesarāḥ, pañcālajā vesarāḥ, votthajā vesarāḥ | abhisārajā kukkusāḥ, svākajā kukkusāḥ | himavatyuttareyā māgadhāḥ | mantāvakā ghoṭakāḥ, aśmakeyā ghoṭakāḥ, maulikā ghoṭakāḥ, cakorakā ghoṭakāḥ, śvamaśailajā ghoṭakāḥ, vaidarbhikā ghoṭakāḥ, pūrvahaimeyā ghoṭakāḥ, dakṣiṇahaimeyā ghoṭakāḥ, sāmeyakā ghoṭakāḥ | iti deśavideśāṃśca uktānyāyatanāni ca | vyāhāro nāmataścaiṣāmukko deśakulānvaye || ataḥ paraṃ vyañjanebhyaḥ pratyekaikasya vakṣyate | vistareṇa turaṅgāṇāṃ yathāvadanupūrvaśaḥ || yathoddiṣṭān kulagaṇān śṛṇuṣva ca pṛthak pṛthak | kāmbojānāṃ tu vijñānamaṅgaliṅgaiḥ pravarttate || kāmbojāsturagāḥ śreṣṭhāḥ sakaleṣu kuleṣu ca | mahāsṛkā mahāprothā mahotsāhāśca te hayāḥ || mahāhanulalāṭāśca śaṅkukarṇā mahāmukhāḥ | mahāsamudranādāśca uccapādāntapāṣṇayaḥ || samakāyodarā vṛttā mahājaghanaśālinaḥ | maṇḍūkākṣāḥ spaṣṭamukhā dīrghagrīvāḥ samutthitāḥ || śṛṅgāratanukeśāśca mahāskandhā mahorasaḥ | dīrghaiḥ sujātaiśca bhujaiḥ sampūrṇasamavakṣasaḥ || pīnavṛttorujaṅghāśca hayāste sthirakuṣkikāḥ

9.p3.1

tanusnigdhasuromāṇo mṛduromatanutvacaḥ | hrasvameḍhraphalāścaiva na dīnā nityanirvṛtāḥ || rūpatejojavaiḥ śreṣṭhā varṣmavantaḥ susaṃhatāḥ | vinītācāravantaśca śrīmantaḥ priyadarśanāḥ || śvetāḥ śoṇāśca kṛṣṇāśca na vivarṇā bhavanti te | dṛṣṭvā te nābhiheṣante vaḍavāmaśvameva ca || svarūpajavanāḥ śreṣṭhāḥ svaratejobalānvitāḥ | śīlavantaḥ sadācārāḥ sattvavanto na karkaśāḥ || svāmino hitakarttāro manojñāḥ priyadarśanāḥ | śubhānūkāḥ samarasāḥ kāmbojāḥ samprakīrttitāḥ || teṣāmupakule jātā bāhlikeyāsturaṅgamāḥ | alpāntarā darśanato durjñeyāste vijānatā | kāmbojā bāhlikeyāśca tulyasaṃsthānasaṃsthitāḥ || samānakarṇarūpāśca tulyatejojavāśca ye | samāni teṣāṃ liṅgāni viśeṣo yastu taṃ śṛṇu || dīrghāṅgā mṛdavaste ca dīrghapṛṣṭhakhurāśca te | āyāmapariṇāhābhyāṃ kiñcidaśvatarāśca te || supṛṣṭhahrasvajaghanā bindumanto'sukuṣṭhikāḥ | pṛṣṭhonnatonnatagrīvāḥ pūrvakāyasamunnatāḥ || dvijaiḥ kruddhāstvabhighnanti na dīnā bhartṛvatsalāḥ | mahāsanāḥ sthirāḥ śūrā bhūyiṣṭhaṃ piṅgalāśca te || na ca tyajanti patitaṃ saṅkaṭeṣvatha sādinam | etāvadeva vijñānaṃ bālhijānāṃ prakīrtitam || vānāyujā nātihrasvā na mahāntaḥ susaṃsthitāḥ | madhyapramāṇāḥ kolākṣāḥ pūrvakāyasamunnatāḥ || śaṅkukarṇā hrasvamukhā vṛttāṅgāstuṅganāsikāḥ | vṛttāyatāḥ kāyasamā hrasvapṛṣṭhatrikāśca te || hrasvameḍhrāṇḍakośāste sunetrāścāhagāminaḥ | cārugātrāḥ samāścaiva na dīnā dṛḍhakukṣikāḥ || khurairgardabhasaṃsthānairgambhīraparimaṇḍalaiḥ | sthirāḥ karmasu sarveṣu bhāre'dhvani ca pāragāḥ || dṛḍhāstarasvinaḥ śīghrā dhurakarmadurāsadāḥ |

9.p3.2

ye vātijānate karma te bhavantyuttamā hayāḥ || kṛṣṇānuvarṇā bhūyiṣṭhaṃ madhyakāśca bhavanti te | sattvatejobalopetā hayā vānāyujāḥ smṛtāḥ || teṣāmupakule jātā gāndhārāstān śṛṇuṣva me | kṛṣṇā kukkuṭakā dhūmrā kṛṣṇasārā vivārṇinaḥ || śoṇāśca bahuvarṇāśca kāyavantaḥ susaṃsthitāḥ | dṛḍhapaścārdhakāyāśca dṛptodagrāḥ purastataḥ || paścārdhāviṣamāścaṇḍā balinaḥ sthūlakesarāḥ | tanvāyatamukhāścaiva gāndhārakulajā hayāḥ || āraṭṭajānāṃ vijñānaṃ kīrtyamānaṃ śṛṇuṣva me | hrasvapṛṣṭhāḥ suṣṭhumukhāstanuvālāḥ śubhekṣaṇāḥ || udagrāyatapūrvārthā mṛdulakṣaṇatanūruhāḥ | tanutvaco hrasvavarṇā mṛdugrīvāḥ susaṃsthitāḥ || susaṃhitāḥ śaṅkakarṇā dṛḍhamadhyāḥ sukukṣikāḥ | śoṇā bhūpṛṣṭhataḥ śīghrā uccaromāntapārṣṇayaḥ || harivarṇānuvarṇāśca harisārāśca prāyaśaḥ | uccapāṇivihārāśca na ca vikṣiptacāriṇaḥ || mahājavāḥ suvikrāntāḥ pādāntaravihāriṇaḥ | āraṭṭajakulā hyevaṃ vijñeyā balino hayāḥ || teṣāmupakule jātāścāmpeyāstān śṛṇuṣva me | parimaṇḍalā hrasvapṛṣṭhā sugandhāḥ supratiṣṭhitāḥ || eṇajaṅghāstanūpādā gātravantaḥ suvikramāḥ | balavantaḥ suromāṇastejasā rajasānvitāḥ || sthūlākṣikūṭaghātāste sthirapādāḥ sukukṣikāḥ | samāṃsapūrṇakāyāśca cāmpeyāsturagāḥ smṛtāḥ || saindhavāḥ sthirapādāśca viśīrṇajaghanāḥ sthirāḥ | dīrghagrīvāḥ sukhāsyāste sthūlākṣāstanukesarāḥ || śaṅkakarṇā mahākāyā mahocchvāsāstanutvacaḥ | tanusṛkkā mahāprothā hayāste vaḍavodarāḥ || laghumehanamuṣkāste pucchavakrā mahaujasaḥ | mukhe pṛṣṭhe ca kalyāṇā hayāstejasvinastu te || śīlavanto balopetāḥ sarvakarmābhiyāyinaḥ |

9.p3.3

sattvavantaśca turagāḥ saindhavāḥ samudāhṛtāḥ || teṣāmupakule cāśvāstaittilā mandamedhasaḥ | sthūlagrīvāṃsahajavaḥ sthūlavāladhikesarāḥ || sthūlameḍhraphalāḥ kṣāntā balavanto javānvitāḥ | sāravantaḥ sugātrāśca samucchritaśirodharāḥ || saṃsthānavanto laghavò dṛḍhapādāḥ sukuṣkikāḥ | pṛthuvakṣolalāṭāste viśālajaghanekṣaṇāḥ || bhārādhvani kleśasahāḥ kṣutpipāsāsahāśca te | sattvavantaśca turagāstaittilāḥ samprakīrtitāḥ || susaṃsthānāścaturvṛttā mevakāḥ sthūlavakṣasaḥ | śaṅkakarṇāḥ suṣṭhumukhāstanusrakā madekṣaṇāḥ || dīrghāyatavidugrīvā gūḍhajatrumahorasaḥ | mahāsanāḥ pṛthugrīvāstanuvṛttorujaṅghakāḥ || hrasvakukṣikakūrcāste tanumadhyā mitodarāḥ | romaśāḥ pūrvasarvāṅgāḥ samaśīlā na karkaśāḥ || bahuvarṇadharāścitrā hayāḥ pāṭalapuṣpakāḥ | madhyamā dhvānacapalā madhyasārabalāstathā || sattvatejojavairmadhyā mevakāsturagāḥ smṛtāḥ | tatropamevakā hrasvāḥ sthūlavāladhikesarāḥ || mṛdvaṅgā durbalaśaphāstanugātrāḥ sukuṣkikāḥ | uccairbaddhaśirogrīvā durmukhā bahalaiḥ kaṭaiḥ || hrasvoraskā virūpākṣā hayāḥ syurupamevakāḥ | kulajā dīrghapṛṣṭhāṃsā hrasvameḍhraphalālasāḥ || vṛttagrīvāyatamukhāstanumadhyāḥ sukuṣkikāḥ | dīrghavāladhikeśāḥ syuḥ sūkṣmaromaśakesarāḥ || tanūraskāstu turagāḥ kulajāḥ samudāhṛtāḥ | aśvopakulajā hrasvāstanuprothorukukṣikāḥ || dīrghavāladhikeśāḥ syuḥ kulajaiḥ samaliṅgakāḥ | mandaprāṇālpatejaskāḥ karkaśā hrasvavikramāḥ || alpasattvālpamedhāśca turagāstūpakūlajāḥ | tadanusthāstu traigatī balavanto na karkaśāḥ || hrasvagrīvā mahoraskā rūkṣavāladhikesarāḥ |

