Viramitrodaya 9.p61
Vīramitrodaya 9.p61
- Language
- Sanskrit
9.p61
dvidhā vayojñānamuśanti vaidyā bāhyaṃ tathā'bhyantarato hayānām | bāhyaṃ śarīre bahiḥ pradiṣṭamābhyantaraṃ dantasamutthametat || adhastathordhvaṃ turagasya vaktre sandaṃśamagryaṃ vidure tayośca | pārśve smṛtau madhyamakau krameṇa dantau tayoreva ca pārśvapakṣau || ūrdhvādadho dantayugaṃ sujātaṃ māsadvayenaiva kiśorakasya | ādyaṃ caturbhica tathaiva madhyaṃ māsaistathaiva kramaśa'tha ṣaḍbhiḥ || māsaiḥ śiśoraṣṭābhirādyadantau śvetau ca madhyau daśabhiśca māsaiḥ | antyau radau dvādaśabhiḥ krameṇa proktaṃ munīndreṇa hi tathyametat || śvetā dvijāḥ syuḥprathame tu varṣe tathā dvitīye'pi kaṣāyakāste | varṣe tṛtīye tu tathotthitau tu sandaṃśakau tu bhavato hayasya || varṣe caturthe patitotthitau tu syātāṃ tu madhyau daśanau tathaiva | antyau tu dantau patitotthitau tu varṣe tathā pañcamake hayasya || sandaṃśakeṣu tvatha ṣaṣṭhame'bde syātsaptame'bde khalu madhyametat | antyeṣu danteṣu tathāṣṭame'bde kṛṣṇāntarekhā kathitā hayānām || ādye tu lakṣyā navame tu varṣe madhye rade vai daśame tathābde | antye tathaikādaśake tu varṣe pītā tu rekhā hariṇī pradiṣṭā || ādye tu vai dvādaśake tu varṣe trayodaśe madhyamakadvijeṣu | jñeyā tathāntyeṣu caturdaśe'bde śubhrā tu rekhā daśanāgrasaṃsthā || ādye tu vai pañcadaśe tu varṣe syātṣoḍaśe madhyamadantasaṃsthe | kācāstathā saptadaśe tu cāntye kācānumānena vibhāvanīyāḥ | ādyeṣu cāṣṭādaśake radeṣu ekonaviṃśe'pi ca madhyameṣu | antyeṣu vai viṃśatime tathābde syānmakṣikā makṣikayā samānā | ādyeṣu danteṣu tathaikaviṃśe dvāviṃśato madhyamakadvijeṣu | varṣe trayoviṃśatime ca śaṅkhaḥ syātpāribhakṣeṣu ca śaṅkhatulyaḥ || varṣe caturviṃśatime hayānāmādyeṣu madhyeṣu ca pañcaviṃśe | ṣaṭtriṃśake bhakṣaradeṣu chidramulūkhalākhyaṃ pravadanti tajjñāḥ || sandaṃśayugmeṣu tu saptaviṃśe madhyeṣu lakṣyaṃ hi tathāṣṭaviṃśe | ekonatriṃśe daśanāntikeṣu madhyeṣu cālaṃ calanātpradiṣṭam || ādyāḥ sudantāḥ prapatanti triṃśe madhyāstato'śvasya tathaikatriṃśe dvātriṃśake cāntaradāḥ krameṇa dvātriṃśadāyūḥ kathitaṃ munīndraiḥ || aṣṭāṅgemetatkathitaṃ hayānāṃ yo lakṣaṇaṃ vetti śubhāśubhaṃ vai | sa vaidyanātho'rthakaro hi rājñāṃ dānena mānane ca samprapūjyaḥ||iti| varāho'pi, ṣaḍbhirdantaiḥ sitābhairbhavati hayaśiśustaiḥ kaṣāyairdvivarṣaḥ sandaṃśairmadhyamāntaiḥ patitasamuditaistriścatuḥ pañcakaḥ syāt | sandaṃśānukrameṇa trikaparigaṇitāḥ kālikāpītaśuklāḥ kācāmākṣīkaśaṅkhāvaṭacalanamato dantapātaṃ ca viddhi || iti iti dantairvayojñānam | atha dantasaṅkhyā | śālihotre, uttarāścādharāścaiva dantā dvādaśa cāgrataḥ | daṃṣṭrāścatasro vijñeyāsturagasyādharottarāḥ || tathā caiva caturviṃśaddhakṣārthaṃ daśanāḥ smṛtāḥ | dantasaṅgraha ityeṣa catvāriṃśaka iṣyate || iti | nakulakṛte aśvacikitsite, aśvānāmeva sarveṣāṃ dantā dvādaśa kīrtitāḥ | iti | iti dantasaṅkhyā | athāśvaśālā lakṣaṇam | nakulakṛte'śvacikitsite, mandurānte sadā dhāryo raktavarṇo mahākapiḥ | sarvāmayavināśāya vājināṃ ca vivṛddhaye | manduurā vājiśālā | viṣṇudharmottare'pi, turagārthe tathā dhāryāḥ pradīpāḥ sārvarātrikāḥ | kukkuṭān vānarāṃścaiva markaṭāṃśca narādhipaḥ || dhārayedaśvaśālāsu savatsāṃ dhenumeva ca | ajāśca dhāryā yatnena turagāṇāṃ hitaiṣiṇā || iti
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (1)
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit