Pramāṇa · Search · About · API

Brihajjataka 10.1

Daśādhyāyī 10.1

Language
Sanskrit

10.1.1

atha karmājīvādhyāya ucyate 'arthāpti'riti| divākare daśamagate pitṛpakṣāt, candre mātṛpakṣāt, kuje sapatnapakṣāt, budhe mitrapakṣāt, gurau bhrātṛpakṣāt, śukre bhāryāpakṣāt, śanau bhṛtyapakṣāt, arthāptirityanvayaḥ| 'strī'śabdena bhāryā vivakṣitā| bhāryāvaśāt guṇadoṣāḥ bhavanti| puruṣasya bhāryāparigrahaṇavaśāt guṇadoṣāḥ bhavanti| 'ardhaṃ bhāryā śarīrasya' ityādyuktatvāt| bhāryājanmakālavaśāt puruṣasya guṇadoṣāścintyāḥ| tadarthaṃ strījātakoktiḥ 'yadyat phalaṃ narabhave kṣamamaṅganānāṃ' iti 'kṣamaṃ' yogyaṃ strīṇāṃ vācyam| tathā ca svalpajātake - 'puṃjanmaphalaṃ yadyat ghaṭate na strīṣu tatpatiṣu tattāsām| vaktavyaṃ rājyādyaṃ vṛṣaṇavināśanādi vā pāpam' || iti|| 'akṣamaṃ patiṣu vadet' ityuktasyāyamarthaḥ| 'tāsāṃ tu' śabdo'tra viśeṣavācī| nidhanena patimaraṇaṃ, lagnacandrābhyāṃ śarīraṃ, saptamena saubhāgyaṃ patirapi ca cintyam iti| tathā coktam - 'vaidhavyaṃ nidhanagṛhe patisaubhāgyaṃ sukhañca jāmitre| saundaryaṃ lagnagṛhe vicintayet putrasampadaṃ navame|| eṣu sthāneṣu gatāḥ saumyāḥ śubhadāḥ balānvitāḥ proktāḥ | krūrāstu neṣṭaphaladā bhavaneśavivarjitāssadā cintyāḥ' || iti || yugmeṣu lagnaśaśinoḥ' ityatra yugmarāśyaṃśayoriti grāhyaṃ ‘ojasthayostu’ ojasthayorityatrāpi tadvat | ‘bhavati gṛhestamaye sthite'ṃśake vā’ ityuttaratra vakṣyati| tathā coktam - 'puruṣarkṣe puruṣāṃśe lagnendvoḥ pāpayuktayorjātā | puruṣākṛtiśīlayutā bharturayogyāsamāñjasā kanyā || samarāśau samabhāge lagnendvoḥ strīguṇānvitā kanyā | saumyayutālokitayoḥ subhagā sādhvī suvikhyātā' | iti ||

10.1.2

'tu'śabdenāśubhatvaṃ sūcitam | 'kanyaiva duṣṭā' iti | kanyāśabdena prajātitvaṃ uktam| 'duṣṭā' guṇahīnā; 'vrajatīha dāsyaṃ' bahujanavidheyā duśśīlā, preṣyā ca| 'sādhvī' pativratā, putrapatī patyudārā ca, ‘samāyā' māyāsahitā, malinācārālapasutā ca, 'kucaritrayuktā' jārapriyā| 'bhūmyātmajarkṣe' meṣavṛścikayorityarthaḥ | ‘vakrārkijīvendujabhārgavāṇāṃ’ triṃśāṃśakeṣu kramāt etāni phalānyuktāni| tatra vakrādikramoktyā vṛścikarāśau vyutkrameṇa etāni phalāni vaktavyāni iti siddhaṃ bhavati | śāstrāntare - ‘bhaumarkṣe bhaumāṃśe kanyā mṛtasūtikā guṇairhīnā| mandāṃśe sā preṣyā duśśīlā bahuvidhā vanitā || putravatī jīvāṃśe bahuvyayārtā patipriyā kanyā| saumyāṃśe māyāvī malinācārālapasutā syāt || kanyājananī kanyā śukrāṃśe jārabhogasantuṣṭā' | iti | 'duṣṭā punarbhūḥ' iti | duṣṭā vigrahavaśāt patidveṣyā | 'punarbhūḥ' dvirūḍhā mṛtaprajā rogayuktā ca| 'suguṇā' rūpeṇa bhartṛputraiśca suguṇā| 'kalājñā' kāvyakalāgeyāditatparā| tasmāt kucaritrā ca| 'khyātiguṇaiḥ' bhogavatī jagatprasiddhā ca| 'syāt kāpatī'tyādi phalam| 'baudhe' budharāśau 'kāpaṭī' svacchandā naṣṭaprajā | 'klībasamā' patihīnā daridrā ca| ‘satī' pativratā ca, 'ca'śabdenālpā ratiḥ | 'guṇāḍhyā' śilpādikuśalā| 'pravikīrṇakāmā' niṣphalakāmā vandhyetyarthaḥ | mṛtaprajā vā strīṣu duṣṭaratā iti| tathā coktaṃ anyatra - 'sitabhavane bhaumāṃśe duṣṭā kalahapriyā patidveṣyā| mandāṃśe ca punarbhūrmṛtaprajā rogasaṃyutā nityam || rūpānvitā guṇāḍhyā jīvāṃśe bhartṛputrasampannā| kucaritrā saumyāṃśe kāvyakalāgeyavādyasantuṣṭā ||

10.1.3

śukrāṃśe bhogavatī vidagdhadayitā jagatpriyā khyātā | budhabhavane bhaumāṃśe svacchandā kāminī naṣṭasutā || mandāṃśe klībasamā mṛtaprajā vānyabhartṛyutā | sādhvī patipriyā jīvāṃśe kṣetragate tuṅgage jīve || saumyāṃśe ca kulāḍhyā paśudhanabhogānvitā ca śukrāṃśe| śaśibhavane bhaumāṃśe svacchandā kāminī vinaṣṭasutā || mandāṃśe patihīnā kṛcchrānnena jīvitā nityam| alpasutā kṣīṇāyurjīvāṃśe śilpino budhasyāṃśe || vandhyā mṛtaprajā vā śukrāṃśe strīṣu duṣṭatamā'| 'svacchandā patighātinī'ti | 'svacchandā' svairacāriṇī, 'patighātinī' patighnī, 'bahuguṇā' putrādiguṇavatī, 'śilpinī' nipuṇā, 'asādhvī' duṣṭā, jāraratā, asatī ca asantatī ca| 'arkabhe' 'vācārā' vācālā bahubhāṣiṇī videśaratā parapuruṣagāminī ca| 'kulaṭā' kṛśā daridrā kulahīnā ca, 'nṛpavadhūḥ' rājabhāryā, 'puṃśceṣṭitā' kāryaparā, puruṣākṛtiśīlaparā puruṣaśīlayuktā, 'agamyagā' agamyapuruṣagāminī, alpasutā, rāgavatī ca| 'jaive naikaguṇā' ityādi| 'naikaguṇā' patyanusāriṇī, putraguṇavatī, śīlavatī, 'alparatiḥ’ alpasukhā, kāpaṭikā, kanyājananī, svatantraniratā ca, 'atiguṇā' bhartṛsampadādiguṇasampannā, 'vijñānayuktā' dharmācārā, śilpakūśalā, śāstrārthajñātā; 'satī' pativratā, putravatī ca| 'dāsī' bahujanavidheyā, putrahīnā ca; 'nīcaratā' nīce karmaṇi ratā- athavā 'nīcaratā' garhaṇīyajanaratā, durbhagetyarthaḥ, ‘patiratā' patyuriṣṭā, subhagā; 'duṣṭā' śubhabhagnadharmā, kulaṭā; kulaghnī ca; 'aprajā' tu vandhyā, cāritralopanā| 'ca' śabdena pūrvoktā 'duṣṭā' ca ityarthaḥ| 'aṃśakaiḥ' triṃśāṃśakairiti| 'śaśilagne'ti|

10.1.4

śaśilagnayoḥ balayuktena 'yuktaiḥ triṃśāṃśakai idaṃ' phalaṃ vicintayet| athavā tayoḥ 'yogatriṃśāṃśakaiḥ' vā, 'balavikalpena' tayoḥ 'śaśilagnayoḥ' 'uktaṃ' phalaṃ 'vicintayet'| balābalavikalpena triṃśāṃśakādhipateḥ balavaśāduktaphalaprācuryālpatvaṃ phalamūhyamityarthaḥ iti| 'dṛksaṃsthau' ityādi yogadvayam| 'dṛksaṃsthau' parasparadṛṣṭau yadi 'strībhirnara ākṛtirasthitābhiḥ strīpradīptaṃ madanaviṣānalaṃ saṃśāntirnayati' ityeko yoga iti kecit| śaukre rāśau yadi kumbhāṃśa udeti tadā dvitīyaḥ| athavā parasparāṃśagatāvasitasitau parasparadṛṣṭau śaukre rāśāvudayati kumbhāṃśakaśca bhavati yadi strībhiḥ strī madanaviṣānalaṃ śāntiṃ nayati ityeko yoga iti kecit| tathā ca sārāvalyām - 'śukrāsitau yadi parasparabhāgasaṃsthau śaukre ca dṛṣṭipathagāvudaye ghaṭāṃśe| strīṇāmatīva madanāgnigaraṃ pravṛttam strībhiścamañca puruṣākṛtibhirlabhante'|| iti| 'śūnye kāpuruṣa' ityādiśloke tu 'caragṛhe nityaṃ pravāsānvita' ityatra sthiragṛhe svagṛhavāsīti cohyaṃ bhavati| 'klībo'ste budhamandayo' ityatra yogavat sthitirapyapekṣitā| 'āgneyai'riti 'āgneyai' ityādiśloke krūrāṇāṃ saptame pratyekaṃ phalamuktvā idānīṃ krūrasya phaloktirasaviśeṣā vihitā| hīnabalatvāddhiśeṣaḥ saumyekṣitatvācca| tathā coktam - 'balahīne'stage pāpe saumyagrahanirīkṣite bhartrā visṛjyate nārī' iti| 'saurārkṣa' iti| pūrvārdhaṃ spaṣṭam| 'kauje'stāṃśe' lagne yatimāṃśe udayati saptame tatimāṃśo'tra 'astāṃśa' śabdenocyate| 'bhavati gṛhestamaye sthitaṃśake vā' iti vakṣyamāṇavidhinā etat siddhyati|

10.1.5

tayorbalavaśāt phalanirdeśaḥ 'soriṇā' ityatra 'sauriṇā dṛṣṭe astāṃśe' ityanvayaḥ| ślokapūrvārdhe 'pāpadṛṣṭe' ityatra pāpaiḥ dṛṣṭeti samāsavivaraṇe kṛte pṛthak sthito 'dṛṣṭa'śabdaḥ 'soriṇe'tyadhyāhāryaḥ| tathā ca sārāvalyām - 'dyūne kujanavāṃśe śaninā dṛṣṭe cāpi rogayonitrī' iti| 'vṛddho mūrkhaḥ' ityādiślokadvayaṃ spaṣṭārtham| 'īrṣyānvitā' ityādiślokārthaḥ spaṣṭaḥ 'krūre'tyādiśloke tu 'nidhaneśvaro'śe yasya sthita' ityanena bharturāyurnirūpaṇe nidhaneśvaraścāpi cintyaḥ ityuktaṃ bhavati| 'krūre'ṣṭame vidhavā' - 'dhavo' bharttā| vigatadhavatā bhartumaraṇamityarthaḥ| arthāt saumyeṣṭame svamaraṇamiti siddhaṃ bhavati| striyo janmani krūre'ṣṭamagate sati svamaraṇāt pūrvaṃ bhartumaraṇaṃ bhavati| saumye'ṣṭamagate sati bhartṛmaraṇāt pūrvaṃ bhāryā maraṇaṃ bhavati| tathā ca sārāvalyāmuktam - 'pāpe'ṣṭame vidhavā nidhanādhipatirnavāṃśake yasya| tasya daśāyāṃ maraṇaṃ vācyaṃ tasyāḥ svayaṃ śubhairdvitīyesthaiḥ|| 'tatsthai'riti vā pāṭha iti| kadā maraṇamityata āha 'nidhaneśvaro'śe yasya sthito vayasi tasya same pradiṣṭā' iti| nidhaneśvaro yasya navāṃśe sthitaḥ tasya same vayasi vidhavā pradiṣṭā| 'same vayasi' ityanena tasya nisargadaśākāla iti kaiścidvyākhyāyate| pare tu tasya daśākāle antardaśākāle vetyucyante| tathā ca sārāvalyāmuktasyārthaḥ 'tasya daśāyāṃ maraṇaṃ vācyam'| atrācāryeṇa bhāvādhyāye - 'samucayavipattī saumyapāpeṣu satyaḥ kathayati viparītaṃ riḥphaṣaṣṭhāṣṭameṣu'|| iti||

10.1.6

anena aṣṭamasthasya pāpasya maraṇapradatve nirūpyamāṇe 'phalamadhikamidaṃ yadatra bhāvād bhavanabhanāthaguṇaiḥ vicintanīyam' iti| anena aṣṭamabhavanasya balābalaṃ tannāthasya balābalañca nirūpaṇīyaṃ bhavati| aṣṭamagatasya pāpasya balābalañca nirūpaṇīyam| etad bhāvādhyāye'pyupadiṣṭam - 'suhṛdariparakīyasvarkṣatuṅgasthitānāṃ phalamanuparicintyaṃ lagnadehādibhāvaiḥ' iti| 'uccatrikoṇasvasuhṛcchatrunīcagṛhāstagaiḥ śubhaṃ sampūrṇapādonadalapādālapaniṣkalam'|| iti|| anenāṣṭamagasya krūrasya svoccasvakṣetrādigatatve tena dīyamānasyāśubhaphalasyālpatvamavadhāryam| api ca - ‘lagnāt putrakalatrabhe śubhapatiprāpte'thavā lokite| candrādvā yadi sampadasti hi tayorjñeyo'nyathā'sambhavaḥ’ || ityanena putrakalatrasampannirūpaṇavidhānena sarvabhāvanirūpaṇaprakāraḥ uktaḥ| tathācāryaputreṇoktam - ‘yo yo bhāvaḥ svāmidṛṣṭo yuto vā saumyairvā syāt tasya tasyābhivṛddhiḥ| pāpairevaṃ tasya bhāvasya hānirnirdeśyā praśnato janmato vā’ || iti || tasmādaṣṭamasthaḥ krūro aṣṭamādhipaścet vaidhavyakṛnneti siddhaṃ bhavati| ‘krūre'ṣṭame vaidhavatā’ ityuktā vaidhavatā niyatā kimityata āha ‘satsvarthageṣu maraṇaṃ svayameva tasyāḥ’ iti| satsu śubhagraheṣu dhanagateṣu krūre'ṣṭame sati tasyāḥ maraṇam| aṣṭamagatasya śubhadṛṣṭatvāt svamaraṇādapi garīyo bhartṛmaraṇaṃ na bhavati| athavā naṣṭajātakādhyāye - ‘evaṃ kalatrasahajātmajaśatrubhebhyaḥ praṣṭurvadedudayarāśivaśena teṣām’| ityanena yad bhāvo nirūpaṇīyastad bhāvaṃ lagnaṃ kṛtvā tad bhāvasya dhanādibhāvāssarve cintyā ityuktaṃ bhavati|