9.p3.4

prāyaśaḥ śaravarṇāste dṛḍhapādaśaphāstathā || śaśakroḍāḥ śaśamukhāḥ śaśavāladhikesarāḥ | krodhanā nātiśūrāśca traigatī duḥkhavāhinaḥ || ārjuneyā mahoraskāḥ sthūlākṣāḥ sthūlakesarāḥ | sumukhāḥ sukukṣikāśca lambameḍhraphalāstathā || upaskandhavidugrīvāḥ kṛṣṇavarṇānuvarṇinaḥ | ājāneyā javākrūrāstvārjuneyāsturaṅgamāḥ || ārjuneyā eva ājāneyā ityucyante | sāvitreyā hrasvapṛṣṭhā vistīrṇajaghanā dṛḍhāḥ | puṣṭāsyā vakrajananāḥ sthūlavāladhikesarāḥ || dīrghapṛṣṭhoruśaphāste sthiramāṃsasugandhinaḥ | mṛdvaṅgāśca sunetrāśca pṛthupādā mahaujasaḥ || dīrghakaṭyaṃsapṛṣṭhāste sthiramāṃsā mahorasaḥ | varṣmavantaśca śūrāśca sāvitreyāsturaṅgamāḥ || yodheyā hrasvakarṇoṣṭhāḥ sāratejobalānvitāḥ | vṛttāyatonnatagrīvā vṛttamadhyorukukṣikāḥ || dīrghavāladhikeśāśca sukhurā nātipiṅgalāḥ | śreṣṭhāgratarmukhāścaṇḍāḥ suvibhaktāḥ suvakṣasaḥ

9.p4.1

tanutvaksūkṣmaromāṇo vibhaktā'bhragasandhayaḥ | yodheyāśca bhavantyaśvā bhāre'dhvani ca pāragāḥ || vijñānaṃ yavanāśvānāṃ hanta vakṣyāmyataḥ param | sulalāṭāḥ sunetrāṅgāstanupṛṣṭhāyatairmukhaiḥ || tanutvaksūkṣmaromāṇaḥ śaṅkukarṇā laghukramāḥ | supṛṣṭhajaghanoraskā varṣmavantaḥ sumedhasaḥ || bahuvarṇāḥ suvarṇāśca manojñāḥ priyadarśanāḥ | sāravantaḥ sugambhīrāḥ sattvatejobalānvitāḥ || suśliṣṭakakhuśaḥ śīghrāḥ susthirāḥ sarvakarmasu | yavanāśvāstu boddhavyā vṛttāṅgā dīrghabāhavaḥ || cinhairanye'pi vakṣyante yāvanākhyāstu vājinaḥ | svabhāvato hrasvakāyāḥ sattvavanto balānvitāḥ || pūrṇāṅgāstu vibhaktāṅgāstanvaṅgāstu susaṃhatāḥ | manojñaśaphāḥ śubhāṅgāḥ suvarṇāḥ priyadarśanāḥ || suromakeśabālāntāḥ subhagāḥ śubhamedhasaḥ | karkaśāḥ krīḍanaparā jñeyā yavanavāhanāḥ || tuṣārāḥ kāyavantaśca tathā caiva javānvitāḥ | pāragā balavantaśca tejaḥsattvavahā varāḥ || rūkṣaromalavodagrāścokṣāparāḥ sumedhasaḥ | bhāre'dhvani kleśasahāḥ śubhānūkā manasvinaḥ || suvikrāntā dṛḍhaśaphāstuṣārā vājinaḥ smṛtāḥ | tuṣārāścaiva vijñeyāḥ keśauḥ sūkṣmataraistathā || javopetā viṣameyā vṛttāṅgā hrasvakukṣikāḥ | pragṛhītaśirogrīvāsubandhā gātravarddhinaḥ || nirudarāvartamadhyāḥ pṛthūraskā laghukramāḥ | śvetasārāḥ suromāṇo viṣameyā hayāḥ smṛtāḥ || kāndareyāstu ye vāhāsteṣāṃ śṛṇuta lakṣaṇam | kāyavantaḥ susaṃbaddhā dṛḍhapādāḥ sukuṣṭhikāḥ || sthūlatvaksūkṣmaromāṇaḥ sthūlavāladhikesarāḥ | akopanāḥ suśīlāśca kāndareyāsturaṅgamāḥ || vārṣmateyāstanugrīvā hrasvāṅgā hrasvakuṣṭhikāḥ |

9.p4.2

paścārdhakāyeṣu .samāḥ pūrvakāyeṣu ca sthirāḥ || tanūdarā hrasvapṛṣṭhāḥ sparśavantaḥ susaṃhatāḥ | śīlavantaśca vijñeyā vārṣmateyāsturaṅgamāḥ || viṣameyāstathā''vantyāḥ sthūlāṅgā dṛḍhakuṣṭhikāḥ | gātravanto nirudarāḥ subandhāḥ suśirodharāḥ || śoṇānuvarṇāśca tathā vṛttamadhyāḥ pṛthūrasaḥ | āvantyāḥ sūkṣmaromāṇo mahājaghanavakṣasaḥ || atasā balavanto'śvā vīryavanto manasvinaḥ | mahoraskāśirogrīvāḥ pṛthujaṅghorukuṣṭhikāḥ || mṛdubhṛṅgārakeśāste dṛḍhapādā manoharāḥ | vijñeyā atasā hyeve śvetavarṇānuvarṇinaḥ || kāśmīrakā varṣmavantastejovantaḥ śubhendriyāḥ | pṛthvāyatalalāṭāste śuddhātmalaghuvikramāḥ || tadvacca śaṅkukarṇāste suromāṇastanutvacaḥ | suṣṭhvāyatamukhāḥ śūrāḥ suvibhaktāḥ susaṃhatāḥ || dṛḍhāṅgatalasampannā dṛḍhapādā manasvinaḥ | śoṇavarṇānuvarṇāśca hayāḥ kāśmīrakāstu te || sakānakānāmśvanāṃ lakṣaṇaṃ tu nibodha me | mahānadī sakānāmaṃ prabhūtayavasodakā || śūrāśca rūpavantaśca tatrotpannāḥ sakā nakāḥ | pūrvakāyavyudagrāste paścārdheṣu samudyatāḥ || tanvāyatavidugrīvā dīrghavāladhikesarāḥ | kruddhā dantaiḥ prārthayanti dhūmraśrudvekṣaṇā hayam || vīkṣamāṇāśca heṣante pratyaśvaṃ vaḍavāmapi | śaṅkukarṇāḥ suṣṭhumukhāstanuvṛttāgrataśca te || dīrghakeśāḥ sudīrghāntā lambapārśvodarasphicaḥ | śaphaistalaiśca sudṛḍhaiḥ kūrcaromāntapāṣṇaryaḥ || uṣṭragātrorujaghanā hayāḥ sākānakāḥ smṛtāḥ | pārvatīyāstanugrīvā mahājaghanavakṣasaḥ || pradhvastapṛṣṭhagātrāste dīrghavāladhikesarāḥ | mahājavā balopetāḥ pāragāḥ sarvakarmasu || dhṛṣṭāśca dṛḍhapādāśca pārvatīyāsturaṅgamāḥ |

9.p4.3

anūpottaramādreyā dīrghavāladhikesarāḥ || pṛthugrīvā mahākarṇā hayāste dīrghagāminaḥ | na ca karmaṇi yogyāste na ca śīlānvitā hayāḥ || durāsadā duḥkhaśīlāḥ preyāṃso madhupiṅgalāḥ | harivarṇānuvarṇāśca dṛḍhapādakhurāśca te || evaṃ dakṣiṇamādreyā vijñeyā laghucāriṇaḥ | hayā dakṣiṇamādreyāstāmasāścālasāḥ smṛtāḥ || antarddhīpeṣu ye jātā vakṣyante tānnibodha me | airāvatīvipāśayoḥ śatadrucandrabhāgayoḥ || antarddhīpeṣu ye jātāste taddīpakāsaṃjñitāḥ | antaḥsthā ye sarasvatyā nādeyāstu turaṅgamāḥ || kalyāṇavyañjanopetā dīrghagrīvā mukhocchritāḥ | sujaghanāḥ supṛṣṭhāste antardīpodbhavā hayāḥ || kaikeyakā varṣmavanto mahāprothamukhā hayāḥ | dīrghagrīvā mahocchāsā dīrghavālādhikesarāḥ || samarthā laṅghane'dhvani pāragā mukharā bhṛśam | subāhudṛḍhapādāste kaikeyā yavanaiḥ samāḥ || ambaṣṭhakāśca turagā mahāskandhā mahābalāḥ | vṛttagrīvā mukhairbhagnairugantavikaṭaiśca ye || mahāraskā mahāvakṣolambaśravaṇamehanāḥ | mahāskandhaphalāścaiva vṛttakrūrcorukukṣikāḥ || vājino'mbaṣṭhakā jñeyāstānevamabhinirdiśet | vāsantakāḥ suvikrāntā dīrghagrīvamukhā hayāḥ || mṛgodarā hrasvapṛṣṭhā hrasvaśravaṇamehanāḥ | sparśavantaśca kṣāntāśca dṛḍhapādāḥ sukukṣikāḥ || mahoraskāstu capalā mahājaghanavakṣasaḥ | evaṃ vāsantakā jñeyāsturagāḥ śīlakarkaśāḥ || sauvīrakā hrasvapṛṣṭhā dṛḍhagātrāḥ kṣamānvitāḥ | udagragāmino dṛptāḥ pādāntaravihāriṇaḥ || sudamyamānāḥ śīghrāste sthirācāre tathā'dhvani | samasampūrṇasarvāṅgā hayāḥ sauvīrakāḥ smṛtāḥ || daradā hrasvajaghanā hrasvakrūrcālpamedhasaḥ |

9.p4.4

mahodaraśiraḥskandhā mahākālaparākramāḥ || sāravanto dṛḍhapādā varṇavanto javānvitāḥ | hrasvākṣipṛṣṭhalāṅgūlā daradā vājinaḥ smṛtāḥ || saindhavāḥ sthūlavālāśca sthūlaromatvacastathā | vikaṭā varṣmavantaśca balavanto javānvitāḥ || mahodaraskandhajaghanā mahocchvāsā mahābalāḥ | sthūlakukṣikajaṅghāśca saindhavāsturagāḥ smṛtāḥ || kṣudrakā varṣmavantaśca balavanto javānvitāḥ | caturasrāḥ sujaghanāḥ svāyatāḥ supratiṣṭhitāḥ || dīrghaśravaṇameḍhrāśca sukhurāḥ kṣudrakāḥ smṛtāḥ | mālavā varṣmavanto'śvā vistīrṇajaghanāstathā || pūrvakāyodyatā dṛptā lohitāśvā manoramāḥ | lamboṣṭhā lambakarṇāste hrasvagrīvā manoharāḥ || tejovanto'tijavanā mālavā vājinaśca te | airāvatā rūkṣakūrṇā mandamedhā javāparāḥ || sthūlasarvāsthimāṃsāste tathā airāvatāḥ smṛtāḥ | āvantyakā dākṣiṇātyā dīrghakarṇamahāśirāḥ || mahākāyavidugrīvā mahājaghanavakṣasaḥ | bhagnāsyāstanupārśvāśca viduhrasvāḥ suśīlinaḥ || dīrghakeśā mṛdutalā madhyasārajavāḥ sthirāḥ | sukhino bahuvarṇāśca mṛdvaṅgāḥ prāyaśaśca te || evamāvantyakā jñeyāḥ sattvahīnā na karkaśāḥ | kāliṅgakāḥ sthūlapādā mahākarṇā dṛḍhaiḥ khuraiḥ || āyatā vigatāḥ stabdhāḥ paścārdhā viṣamāstu te kubjā daṇḍāyatagrīvā bhagnāsyā lambamehanāḥ || alpatejojavabalā hyāḥ kāliṅgakāḥ smṛtāḥ | maukulāḥ sthūlaromāṇo durmedhaḥkrodhanālasāḥ || hrasvapṛṣṭhāgrajaghanāḥ sthūlakuṣṭikajānavaḥ | bhāre cālpabalā mandā hīnatejojavāśca te || baddhāsanā nirutsāhā maukulāsturagāḥ smṛtāḥ | dākṣiṇātyaṃ caturthaṃ tu vakṣyate vānavāsikam || hrasvapṛṣṭhorujaghanāḥ pūrvakāyeṣu saṃhatāḥ |

9.p4.5

paścārdhavikṛtā mandā dṛḍhapādāḥ kṣamānvitāḥ || madhyaprāṇāścālpajīvāḥ sattvatejojavāparāḥ | vānavāsikajātānāmetadbhavati lakṣaṇam || vaiśimāstvatha tailaṅgāḥ krodhanāstu kalasvarāḥ | krūrakarmābhijnitā vikṛtāṅgaśirodharāḥ || mahoraskā mahāskandhāḥ paścārdheṣu tu saṃhatāḥ | dṛḍhakukṣikapādāśca hayāstailaṅgāḥ smṛtāḥ || krathanā dīrghakarṇāśca dīrghorujaghanā balāḥ | udagrāḥ pūrvakāyeṣu paścārdhavikṛtāśca ye || hīnavarṇālyatejaskāḥ stabdhagātrā mahodarāḥ | sthūlakukṣikalāṅgūlāḥ krathanāste hayāḥ smṛtāḥ || athopāvṛttakā mandāḥ sthūlalāṅgūlakukṣikāḥ | lambakarṇaviduskandhā lambasṛkkāṇḍamehanāḥ || mahāpṛṣṭhāśca kubjāśca lambasakthiviṣāṇinaḥ | piṅgalākṣāśca bhūyiṣṭhamupāvṛttā hayāḥ smṛtāḥ || saurāṣṭrāḥ sthūlapādāśca dṛḍharomāntapāṣṇayaḥ | dīrghavistīrṇasakthyaṅgā darśanīyāḥ purastataḥ || paścārdhāvikṛtāścaiva sthūlajānūrukukṣikāḥ | evaṃ saurāṣṭrikā jñeyāḥ supādā na ca saṃhatāḥ || sālveyā vesarā jñeyāḥ sthirāṅgā hrasvakukṣikāḥ | tanvāyatavidugrīvā dīrghakarṇā mahorasaḥ || paścārdhavikṛtā rūkṣāstanuvāladhikesarāḥ | vesarāḥ sālvajāste ca vijñeyāśca durāsadaḥ || kurukṣetrajavijñānaṃ vesarāṇāṃ nibodha me | avāgrāḥ pūrvakāyeṣu paścādalpalpatejasaḥ || yuktāḥ pṛṣṭhe tathā skandhe na vahanti gurukamāḥ | kurukṣetre 'pi jātāstu paścārdheṣu gurukamāḥ || pāñcālānāṃ tu vijñānaṃ vesarāṇāṃ nibodha me | pañcālajā dīrghamukhāḥ sthūlāṅgāḥ sthūlakukṣikāḥ || vinatāyatapṛṣṭhāste mṛdugātralpatejasaḥ | supratiṣṭhitapādāste viṣamā dṛḍhapāṇayaḥ || ārohaṇe durārohāḥ pañcāleṣu hayāḥ smṛtāḥ |

9.p4.6

votthajāḥ sthūlasarvāṅgā dīrghapṛṣṭhatanūdarāḥ || sṛkkākarṇodarairlambairmahāmukhaśirodharāḥ | kāyopacitamāṃsāste suvibhaktā dṛḍhā bhṛśam || māṃsairbhṛtāḥ kurūpāśca jāṅgalaṃ deśamāśritāḥ | mandatejojavāścaiva votthajā vesarāḥ smṛtāḥ || abhisārajānāṃ vijñānaṃ kukkusānāṃ tu vakṣyate | parimaṇḍalahrasvakāyā bhujaiḥ sthūlaissaṃsthitāḥ || ūrdhvakarṇāśca sumukhā javanā nityanirvṛtāḥ | durāsadā durākārā hayāḥ syurabhisārajāḥ || svācakāstanuromāṇo mukharā hrasvamehanāḥ | hrasvapṛṣṭhatanugrīvā hrasvameḍhraphalāśca te || sthirapādalpatejaskā mandasattvajavāstathā | tulyarūpākṛtinakhāḥ svācakādeśajā hayāḥ || hrasvagātrāntarāḥ kiñcitpītakāśca suvāhanāḥ | hrasvāyāmaparīṇāhāḥ svācakā hrasvakauśalāḥ || etāvatkhalu vijñānaṃ dvitīye hrasvakukkuse | himavatyuttareyāstu dīrghāṅgāstanukukṣikāḥ || mahākāyaśiraḥpādāḥ pūrvakāye ca saṃsthitāḥ | paścārddhakāye vikṛtā jabanā viṣamagrataḥ || dṛḍhapādakhurāścaiva turagāste prakīrttitāḥ | himavatyuttareyāstu vijñeyāḥ sarvataḥ samāḥ || yaduktaṃ māgadhaṃ hyekaṃ kulaṃ tadapi śrūyatām | māgadhāstanuromāṇo dīrghāṅgā natakukṣikāḥ || nirmāṃsālpasthirabalā nirutsāhālpatejasaḥ | alpāhārā na karmāhāḥ kṛcchraṃ jīvanti te bhuvi || lamboṣṭhakarṇameḍhrāśca turagā māgadhāḥ smṛtāḥ | dakṣiṇe himavatpārśve māgadhātpūrvapaścime || jāyante tatra ye vāhā vijñeyāste'rdhamāgadhāḥ | hīnāḥ pūrvāparārddheṣu pramāṇenāvarāśca te || hrasvairmukhaiḥ piṅgalāste nābhijānanti karmasu | bhāravāhābalāḥ klībāḥ kṣudhino'tha pipāsinaḥ || ete 'rdhamāgadhā jñeyā na yogyā hyakarmasu |

9.p4.7

pramāṇahīnā na ca sattvavantastejo'varāḥ karmasu cāpyayogyāḥ | bhavanti mandā na ca mālinaste hayāstu ye ghoṭakadeśajātāḥ || kulāni ghoṭakānāṃ tu tava vakṣyāmi tattvataḥ | mantāvakā hyalpakāyā vibhaktāṅgāḥ susaṃhatāḥ || sunetrā hrasvamuṣkāśca supādāḥ sumukhāśca te | tulyā mantāvakaireva aśmārkeṃṣu bhavanti ye || sthūlākṣikūṭaghāṭāśca maulikāḥ sthūlasandhayaḥ

9.p5

mantāvakaguṇairyuktāḥ kiñciddhrasvatarāḥ kharāḥ || evaṃ cakorako jñeyaḥ śubhaśravaṇavāladhiḥ | cakorakaguṇaistulyāḥ śubhagātrāntarāḥ sthirāḥ || kṛṣṇānuvarṇinastīkṣṇā vijñeyāḥ śvetaśailajāḥ | vaidarbhikāḥ kāyavantaḥ sotsāhā vāgminaḥ sthirāḥ || amarṣiṇo vegavantaḥ sattvopetaśarīriṇaḥ | pūrvadakṣiṇabhāge ye himavantaṃ samāśritāḥ || bhagnahrasvāyatasthūrāḥ sthūlajaṅghorukukṣikāḥ | hrasvālpatejasaḥ sārabalahīnā na saṃsthirāḥ || pūrvadakṣiṇahaimeyāḥ samāḥ sāmeyakāḥ smṛtāḥ

9.p6

tebhyo viśeṣaṇaṃ cātra kiñciddīrghatarāḥ sthirāḥ || śubhakūrcakhurākṣāste bahuvarṇāḥ sukukṣikāḥ | evaṃ sāmeyakā jñeyā ghoṭakā navamaṃ kulam || catuṣpañcāśadetāni kulānyupakulāni ca | tathārdhamāgadhāścaiva vyākhyātā ghoṭakāstathā || iti

9.p7

śreṣṭhamadhyajaghanyāni kulāni śṛṇu suśruta | kāmbojādīni śreṣṭhāni kulānyupakulāni ca || tathā parakulānīha antasthāni ca yāni tu | tulyānyetāni rājendra madhyamāni vinirdiśet || avaśiṣṭāni kaniṣṭhāni | ityaśvakulavibhāgaḥ | athāṅgapradeśanirdeśaḥ | jayadattakṛte aśvāryurvede, pradeśān vājidehasthān yo na vetti vibhāgaśaḥ | na sa jānāti mūḍhātmā lakṣaṇaṃ ca cikitsitam || ataḥ paraṃ pradeśānāṃ jñānamādau prakīrtitam | etadyatnena boddhavyaṃ vājināṃ hitakāmyayā || atiprasiddhā jihvā tu tasyāḥ sūnā bhavedadhaḥ | ūrdhvaṃ tālu bhavettasyāstato'gre dantapīṭhikā || tato dantāḥ samuddiṣṭā ūrdhvaṃ dantā bhavantyadhaḥ | cibukaṃ cādhare bhāge teṣāṃ proktaṃ vicakṣaṇaiḥ || cibukasyopariṣṭāttu adharoṣṭhaḥ prakīrtitaḥ | cibukātpārśvabhāge tu hanubhāgo vidhīyate || sṛkkidvayaṃ vijānīyādvakrapārśvagataṃ budhaḥ | utparoṣṭhaṃ prayāṇākhyaṃ tadūrdhvaṃ prothamucyate || nāsācchidre tathā pārśve prothasyaiva vyavasthito | nāsācchidrākṣimadhye tu ghoṇākhyaṃ samudāhṛtam || ghoṇāpārśvagatau gaṇḍau kṣīrike ca tataḥ param | netrayoradhare bhāge aśrupāta udāhṛtaḥ || karṇāntaṃ caiva netrāntamapāṅgaṃ bruvate budhāḥ | kanīnikākhyo vijñeyo yaśca nāsāsamīpagaḥ || sitāsitaṃ ca yanmadhye netrayormaṇḍalaṃ hi tat | pracchādanaṃ bhavedvartma cākṣikūṭamataḥ param || tasmādūrdhvaṃ bhruvorlekhā lalāṭaṃ ca taduttaram | ūrdhvaṃ lalāṭadeśāttu keśāntaṃ ca tataḥ dhruvam || sataḥ śiro vijānīyātstruvādūrdhvagataṃ budhaḥ | śiraḥpārśvagatau karṇau tayormūlaṃ śakuntalam || apāṅgamaṅgulaṃ cai va śaṅkhaṃ vidyādvicakṣaṇaḥ | śaṅkakarṇāntare caiva kaṭākṣaḥ samudāhṛtaḥ || vidū marmavidaścaiva karṇasyādhaḥṣaḍaṅgule