10.1.7

tasmāt ‘subhagatāstamaye patiśca’ iti vihitasya bhartṛsthānabhūtasya saptamabhāvasya aṣṭame lagnāddhanasthāne sthiteṣu śubhagraheṣu bharturāyurastīti cintyam| bharturāyuṣi sati krūre'ṣṭame sati tasya phalaṃ svamaraṇamiti| ‘satsvarthageṣu maraṇaṃ svayameva tasyā’ ityanenoktaṃ bhavati| tasmāt bhartṛjanmagraharāśivaśāt tasyāyuṣi dīrghe sati strījanmani ‘krūre'ṣṭame’ tasyāḥ svayameva maraṇaṃ vaktavyamityādi vicāraṇīyamiti| ‘kanyāligohariṣu cālpasutatvaṃ’ ityanenālpasutarāśayo vihitāḥ| ‘kanyāligoharayo’lpasutarāśayaḥ| teṣāṃ putrasthānamapi kaṣtamiti ‘ca’kārāt sūcitam| tadapi sārāvalyāmuktam - ‘kanyālivṛṣabhasiṃhe śiśiramayūkhe'lpaputratā tasyāḥ| putrabhavane śubhayute nirīkṣite vā tathaiva syāt’ || iti || strīṇāṃ putracintā tu ‘yadyat phalaṃ narabhave kṣamamaṅganānāṃ tattadvadet’ ityanena

10.1.8

pūrvoktaprakāreṇa nirūpayitavyā iti siddhaṃ bhavati| ‘saure madhyabale balena rahitaiḥ’ ityādi ślokārthaḥ spaṣṭaḥ| ‘pāpe'ste’tyādi śloke ‘udvāhe varaṇavidhau’ ityatra kanyāvaraṇaṃ, ‘pradānaṃ’ kanyāpradān ‘cintā’praśnaḥ, etat strījātakoktaṃ sarvaṃ vidheyaṃ ityarthaḥ| alamatiprasaṅgena prakṛtamanusarāmaḥ| ‘bhendvarkāspadapatigāṃśanāthavṛttyā’ iti ‘udayaraviśaśāṅkaprāṇikendrādi’ iti pūrvamuktam| idānīṃ ‘bhendvarkāspadapatigāṃśanāthavṛttyā’ ityatrāpi ravivaśāt phalaṃ cintyamityuktam| ‘bhendvarkāspedarāśivṛttyā’ tatra gatagrahavṛttyā, tadadhipasvabhāvādinā, vṛttirnirūpayitavyā| tathā ca sārāvalyām - ‘horendorbalayuktādyo daśamastat svabhāvajaṃ karma| tatsthādhipaparivṛddhyā vṛddhirjñeyānyathā hāniḥ|| jāṅgalamathavānūpaṃ tathobhayaṃ vā gṛhaṃ nirīkṣeta| grāmyamathāraṇyaṃ vā saumyarkṣaṃ pāpabhavanaṃ vā|| dvipadacatuṣpadarūpaṃ sarīsṛpaṃ vā tathobhayaṃ caiva| yadrūpaṃ tadbhavanaṃ yādṛśakaṃ tatsvarūpaṃ vā|| pravadettat samadeśe karmaprāptiṃ narasya tatsadṛśīm| tasmāt daśamaṃ bhavanaṃ prasavo budhyeta yatnena’|| iti|

10.1.9

tatrāpi balavaśāt phalanirdeśaḥ| adhipatiḥ svoccagataścet utkṛṣṭavṛttyā, nīcagataścet nīcavṛttyā| dravyāṇyapi tathāvidhāni uccarāśigataścedyatnena siddhyanti, nīcarāśigataścedyatnena| daśamarāśau balavati taddeśe vṛttiḥ| adhipayute rāśau balavati taddeśe vṛttiḥ| daśamādhipayuktāṃśanāthe balavati aṃśakasamadeśe| lagnacandrayoḥ daśamagatairdivākarādyaiḥ rājādito'rthaprāptiścintyā| ‘viprādito’ varṇāścintyāḥ| ‘prathitaścaturoṭena’ ityādi rāśi Guild yojyam| tatra rāśyaṃśayoḥ balavato daśamādhipayuktasya phalaṃ cintyam| divākarādiṣu daśamarkṣasthiteṣu taduktajanāt dhanasiddhiḥ tadabhāve ‘bhendrarkāspadapati’ vṛttyā iti kecit| tathā coktam - 'daśame vā graharahite candrād bhānostathā tayorbalinaḥ| tadadhīśvarāṃśanāthasvabhāvavṛttyopajīvanaṃ kurute'||

Linked texts (1)