9.p8

ghaṇṭābandhasamīpastho nigālaḥ parikīrtitaḥ || adhastale nigālasya galamāhurmanīṣiṇaḥ | tataḥ kaṇṭhaṃ vijānīyādadhobhāgena taṃ budhaḥ || grīvā lokaprasiddhā tu tasyāścopari kesaraḥ | grīvāskandhāntare caiva vahaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ || vahasyopari jatru syātkākasaṃ kakudaṃ ca tat | tataḥ pṛṣṭhaṃ vijānīyādāsanaṃ pṛṣṭhamadhyagam || aṃsakau kakudaścaiva nibaddhau parikīrtitau | syātāmaṃsādadho bāhū tayorbāhye ṣaḍaṅgule || bāhvorabhyantare vidyātkiṇaṃ cāpi prakīrtitam | adhare ca tato jānu nirdiṣṭaṃ śāstrakovidaiḥ || mandiraḥ paścimo bhāgaḥ kalāpī jānuno'grimaḥ | jānunaścādhare bhāge jaṅghāṃ vidyādvicakṣaṇaḥ || jaṅghāpārśve kalāṃ vidyātsandhiṃ vaiṣikasaṃjñikām | agrataḥ patihastaḥ syātpaścāt kūrca udāhṛtaḥ || kiṇaṃ tatraiva madhye syādadhobhāge ca kuṣṭhikā | khurasandhiṃ tato vidyādadhobhāge tataḥ khuram || khurasya pārśve pārṣṇiḥ syādagrabhāge nakho bhavet | khurasyādhastalaṃ caiva maṇḍūkī talamadhyataḥ || khuramāṃsaṃ vijānīyāt kṣīrikākhyaṃ vicakṣaṇaḥ | hṛdayābhyantare kukṣī pārśvataśca vibhāgataḥ || jaṭharaṃ pārśvamadhyasthaṃ tasya nābhiśca madhyataḥ | romarājiṃ tato vidyānmūtrakośamataḥ param || ākaṭyāṃ paścime bhāge puṭau sphicau ca kīrtitau | randhre cāpyuparandhre ca kuśerabhyantare smṛte || pucchamūlaṃ ca vāhānāṃ māṃsale pucchamūlataḥ | tasyādhaḥ kīrtitaḥ pāyuḥ sīvanī ca tataḥ param || muṣkau ca kaṭisandhi ca tato vidyātparaṃ budhaḥ | adhastātkaṭisandhestu ūrusandhirudāhṛtaḥ || sakthinī talasandhiśca ūrū pādābhidhāyakaḥ | tataḥ sthūraṃ vijānīyāttasyādho mandiraṃ bhavet || kiṇaṃ caiva tato vidyānmandireṇa susaṃsthitam | tataḥ paraṃ vijānīyātkalāṃ kūrcaṃ ca kuṣṭhikām || khurāntasaṃjñāṃ maṇḍūkīṃ tato vidyādvicakṣaṇaḥ | agrajaṅghādvayaṃ caiva vakṣogrīvāśiromukham || pūrvakāyaḥ samuddiṣṭaḥ pṛṣṭhadeśastu madhyamaḥ | ākaṭeḥ paścime bhāge khurāntaścāparaḥ smṛtaḥ || iti pradeśā vyākhyātāḥ pūrvaśāstrānusārataḥ | iti | ityaṅgapradeśanirdeśaḥ | athāyuḥparimāṇam | śālihotre, yathā nare varṣaśataṃ viṃśatirvarṣaśataṃ gaje | caturviṃśadgavāṃ caiva kharoṣṭrau pañcaviṃśatiḥ || śuni ṣoḍaśavarṣāṇi dvādaśāthāja eḍake | viṃśativarṣāṇyāyuryathā cāśvatare smṛtam || mṛgāṇāṃ ṣoḍaśasamā rohitānāṃ tathaiva ca

9.p9

dvāviṃśanmahiṣasyāpi śṛgālaḥ pañcaviṃśatiḥ || kūmayaḥ sapta cāhāni makṣikā ca caturddaśa | tathā hayeṣu dvātriṃśatparamāyurvidhīyate || iti

9.p10

jayadattakṛte aśvāryurvede, āyurlakṣaṇamaśvānāmata ūrdhvaṃ pravakṣyate | śālihotrādinirdiṣṭaṃ yathā pūrvaṃ tapodhanaiḥ

9.p11

susaṃhatāśca ye vāhā hrasvakarṇāstathaiva ca | svaranetrāsyabhāveṣu na dīnāścirajīvinaḥ || mahāghoṇā mahākāyā ye cāśvāḥ pṛthuvakṣasaḥ | teṣāṃ dīrghaṃ bhaveccāyuḥ snigdhāṅgāścaiva ye sadā || karṇāgre pīḍite yeṣāṃ sindūrābhasya darśanam | śoṇitasya bhaveccaiva te matāścirajīvinaḥ || viniṣkiranti ye ghāsaṃ svagrāsāya turaṅgamāḥ | na vā jighranti ye cāpi te'pi dīrghāyuṣo matāḥ || pratisrotaḥ pibantyambho ye ca te cirajīvinaḥ | padmapatrasamākāraṃ jihvāgraṃ yadi vājinaḥ || dantāśca mauktikākārā liṅgaṃ yeṣāṃ ca nirmalam | sitkāraśca bhavedyeṣāṃ lāṅgale cālite punaḥ || prasvedaḥ śubhagandhastu nakhā vai darpaṇopamāḥ | yeṣāṃ ca dṛḍharomāṇi te sarve cirajīvinaḥ || snigdhā gambhīradīrghāśca prothajā yasya vājinaḥ | bhavanti vipulā rekhāstaṃ vidyāddīrghajīvinam || chatracāmarabhṛṅgārakhaṅgaśaṅkhāṅkuśaprabhāḥ | śuktivajragadākārā dhvajacakrasamopamāḥ || ūrdhvaṃ coṣṭhasthitā rekhā yasya vāmena cānatāḥ | śrīvatsasvastikābhāsāḥ protharekhāścirāyuṣaḥ || hrasvā vā yasya vāhasya na ciraṃ tasya jīvitam | ūrdhve prothasamā rekhā dṛśyante yasya vājinaḥ || tasya mṛtyuḥ samuddiṣṭo daśamaṃ prāpya vatsaram | aṅgulāstu daśa dve ca varṣāṇāṃ tasya jīvitam || trayodaśa sa jīvettu yasya syuścaturaṅgulāḥ

9.p12

tiryagevordhvage caiva dve rekhe yasya vājinaḥ | prothege yasya vāhasya taṃ vidyācca caturdaśa

9.p13

dakṣiṇena ca pārśvena yaḥ śete sarvadā hayaḥ | bahumūtrālyamūtraśca ciraṃ jīvatyasau hayaḥ || vinataḥ pūrvakāyena sthūlajānuśca yo hayaḥ | sthūlākṣikūṭaḥ stabdhākṣaḥ svalpāyuḥ sa prakīrtitaḥ || iti | ityāyuḥparīkṣā | atha varṇalakṣaṇam | nakulakṛtāśvaśāstre, sapta varṇā bhavantīha sarveṣāṃ vājināṃ dhruvam | tānahaṃ sampravakṣyāmi bhedairjātāmanekadhā || śveto raktastathā pītaḥ sāraṅgaḥ piṅga eva ca | nīlaḥ kṛṣṇo'tha sarveṣāṃ śvetaḥ śreṣṭhatamo mataḥ || padārho bhūpatervājī sarvaśvetaḥ prajāyate | tadabhāve yathā proktāstathā śreṣṭhāḥ krameṇa te || śvetaḥ prāleyasaṅkāśo raktaḥ kuṅkumasaṃnnibhaḥ | prāleyaṃ himam | haridrāsadṛśaḥ pītaḥ sāraṅgaḥ karburaḥ smṛtaḥ || piṅgastu piṅgalākāro nīlo dūrvāgrasannibhaḥ | kṛṣṇo jambūphalākāraḥ śāstrajñaiḥ samudāhṛtaḥ || pītābhaḥ śvetapādo yastathā syātsitalocanaḥ | cakravākaḥ sa vijñeyo rājārho vājisattamaḥ || mukhacandrakasaṃyuktā jambūphalasamā''kṛtiḥ | śvetapādaḥ sa vijñeyo mallikākṣaḥ supūjitaḥ || sarvaśveto hayo yastu bhavet śyāmaikakarṇakaḥ | sa vājī vājimedhārhaḥ śyāmakarṇaḥ prakīrttitaḥ || catvāro'tha sitāḥ pādāḥ sarvaśvetasya vājinaḥ | bhavanti yasya sa tyājyo yamadūtastu dūrataḥ || yasya pādāḥ sitāḥ sarve pucchaṃ vakṣo mukhaṃ tathā | mūrddhajāśca sitā yasya taṃ vidyādaṣṭamaṅgalam || bhasmābhaṃ vājinaṃ jahyātsudūreṇa narādhipaḥ | yadi vāñchati karmāṇi yadi ca śrīsamudbhavam || yasya romāvibhedeṣu jāyante madhuvindavaḥ | puṣpākṣaḥ sa parityājyaḥ sarvavājikṣayāvahaḥ || yasya pādāḥ sitāḥ sarve tathā cakraṃ ca madhyataḥ | kalyāṇapañcakaḥ proktaḥ sadā kalyāṇakṛddhi saḥ || vimiśravarṇakāḥ sarve praśastā vājinaḥ sadā | kṛṣṇanīlasya miśratvamekaṃ muktvā sudūrataḥ || yasyotkṛṣṭatarā varṇā vṛddhiṃ yānti śanaiḥ śanaiḥ | sa nāśayati nīcāṃśca karotyaśvatamān bahūn || yaścādhamena varṇena bhavedyuktasturaṅgamaḥ | vivṛddhiṃ caiva gacchansaḥ karoti hayasaṅkṣayam || iti | jayadattakṛtāśvaśāstre, yasya gaurāṇi pītāni gātraromāṇi vājinaḥ | sa bhartuḥ śriyamādhatte yasya śuklāni trīṇi ca

9.p14

prabhūtāsitatārāśca praśastā munibhiḥ smṛtāḥ | yastu pītāsitaistāraiḥ sa dhanyaḥ kīrttito hayaḥ || śvetayā veṣṭitaṃ kṛṣṇaṃ rekhayā tārakaṃ ca yat | mallikākṣaḥ sa vijñeyaḥ svāminaḥ sukhavarddhanaḥ || sitatāro'praśastaśca svāminaḥ kleśavarddhanaḥ | sarvaśvetaśca kṛṣṇaśca raktaḥ pītastathaiva ca || ete sāṅgrāmikāḥ proktāsturagā munisattamaiḥ | haritāḥ kila jāyante vājinaḥ puṇyadarśinām || ato hitā narendrāṇāmāyurārogyaśrīpradāḥ | raktāsyamehanaḥ śastaḥ śyāmakarṇaśca yaḥ sitaḥ || kapotena ca varṇena yo hayaḥ śuklakesaraḥ | pāṇḍurā yasya rekhā syātpṛṣṭhavaṃśānuyāyinī || śvetakṛṣṇaṃ śiro yasya naiva dhanyaḥ prakīrttitaḥ | anyavarṇaṃ śiro yasya pucchaṃ vā yasya vājinaḥ

9.p15

pucchena śirasā vāpi nānāvarṇena ninditaḥ | avyaktavarṇo yo vāhastathā tittirisannibhaḥ || kutsito vānarāsyaśca tathā vyāghrāvalīḍhakaḥ | iti | gaṇakṛte'śvacikitsite, sarve varṇāḥ śastāsturagāṇāṃ suprabhāsthirāḥ snigdhāḥ | teṣāṃ śvetaḥ śreṣṭho yato dhruvaścāvyayaścāsau || sarveṣāṃ varṇānāṃ saṃyogaḥ śvetasaṃyutaḥ śastaḥ | sarvaśvetāḥ śaśino harayaḥ kanakaprabhāḥ surendrasya || kṛṣṇā yamasya vāhāḥ karkāḥ śubhalakṣaṇā viṣṇoḥ | śukagātranibhā bhānoḥ kiṃśukavarṇā hayā hutāśasya || asitābhranibhā varuṇasya kumudavarṇāḥ kuberasya | ebhirvarṇairaśvāḥ śubhasvarāvartakāyasarvāśca || eteṣāṃ devānāṃ pṛthakpṛthak vāhanāḥ kathitāḥ | iti | iti varṇalakṣaṇam | atha gatilakṣaṇam | jayadattakṛte'śvāyurvede, dūramutkṣipya yaḥ pādāṃstaptāṅgārān spṛśanniva | drutaṃ yāti susaṃhṛṣṭo vājī bhadragatistu saḥ || pūjitā vṛṣamātaṅgasiṃhaśārdūlagāminaḥ | ato'nyagatayo neṣṭāḥ sarvaśuddhāsturaṅgamāḥ || saṅkīrṇavakragā bhraṣṭā vakrā sauṣṭhavavarjitā | atyūrdhvaṃ caiva vikrāntā vājināṃ ninditā gatiḥ || ṣoḍaśacchoṭikā deyāḥ karatālena jānuni | śataṃ dviguṇītaṃ gatvā hastānāṃ punareti yaḥ || sa śīghragatirityukto vājī dhanyastapodhanaiḥ | kilhaṇakṛte'śvasārasamuccaye, uccaiḥpadanyāsayutā gatiḥ syātsusauṣṭhavā yā masṛṇā hayasya | vibhaktapādā ca manoharā yā hitā sadā sādiṣu sā praśastā

9.p16

mattadvipavyāghramayūrahaṃsaśākhāmṛgoṣṭrarkṣagataiḥ samānā | yā syādgatiryasya turaṅgamasya bhartuḥ śivaṃ sā tanute yaśaśca

9.p17

saṅkīrṇavakrā viṣamāṅghripādā nissauṣṭhavā bāhyaśaphā skhalantī yā syādgatiḥ sādiṣu na praśastā duḥkhāni bhartuḥ kurute sadaiva || yaḥ śīghragāmī savilāsamuccaiḥ padbhyāṃ vrajeccāgraśiro'pyadhunvan| saṃsthānato'śvo nakulo yathaiva sā nākulī tasya gatiḥ pradiṣṭā || hṛtsaṃspṛśan yo vikaṭaiḥ khurāgraiḥ paryullasadbhiścaraṇaiḥ prayāti | sāṅgārabhūmāviva tasya yātaṃ syāccaittiraṃ tittiravaddvayasya || udyamya vaktraṃ turagaḥ prayāti śvāso'mitaḥ saṃsthirapādavālaḥ | mayūravadyaḥ savilāsagāmī māyūrakī tasya gatiḥ pradiṣṭā || śubhā gatiryasya turaṅgamasya taṃ prāpya rājā jayate'risaṅghān | prāpnoti lakṣmīmatulaṃ yaśaśca krīḍecca nityaṃ saha bhṛtyamitraiḥ || sugatisahitamaśvaṃ lakṣaṇairnaiva hīnaṃ śubhataramapi coktaṃ śālihotreṇa samyak | yadi śubhataralakṣyaṃ dhāvitaṃ naiva yasya vṛṣabha iva sa ninyaḥ saṅgarākheṭakādau || iti | iti gatilakṣaṇam | atha prasaṅgādvāhanavidhirnirūpyate | jayadattakṛteaśvāyurvede, brahmaṇaiva yathoddiṣṭo vāhanāṃ vāhane vidhiḥ | sāraṃ tasya samuddhṛtya sarvaṃ tatkathayāmyaham || trāsī lubdho kṣudhāluśca vipraḥ sa parikīrttitaḥ | śūraśca dṛḍhamanyuśca kṣatriyasturagaḥ smṛtaḥ || pāpinaḥ pāparūpāśca duṣṭā vaiśyāḥ prakīrtitāḥ | virūpā viṣamāścaiva śūdrāścaṇḍā udāhṛtāḥ || brāhmaṇān bhaktadānena sāmnā caiva tu kṣatriyam | vaiśyaṃ daṇḍena śabdena śūdraṃ daṇḍena vāhayet || pratyūṣe vāhayedvipraṃ kṣatriyaṃ prahare gate | vaiśyaṃ sandhyāgate kāle śūdraṃ rātrau ca vāhayet || sattvaṃ ca trividhaṃ proktamuttamādhamamadhyamam | uttamaṃ copaśāmena sāmnā daṇḍena madhyamam || śabdāṅgena ca daṇḍena vāhayedadhamaṃ budhaḥ | sahaje nirmale vāhe tailadugdhasya rūpavat || śāntiśca dvividhā proktā baladaurbalyasambhavā | baliṣṭho durbalatvena durbalo'pi balena vā || chalenopadhinā vāpi sattvaṃ jñātvā ca vāhayet | sārdrāṃ sukaṭhināṃ caiva pāṣāṇodakasaṃyutām || tṛṇakāṣṭhasamāyuktāṃ raṅgabhūmiṃ tu varjayet | samāṃ ca vipulāṃ caiva kiñcitpāṃsusamanvitām || ekānte vijane ramye raṅgabhūmiṃ tu kārayet | sthūlaḥ krodhī ca mūrkhaśca cintotsukacalāsanaḥ || asthāne daṇḍapātī yastasya vājī na sidhyati | pracaledyasya tu kaṭirūrdhvabāhurbibheti yaḥ

9.p18

na tasya vāhanaṃ vājī durlabhaṃ vājivāhitam | dṛḍhāsano'tha tattvajño dṛḍhapṛṣṭho nirālasaḥ || 'avirāgī sthiraścāpi ṣaḍete vājivāhakāḥ | cittaṃ yo naiva jānāti turagasya samāsataḥ || na vahanti hayāstaṃ ca daṇḍapātena tāḍitāḥ | hreṣite valite bhīte tathā conmārgagāmini || kupite bhrāntacitte vā ṣaṭsu daṇḍaṃ nipātayet | hreṣite tāḍayenmūrdhni jānubhyāṃ valite tathā || kupitorasi hantavyo bhrāntacitte tathodare | bhītaṃ ca tāḍayetpaścāt mukhe conmārgagāminam || jñātvā doṣaṃ ca rūpaṃ ca sthāneṣveteṣu tāḍayet | asthāne tāḍito vājī yāvajjīvaṃ na sidhyati || na jahāti ca taddoṣaṃ yāvajjīvamasau hayaḥ | dhārāḥ pañca pravakṣyāmi ṛṣibhiryāḥ prakīrttitāḥ

9.p19

prathamā vikramā dhārā dvitīyā pulakā smṛtā | tṛtīyā pūrṇakaṇṭhī tu caturthī tvaritā smṛtā || pañcamī caiva yā dhārā nirālambā prakīrttitā | ṣaṣṭhī caiva tu yā dhārā śrūyate na tu dṛśyate || vikramā gatidhārā ca catuṣkā pulakā matā | mukhapādasamāyuktā pūrṇakaṇṭhī tu sā bhavet || svecchayā tvaritā dhārā tāḍitā caiva pañcamī | ṣaṣṭhī caiva tu yā dhārā svargalokeṣu gīyate || na vakro na tathottāno na kubjo nāpyadhomukhaḥ | na bhavetstabdhagātrastu sa bhavedaśvavāhakaḥ || sthiroruḥ sthirapādaśca trikonnataḥ sthirāsanaḥ

9.p20

aśvavārāḥ samākhyātāḥ śeṣāstu bharadāyakāḥ | grīṣmādiṣu na kartavyamṛtuṣu triṣu vāhanam || hemantādiṣu kartavyaṃ sādibhiḥ śāstravedibhiḥ | pratipatsu trayodaśyāṃ pañcamyāṃ vā site dale || dhṛtisiddhyādiyogeṣu vāsare candrasūryayoḥ | mūlarohiṇihasteṣu puṣye caivottarāsu ca || evaṃvidhe dine sādī vāhanaṃ vāhayecchubhe | raṅgabhūmau ca revantaṃ sthāpayet pūjayettataḥ || puṣpairdhūpaiḥ pradīpaiśca candanaiḥ pāyasaistathā | pakvānnādyairbhakṣyabhojyaiḥ prātaḥ śucisuvastrakaḥ || raktāmbaradharo bhūtvā raktapuṣpadharastathā | oṃ namo revantāya aśvahṛdayāya hrīṃ klīṃ oṃ namo'śvetāya saumyarūpāya imamaśvaṃ vardhaya vardhaya vaśyaṃ kuru mahāvīryāya revantāya namaḥ | etanmantraṃ japetprājño hayasya dakṣiṇe śrutau | ekaviṃśativārāṃśca tataḥ paryāṇayeddhayam || krośamekaṃ tamāruhya īśānīṃ tu śanairnayet

9.p21

nātisthūlaṃ kṛśaṃ nāti na stabdhaṃ nātikarkaśam | saptāṅgulapramāṇaṃ tu khalīnaṃ kārayedbudhaḥ

9.p22

śatahastādikāṃ bhūmiṃ saptahastāvasānikām || bhrāmayedvājinaṃ sādī savyaṃ caivāpasavyakam | dadyādbhayamabhītasya bhītasyāpi haredbhayam || rahasyaṃ sādināmetadvāhane'sminniveditam | damyamānasya aśvasya yo doṣaḥ sādidoṣataḥ || jāyate'sau nirākartuṃ sādinā naiva śakyate | evaṃ śāstravidhānena yaḥ sādī vāhayeddhayān || harayastasya sidhyanti bhavanti phaladāyakāḥ || asthibhirdaśanaiścaiva vṛkāṇāṃ ca tathā budhaḥ | viṣamaṃ karadaṃṣṭrābhirdhūpayeccaiva sarpiṣā || elāmṛgamadośīranāgakesaracandanaiḥ | sarjikātailasaṃyuktairdhūpayedduṣṭavājinam

9.p23

viliptā gomayaiḥ prātarniśīthe parvasandhiṣu || aṣṭamyāṃ ca viśeṣeṇa duṣṭāḥ sidhyanti dhūpitāḥ | kāsīsaṃ candanaṃ kauntīsiddhārthamaricāni ca || saindhavaṃ vaḍavāmūtraṃ gomūtraṃ karṇajaṃ malam

9.p24

sunirguptāni piṣṭāni kaṇāyāsavacāni ca || añjanaṃ sarvaduṣṭānāṃ deyaṃ parvaṇi parvaṇi

9.p25

anenābhyañjito vājī nirvāṇamabhigacchati | kopaṃ mohaṃ bhayaṃ tyaktvā vaśyaḥ syātsādino bhṛśam || prātaḥ sādī śuciḥ snātaḥ śuklāmbaradharastathā | upoṣito yatirbhūtvā japetkarṇe ca dakṣiṇe || haya gandharvarājastvaṃ śṛṇuṣva vacanaṃ mama | gandharvakulajātastvaṃ mā bhūyāḥ kuladūṣaṇam || dvijānāṃ satyavākyānāṃ somasya garuḍasya ca | rudrasya varuṇasyaiva pavanasya ca lekhinaḥ || lekhinaḥ indrasya | hutāśanasya dīptasya smara jātiṃ turaṅgama || smara rājendraputrastvaṃ satyavākyamanusmara | smara tvaṃ vāruṇīṃ kanyāṃ smara tvaṃ kaustubhaṃ maṇim | kṣīrodasāgare caiva mathyamāne surāsuraiḥ || tatra devakule jātaḥ svavākyaṃ paripālaya | kule jātastvamaśvānāṃ mitraṃ me bhava śāśvatam || śṛṇu mitra tvametadvai siddho me bhava vāhana | vijayaṃ me dharāṃ caiva saṅgrāme siddhimāvaha || tava pṛṣṭhaṃ samāruhya hatā daityāḥ suraiḥ purā | adhunā tvāṃ samāruhya jeṣyāmi ripuvāhinīm || mantrajāpaṃ tataḥ kṛtvā mantreṇānena buddhimān | visṛjya sarvadevāṃśca tataḥ paryāṇayeddhayam || iti | ityaśvavāhanavidhiḥ | atha svaralakṣaṇam | śālihotre, śālihotraḥ sutaṃ prāha hayānāṃ svaralakṣaṇam | haṃsebhakurarakrauñcameghadundubhiniḥsvanaiḥ || jalaughasadṛśairye ca te syurnityaṃ vivṛddhidāḥ

9.p26

śvakākavānarolūkakāṣṭhapāṣāṇasannibhaiḥ | svanairaśanitulyaiśca pāpāḥ syurvājino matāḥ

9.p27

kṣāmasvaraṃ hayaṃ prāpya kṣipramāpyaṃ na cāpnuyāt

9.p28

heṣatyadhomukho vājī yastu bharturanarthadaḥ || vāmaṃ nirīkṣya pārśvaṃ ca kulanāśakaro bhavet | dṛṣṭvā dravyamamaṅgalyaṃ prāyaśo yaśca heṣate || alakṣmīṃ tanute so'śvo bharturduḥkhakaraḥ smṛtaḥ | kharavaddheṣate yastu so'lakṣmīkasturaṅgamaḥ || bharturbuddhikaraḥ sevyo dhanadhānyavivarddhanaḥ | vilokya dakṣiṇaṃ pārśvaṃ spṛṣṭvā vā yastu heṣate || tamaśvamabhiruhyātha rājā jayati medinīm | bahūnāṃ heṣamāṇānāṃ śrūyate yasya heṣitam || sānunādo hayo nāma bhartuḥ sarvārthasādhakaḥ | ekasya heṣamāṇasya bahūnāmiva heṣitam || gambhīraheṣī so'śvaḥ syādrājñāṃ vijayavarddhanaḥ | śrutvā tu heṣitaṃ tasya anye heṣanti vājinaḥ || aśvānāṃ vardhate so'śvo rājñāṃ śatasahasraśaḥ | anyasya heṣitaṃ śrutvā yaḥ paścādanuheṣate || tamaśvamabhiruhyātha mitravṛddhimavāpnuyāt | iti

9.p29

jayadattakṛte'śvāyurvede, heṣitaṃ madhuraṃ caiva turagasya praśasyate | avicchinnamadīnaṃ ca gambhīraṃ sānunādi yat || dṛṣṭvā hi pūrṇapātraṃ ca brāhmaṇaṃ kusumāni ca | dadhi vāpi samālokya vāhanāṃ heṣitaṃ śubham || vāditradhvanimākarṇya heṣante yadi vājinaḥ | grāsapūrṇamukhāścaiva tadā bharturjyo bhavet || dhvajāgraṃ caiva sūryyaṃ ca paśyanto vājino yadā | heṣante bahavo hṛṣṭāstadā vidyājjayaṃ prabhoḥ || ato yadviparītaṃ tu heṣitaṃ kutsitaṃ tu tat | minminaṃ gadgadaṃ mūkaṃ virūkṣaṃ kāśajarjaram || bāle ca nirgate vṛddhe kṣudhite vā pipāsite | śrānte bhīte tathā vāhe na grāhyaṃ svaralakṣaṇam || iti | iti svaralakṣaṇam | atha chāyālakṣaṇam | śālihotre, pañcabhūtātmikāṃ chāyāṃ pañcadhā lakṣayedimām | vāyoragnerapāṃ bhūmernabhasaścāpi pañcamī || sarvaromasu danteṣu vālakeśanakheṣu ca | varṇaḥ syādadhiko bhūtāṃ chāyāmaśvasya lakṣayet || bhūtāṃ pañcamahābhūtātmikām | vāyavyā paruṣā dīnā bhasmavarṇā hyaprabhā | suraktā cātha susnigdhā''gneyī jāmbūnadaprabhā || asitāmbudasaṃṅkāśā jalajā snigdhasuprabhā | rūkṣā tanvī na niyatā durniddeśyā'ntarikṣajā || gambhīrasnigdhavarṇā ca sarvavarṇā ca pārthivī | jalajā pārthivyāgneyī praśastā ninditetare || ninditā vā praśastā vā kāye tiṣṭhati yā ciram | chāyā ca lakṣaṇaṃ tasya vipulaṃ phalamaśnute || rājyalābhaṃ yaśaścaiva striyaṃ śāntiṃ sukhaṃ tathā | raṇe ca vijayaṃ nityaṃ praśastāsvabhinirdiśet || kṣipramaiśvaryamāgneyī chāyā bhartuḥ prayacchati | abjā bahutaraṃ kīrttiṃ sampadaṃ hi prayacchati || pārthivī sarvakāmārthayuktamaiśvaryamakṣayam | niḥsapatnaṃ mahārājyaṃ chāyā bhartuḥ prayacchati || vāyavyā cāntarikṣā ca spṛśate turagaṃ yadā | tadā parājayaṃ bharturvadhabandhau ca nirdiśet || vyasanaṃ khalu bandhaṃ vā rogaṃ maraṇameva ca | apraśastāsu jānīyādbhartuśca turagasya ca || iti | iti chāyālakṣaṇam

9.p30

atha gandhalakṣaṇam

9.p31

parāparajñaṃ tattvajñaṃ śālihotraṃ jitendriyam | jyeṣṭhaḥ putropasaṅgamya mitrajitparipṛcchati || gandhā manojñāḥ puṇyāśca ye ca gandhāstathā 'śubhāḥ | teṣāṃ me brūhi vijñānaṃ phalameṣāṃ śubhāśubham || evaṃ pṛṣṭastu putreṇa śālihotraḥ prabhāṣate | mukhe gandhaṃ vijānīyānniḥśvāse prāṇasaṃsthitam || ghrāṇasaṃsthitamābhyantarasthitam | akṣikarṇagudeṣveva tathā mūtrāyite punaḥ | svedamūtrapurīṣeṣu śukre nābhau tathā punaḥ || sarvametatpravakṣyāmi śrutvā guhyopadhāraya | candanāgarugandhāśca tathā sarpiḥsugandhinaḥ || dadhikṣīrasramā gandhāstathā sarjakabhūstṛṇaiḥ | hrīverasya mṛṇālasya kesarośīrayostathā

9.p32

jambūvilva kapitthānāṃ pakkasyāmraphalasya ca | kadambārjunanīpānāṃ pāṭalāśokagandhinaḥ || kalhārasya śirīṣasya mallikāmālatītvacaḥ | kuṭajasyandanānāṃ ca punnāgāśokagandhinaḥ || sugandhāḥ karavīrāṇāṃ ye ca karpūragandhinaḥ | campakasya tamālasya patrasya tagarasya ca || vasantavanarājīnāṃ vāraṇānāṃ madasya ca | ye ca gandhā manojñāḥ syuḥ sarve puṣpaphalānvitāḥ || teṣāṃ samānagandhā ye maṅgalyāste hayottamāḥ | nityaṃ pramuditāścaiva sarvasya ca manoharāḥ || sarvārthasiddhiprakarāḥ saubhāgyakulavarddhanāḥ | pṛthivīmaciraṃ taistu labhante pārthivā hayaiḥ || yathā manojñagandhāste manojñārthakarāstathā | pūjanīyāśca te vāhāḥ śāśvatāḥ sukhaputradāḥ | āhave jayino nityaṃ yaśodāḥ putrapautradāḥ | evaṃ puṇyatamā gandhā vyākhyātāḥ śṛṇu cāparān || bhṛśaṃ kuṇapagandhāśca vasādurddhāṅgagandhinaḥ | dugdhvāṅgaḥ adhamaḥ kākaḥ | matsyapucchāṇḍagandhāśca malapūyasugandhinaḥ || mārjāroṣṭravarāhāṇāṃ sagandhā mūṣakasya ca | śvaśṛgālaiśca te tulyā na puṇyaṃ gandhamāśritāḥ || te hayāḥ pratikūlāḥ syuretairdoṣaiḥ samanvitāḥ | asiddhārthakarā rājñāmamaṅgalyāstathaiva ca || na ca dīrghāyuṣaste syurninditāścaiva karmasu | ityapraśastagandhāḥ syuḥ praśastāśca prakīrtitāḥ || phalamiṣṭamaniṣṭaṃ ca yathāvadanupūrvaśaḥ | iti ha smāha bhagavān śālihotro'nuśāsanam || iti | iti gandhalakṣaṇam | atha sattvalakṣaṇam

9.p33

vakṣyate trividhaṃ sattvaṃ śuddharājasatāmasam | śuddhaṃ sāttvikam | hrīmantaḥ sukhabhājaśca sāttvikā dīrghadarśinaḥ || āyuṣmantaśca vijñeyāḥ kṣamāvantaśca te hayāḥ | duḥkhabhājo matsariṇaḥ sutīkṣṇāḥ sāhasavriyāḥ || hrasvāyuṣo roṣaṇāśca vijñeyā rājasā hayāḥ | tandriṇaḥ svapnaśīlāśca mṛjāhīnāstathaiva ca || durmedhaso'lasāścaiva vijñeyāstāmasā hayāḥ | iti

9.p34

amedhye kardame caiva nāste mūtre viśeṣataḥ | ghṛṇā yasyāsti vāhasya devasattvaḥ prakīrtitaḥ || piśācasattvo mantavyo vyatyayena turaṅgamaḥ | devasattvaḥ śubho bhartuḥ paiśācaśvāśubhaḥ smṛtaḥ || iti | sattvapraśaṃsā ca kiraṇakṛtasārasamuccaye uktāvarṇādgatirgaterheṣo heṣitāt sphuritā prabhā | prabhāyāśca tato jātirjāteḥ sattvaṃ viśiṣyate || iti

9.p35

gaṇakṛte'śvāyurvede, ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi anūkaṃ tu caturvidham | gatyā svareṇa rūpeṇa sattvena ca śubhāśubham || tatra sattvagataṃ jñeyamanūkaṃ sattvalakṣaṇam | trividhasya tu sattvasya bhedāḥ kārtsnyena kīrtitāḥ || te anūkāni jñeyāni praśastānītarāṇi ca | paradehākṛtinibhaṃ rūpaṃ kāye vibhāvayet || śubhāśubhasvarānūkaṃ yaduktaṃ svaralakṣaṇam | gatyanūkamiti jñeyaṃ svarānūkaṃ yathā tathā || evaṃ caturvidhaṃ tvetadanūkaṃ śubhanirmitam | siṃhādirāviṇo ye'śvāḥ svarānūkāḥ śubhāvahāḥ || te varddhayanti nṛpateḥ koṣṭhāgāraṃ vasūni ca | dhvāṅkṣādirāviṇo ye ca ye cāpyaśubhalakṣaṇāḥ || siṃhādigatayo ye tu gatyanūkena te śubhāḥ | viparītā na śasyante etaccānūkalakṣaṇam || iti

9.p36

atha sāralakṣaṇam | śālihotre, yasya tvak snehasampannā snigdhā romāvalī tathā | śobhanairguhyadeśaiśca śubhāvartaśca yo bhavet || medhāvī javano dakṣaḥ śuklaḥ prājanaveditā | tvaksāraḥ sa tu vijñeyaḥ suśliṣṭatvak hayo bhavet || prājanaṃ keśaḥ | mānonmānavibhaktāṅgaḥ sarvagātrasamāhitaḥ | śoṇaḥ śoṇānuvarṇo vā raktākṣaścārudarśanaḥ || tejasvī ca manasvī ca medhāsmṛtiguṇānvitaḥ | raktasāro bhavetso'śvastāmrāmeḍhrāṇḍatālukaḥ || snigdhadantāśrunayanaḥ snigdhavālatanūruhaḥ | mṛdusnigdhāyataiḥ kaiściralpadīrghaśaphastathā || jihvā mṛdvī ghanā caiva padmapatranibhā punaḥ | susaṃhatairghanairmāṃsai raktasūnākṣitālukaḥ || māṃsasāraḥ śucirjñeyo balavān rūpavāṃstathā | lodhrapuṣpapratīkāśo vṛttamehraghanastathā || dṛḍhāṅgasaṃyuto vāho māṃsairvṛttaiḥ sumeduraiḥ | susaṃhatairvibhaktaiśca snigdhavarṇākṣitālukaḥ || medaḥsāraṃ tu turagaṃ vidyāttaṃ snigdhavarṇinam | śuklā vā kṣaudravarṇā vā sampūrṇāśca ghanāḥ samāḥ || dantāḥ syuryasya daṃṣṭrāstu suśaphāśca viśeṣataḥ | sughanāni vibhaktāni dṛḍhānyasthīni yasya tu || na ca tāmyati bhāreṇa so'sthisārasturaṅgamaḥ | ghṛtamaṇḍanibhā majjā sthirā gurvī śubhapradā || susnigdhāni ca māṃsāni sabāhyābhyantarāṇi ca | suprabhe ca site netre snigdharomatvameva ca || majjāsāraḥ sa vijñeyo balatejoguṇānvitaḥ | snigdhaṃ ghanamadurgandhi vaṭakṣīropamaṃ ca yat || syācchukraṃ yasya tatsāraṃ śṛṇu kīrttayato mama | sāravān balavān dṛpto hṛṣṭodagro jabānvitaḥ || sukhuraścārusarvāṅgo meghagambhīraheṣitaḥ | subaddhaḥ sarvagātreṣu susandhiḥ sarvakarmakṛt || snāyusāro bhavatyeṣa sattvasāramimaṃ śṛṇu | śūro'viṣādī samare medhāsmṛtiguṇānvitaḥ || snigdhavarṇo yavākṣo yaḥ ślakṣṇaḥ prājanaveditā | āyāmotsedhanāhena yuktaḥ sarvaguṇānvitaḥ || sattvasāraḥ sa turago jabasāraghanopamaḥ | sarvabhūmiṣu śaktaśca sarvakarmasu pūjitaḥ || kopito darpito vāpi na kupyati na hṛṣyati | evaṃ sārāḥ samākhyātāḥ śṛṇu teṣāṃ guṇānimān || ślakṣṇaḥ prājanasaṃjñaśca syāttvaksāro javānvitaḥ | raktasārastu tejasvī manasvī balavāṃstathā || māṃsasārastu balavān rūpavāṃśca turaṅgamaḥ | syānmedasārasturago bhāre'dhvani ca pāragaḥ || asthisārastu balavān harṣavān sarvakṛttathā | majjāsārastu vijñeyo balatejojavānvitaḥ || śukrasārastu bhagavān syāt sthirātmā bahuprajāḥ | bhavati snāyusāro'śvo jitanidro jitaśramaḥ || sthirātmā ca jitātmā ca sattvasārastu sarvakṛt | iti | iti sāralakṣaṇam | atha prakṛtilakṣaṇam | gaṇakṛte aśvāryurvede, śrīmān bhadraḥ sukhabhāgāyuṣmān sāttviko vājī | hrasvāyuṣaḥ sutīkṣṇā matsariṇo rājasā hayā jñeyāḥ || durmedhaso'lasā ye hyāste tāmasāḥ proktāḥ | alasā mandāḥ | snigdhatvagromatanuḥ sukhasañcāraḥ suvigrahaḥ śūraḥ | nai trāsī na viṣādī subuddhimāneṣa bhadro'śvaḥ || tanukoṣṭhikāntarogtvak śīghrasvāmī ca śīghravegī ca | trasto nirīkṣate yaḥ paritastīkṣṇo bhavetso'śvaḥ || atrāsinaṃ vimūḍhaṃ sthūlatvakvālakoṣṭhikaṃ caiva | dīnaṃ mṛduprayāṇaṃ mandaṃ turagaṃ vijānīyāt || iti | iti prakṛtilakṣaṇam | athāṅgamānalakṣaṇam | kilhaṇakṛtasārasamuccaye, ṣaṣṭyadhikaṃ śatamāha munīndrastvāyatimānamathāṅgulamānaiḥ | ucchrayamekaśataṃ pariṇāhaṃ sattamavājiṣu tatparimeyam || ekaṃ śataṃ viṃśatiyuktamevamāyāmamaśveṣu kanīyaseṣu | ucchrāyanāhau punaraṅgulānāmaśītirevaṃ kathitaṃ munīndraiḥ|| iti| nakulakṛte aśvaśāstre, saptaviṃśatpramāṇen mukhamaśvasya śasyate | aṅgulānāmiti śeṣaḥ | karṇau ṣaḍaṅgulau proktau tālukaṃ caturaṅgulam || catvāriṃśacca saptātho skandhaśca parikīrtitaḥ

9.p37

pṛṣṭhavaṃśaścaturviṃśatsaptaviṃśattathā kaṭiḥ || atisūkṣmaṃ tathā snigdhaṃ pucchaṃ hastadvayāyatam | liṅgaṃ hastapramāṇaṃ tu tathā 'ṇḍau caturaṅgulau || mārgasthānaṃ caturviṃśat hṛdayaṃ ṣoḍaśāṅgulam | kaṭikakṣāntaraṃ proktaṃ catvāriṃśatpramāṇataḥ || maṇibandhadvayaṃ caiva khurāśca caturaṅgulāḥ | aśītyaṅgula utsedho dairghyaṃ ca dvyadhikaṃ śatam || iti

9.p38

ityaṅgamānalakṣaṇam

9.p39

atha pratyavayavalakṣaṇam

9.p40.1

śālihotre, tattvalakṣaṇamākhyāmi hyaśvāṅgānāṃ pṛthakpṛthak | āsyaṃ tu saṃvṛtaṃ śreṣṭhaṃ sumahacca sugandhi ca || tadāsyaṃ śasyate yacca lālāḍhyaṃ caiva pāṭitam | daśanāstu samā vṛttāḥ paripūrṇā ghanāḥ sthirāḥ || avikāśa na viralāḥ susnigdhābhyantaronnatāḥ | śvetā vā madhuvarṇā vā turagasyābhipūjitāḥ || daṃṣṭrā dantavarṇāśca tīkṣṇāgrāścābhipūjitāḥ | caturasrā dṛḍhāḥ snigdhāḥ sūkṣmāścāpi samāhitāḥ || jihvā tanvī na coddhaddhā ṛjudīrghā samāhitā | mṛduślakṣṇā ca raktā ca śvajihveva praśasyate || sūnā ca yuktopacitā ślakṣṇā raktā samāhitā | sthirā nirupadagdhā cāsnigdhavarṇā ca pūjitā || gambhīraṃ tvāyataṃ raktaṃ tanulekhaṃ samaṃ mahat | ślakṣṇaṃ nirupadagdhaṃ ca pūjitaṃ tālu vājinām || oṣṭhau ślakṣṇau na valinau mṛdukau pīnasaṃsthitau | tanumambau na coddhaddhau dūrādācchādanau śubhau || caturasraṃ samaṃ vṛttaṃ prapānaṃ śubhamiṣyate | ūrdhvocchvāsau mahāntau ca saṃvṛtau mṛdukau samau || vṛttau ślakṣṇau ca vijñeyau praśastau nāsikāpuṭau | ṛjuḥ samāhitaḥ śliṣṭo nāsāvaṃśo ghanaśca yaḥ || prothaḥ samo mṛdurvṛtta ṛjuḥ ślakṣṇaḥ samāhitaḥ | tanumadhyonnataścaiva suśliṣṭaśca praśasyate || āyataśca viśālaśca tathā prothaśca pūjitaḥ | same samāhite caiva nirmāṃse ṛjuke ghane || sṛkke tu mahatī śuddhe tannūrūhavivarjite | anupūrvāyatau gaṇḍau niśchidrau nolbaṇau śubhau || madhye hi khalu nirmāṃsā ghoṇā bhavati pūjitā | ghoṇātaṭe praśasyete anupūrvāyate ghane || magnamāṃsaśirāsnāyustvaśrupātaḥ śubho mataḥ | netre tu mahatī śuddhe viśāle madhusannibhe ||

9.p40.2

snigdhe maṇisavarṇābhe hiraṇyasadṛśe sthire | mallikābhe mayūroṣṭrakalaviṅkākṣisannibhe || krauñcatittirakṛṣṇābhe vāraṇākṣinibhe tathā | kuraṅgahaṃsanetrābhe ṭiṭṭibhākṣinibhe tathā || dīrghānubaddhapakṣe ca praśaste ha ca locane | asthūlānyakṣikūṭāni śubhānyaviṣamāṇi ca || parimaṇḍalaśliṣṭamāṃsau magnasnāyū kaṭau śubhau | magnamāṃsaśirāsnāyuḥ śaṅkhaḥ śasto hi vājinām || lalāṭaṃ tvāyatottānaṃ nirmāṃsaṃ pṛthulaṃ samam | anupūrvāyataṃ caiva nirvalīkaṃ ca bhūṣaṇam || āyate tu hanū vakre vṛtte caiva ghane sthire | yuktānupūrvopracite śliṣṭamāṃsāsthisandhinī || sthiraṃ nirupadagdhaṃ ca sarvataśca samāhitam | aromaśaṃ ca vijñeyaṃ cibukaṃ turagasya tu || ṛjvāsyasadṛśaṃ caiva cibukaṃ tatpraśasyate | hrasvau ca tanuvṛttau ca karṇau śaśinibhau samau || aromaśau ca valinau tīkṣṇāgrau cābhipūjitau | samaṃ ca pṛthulaṃ caiva samāhitamapiṇḍitam || mastakaṃ connataṃ kiñcit dṛśyate sarvavājinām | suśvetapāṇḍubhiḥ keśairaviśadairmṛdubhistathā || vṛttadīrghaistanusnigdhairupetastvabhipūjitaḥ | mṛdukāśaikavarṇāśca snigdhā bālāḥ supūjitāḥ || ślakṣṇāsnigdhā na jaṭilā hyekajātāstathaiva ca | keśapaṅktiḥ śubhā cāsya na hrasvā nāpi cotthitā || tanu mṛdu ghanaṃ ślakṣṇaṃ dṛḍhamūlaṃ tathaikajam | avivarṇaṃ ca snigdhaṃ ca roma cāśvasya pūjitam || śirogrīvāntare śliṣṭau ślakṣṇau vṛttau samāhitau | nolbaṇau hi tathā caiva vidū vāhasya pūjitau || subaddho nopadagdhaśca tathā ca vimalaḥ śubhaḥ | ṛjuvṛttasamaścaiva galaḥ samāśirastathā || kaṇṭho vṛttaḥ samaḥ śliṣṭaḥ pūjitaścaturo hayaḥ |

9.p40.3

grīvā caiva hi suśliṣṭā vṛttasandhiḥ samāhitā || uccairbaddhā ca durvṛttā tathā śirasi codyatā | nigāle cāpi nirmāṃsā mṛdvī saṅkucatī bhṛśam || śliṣṭamāṃsā subaddhā ca turagasya praśasyate | skandhastu pratisampūrṇaḥ śliṣṭamāṃsaḥ pṛthustathā || bahumāṃsasamāśliṣṭaḥ sthiramāṃsaśca pūjitaḥ | aṃsau tu pṛthulau pīnau śliṣṭasandhī samau sthirau || subaddhapīnaphalakau uccau baddhau supūjitau | uraśca bahulottānaṃ pratipūrṇaṃ mahat sthiram || vṛttaṃ ca ghanapīnaṃ ca śliṣṭamāṃsaṃ ca pūjitam | vṛttaṃ samāhitaṃ śliṣṭaṃ kroḍamaśvasya pūjitam || bāhū dīrghau ca pīnau ca ghanau vṛttau tathā samau | vimuktau cānupūrvau ca śliṣṭasandhau ca pūjitau || jānunī ca same vṛtte nirmāṃse susthite ghane | samāhite praticchanne same śliṣṭe ca pūjite || jaṅghe vṛtte ca dīrghe ca nirmāṃse ṛjuke ghane | magnasnāyuśiraḥśliṣṭe vimukte cābhipūjite || kūrcau mṛdupratistabdhau vṛttau hrasvau susaṃsthitau | asthūlā gūḍhasandhiśca praśastā turagasya tu || dīrghā tīkṣṇapraticchannā kalā śliṣṭā ca pūjitā | kukṣikā tu samā vṛttā hrasvā śliṣṭā samāhitā || īṣanmadhyonnatā caiva praticchannaśirāstathā | kharāstu bahulāstuṅgā vṛttahrasvā dṛḍhāyatāḥ || samudgamacchliṣṭapuṭāḥ kharasyeva yathā tathā | avalīkāḥ samāḥ śliṣṭā na khaṇḍāḥ sphuṭitāḥ sthirāḥ || ekavarṇāḥ sitā raktāḥ kṛṣṇāścāpyabhipūjitāḥ | talamadhye tu gambhīrāḥ śilātalanibhaiḥ khuraiḥ || kṣīrikābhiḥ sujātābhiḥ samābhistu samanvitāḥ | nimagnahrasvamaṇḍūkā vijñeyāḥ khurasandhiṣu || kaṭhināścaikavarṇāśca vyaktāyaḥsannibhā ghanāḥ |

9.p40.4

samāḥ ślakṣṇāḥ sujātāśca pādarogairvivarjitāḥ || sthirā nirupadagdhāśca snigdhavarṇāstu pūjitāḥ | paripūrṇaṃ samaṃ pīnaṃ kakudaṃ samamiṣyate || āyataṃ pṛthulaṃ śliṣṭaṃ yuktamāṃsaṃ ca pūjitam | pṛṣṭhamaśvasya vinatamīṣadaṃśasamunnatam || nicitaṃ ca praśastaṃ syātpratipūrṇaṃ dṛḍhaṃ pṛthu | dīrghe ca pārśve niśchidre pratipūrṇe sthire same || vṛtte mṛdaṅgavaccaiva śliṣṭamāṃse tu pūjite | udaraṃ vṛttamṛttastabdhaṃ mṛgasyopacitaṃ yathā || acchidravṛttaśliṣṭālpasamakukṣi ca pūjitam | jaghanaṃ ca mahāvṛttaṃ caturasraṃ pṛthūrukam || saṃvṛtaṃ ca samacchidramuccairbaddhaṃ ca pūjitam | acchidre kukṣiṇī cāpi same hyaśvasya pūjite || randhrau na lambo na cchidrau samāvapyabhipūjitau | pucchaṃ na hrasvaṃ vṛttaṃ ca baddhamuccaiḥ samāhitam || ṛjvanuvartikaṃ caiva dīrghavālaṃ ca pūjitam | samāhitaṃ suprarohaṃ mṛdu vālaṃ ca pūjitam || mūle nimagnā dīrghā ca tanvī vṛttā ca vartikā | ṛjustu pāyuragambhīro mahāṃśca saṃvṛtaḥ śubhaḥ || suśliṣṭo nirvalīkaśca turagasyābhipūjitaḥ | sphikpiṇḍau hi ghanau caiva samau vṛttau samāhitau || apiṇḍitau na vikṣiptau saṃhatau cābhipūjitau | ṛjuḥ samāhitā ślakṣṇā samā dīrghā ca sīvanī || na piṇḍitaṃ na vikṣiptaṃ mṛdu corvantaraṃ śubham | śubhāṇḍakośasaṃśliṣṭaṃ tatra magnaṃ ca pūjitam || vṛṣaṇau tu samau hrasvau vṛttau snigdhau samāhitau | aromaśau na valinau sahitau cābhipūjitau

First 54 of 124 passages. Read on

Commentaries (2)

Linked texts (17)