Brihajjataka 9.8
Daśādhyāyī 9.8
- Language
- Sanskrit
9.8.1
'iti nigadita'miti - evaṃ cāraphalamūhyam| athāṣṭakavargaphalamucyate 'iti nigaditamiṣṭam' ityādi viśeṣādadhikaphalavipākamiti| grahacāreṇa vā daśāyāṃ vā ca iṣṭaphalamaṣṭakavargeṇa ca iṣṭaścettadviśeṣāt śubhameva bhavati| uktaviparītatve viśeṣādaśubhameva bhavati| athavā 'iti nigaditamiṣṭaṃ neṣṭamanyat' ityuktayoriṣṭāniṣṭayorviśeṣādantarāt yadadhikaṃ phalaṃ tasya vipākaṃ dadyuriti| 'janmanā'mityatra janmaśabdaprasaṅgāt janmakālīnagrahairetadaṣṭakavargaphalaṃ nirūpyata iti sūcitaṃ bhavati| atra 'dadyu'riti rāśau yatra bhāge phalapātaḥ tatra caranto grahāḥ tatphalavipākaṃ dadyuriti| phalapāto'pi prastārādvijñāyate| prastāraṃ vināpi aṣṭakavargaphalapātabhāvaṃ vijñātumupāyo'sti| sa ucyate| rāśyaṣṭamāṃśotra pañcaviṃśatyuttaraśatadvayaliptātmakaḥ| teṣvaṣṭamāṃśeṣu śanaiścarādīnāṃ kakṣyākramasiddhānāṃ saptānāṃ grahāṇāṃ lagnasya phalapāto vijñāyate| tasmin aṣṭamāṃśe'ṣṭakavargaphalaṃ yasya grahasya vidyate tasmin bhāge saḥ grahaśśubhaḥ| aṣṭakavargasiddhaphalaṃ śanaiścarasya cet sa grahastasmin rāśau prathamāṣṭamāṃśe śubhaḥ| guroścet dvitīyāṣṭamāṃśe bhaumasya cet tṛtīyāṣṭamāṃśe arkasya cet caturthāṣṭamāṃśe śukrasya cet pañcamāṣṭamāṃśe budhasya cet ṣaṣṭhāṣṭamāṃśe candrasya cet saptamāṣṭamāṃśe lagnasya cedaṣṭamāṣṭamāṃśe iti prastāraphalavijñānopāyaḥ| athavā 'viśeṣādadhikaphala'mityatra viśeṣaśabdena śodhanamucyate| trikoṇaśodhanamekādhipatyaśodhanañca śāstrāntarādavagamya tasmin kṛte ya'dadhikaṃ' śiṣṭaṃ tasya 'vipākaṃ' dadyuriti | trikoṇekādhipatyaśodhanamatrocyate |
9.8.2
bhūcakre nihitāṣṭavargajaphale bheṣu trikoṇeṣu ya - nnyūnantena samaṃ tyajet triṣu ca yadyekatra na syāt phalam | gṛhṇātsarvamato'nayoryadi phalānyekatra cet kevalaṃ jahyāt tāni yadā samaṃ triṣu tadā sarvaṃ viśodhyantataḥ || iti || trikoṇaśodhanaṃ kṛtvā paścādekādhipatyaśodhanaṃ ca kuryāt | tatprakāramucyate - 'grahasyaikasya vidyete kṣetre dve dve tayordvayoḥ | yadyekatra phalaṃ nyūnaṃ tattulyaṃ śodhyate dvayoḥ || dvayostulyaṃ yadi tadā sarvaṃ śodhyaṃ dvayoriti | yadyekatra phalaṃ nāsti tadānyatra na śodhyate || asti graho yadaikatra tadā tatra na śodhyate | sagrahādagrahe nyūne tattulyaṃ śodhyamagrahāt || tulye tu sarvaṃ saṃśodhyamagrahādubhaye grahe | saṃyuktena tu saṃśodhyaṃ kadācana itīryate' || iti ekādhipatyaśodhanam |
9.8.3
atha dvādaśabhāvapuṣṭiḥ yatra yatra phalālpatvaṃ tatra tatra bhāvāḥ kaṣṭā iti | kendrapaṇaparāpoklimeṣu phalālpatādhikyābhyāṃ ādimadhyamāntāvasthāsu śubhāśubhatvaṃ cintyam | vyayabhāvādāyabhāve phalādhike sati dhanāgamo bhavati | yatrāṣṭāviṃśati phalāni tasya bhāvasya madhyamatvam | yatra tadūnāni tasyādhamatvam | yatra tadadhikāni tasya bhāvasyottamatvam | ityādyaṣṭakavargavidhānena bahuphalaṃ nirūpaṇīyam | tadatrocyate - 'viśeṣādadhikaphalavipākaṃ janmināṃ tatra dadyuḥ' | iti | 'upacayagṛhamitre'tyādinā tu grahabalābalaṃ śubhāśubhacāramaṣṭakavargaphalañca nirūpya phalaviśeṣāścintyāḥ ityucyate | 'upacayagṛha' ityādi ślokottarārdhasyārtho dviprakāro vyākhyāyate | grahāṇāṃ janmakāle sthitivaśāt cāravaśācca | tatra prathamaṃ janmakāle grahāṇāṃ sthitivaśādyo'rtho vācyasso'trocyate | 'janmani' candrasthitarāśerlagnācca, yā'nyupacaya' sthānāni triṣaḍdaśamaikādaśāni teṣu gataiḥ 'mitra'śabdena mitragṛhāṇyucyante, 'sva'śabdena svarāśivamulatrikoṇarāśirucyate, 'ucca'śabdena uccarāśiḥ, teṣu gataiḥ grahaiḥ yadiṣṭaphalandīyate tatpuṣṭaṃ bhavati, sampūrṇaṃ bhavatītyarthaḥ |
9.8.4
'apacayagṛhanīcārātigairneṣṭasampat' ityatra 'apacayagṛhanīcārātigaiḥ' dattasya duṣṭaphalasya na sampat athavā 'apacayagṛhanīcārātigai'rdattaṃ neṣṭaṃ aniṣṭaṃ yattasya sampat na bhavati | athavā 'upacayagṛhamitrasvoccagai'rityādi ślokottarārdhagatābhyāṃ iṣṭaneṣṭaśabdābhyāṃ pūrvārdhagate'ṣṭaneṣṭa'śabdāvucyete | etaduktaṃ bhavati | aṣṭakavargaphalādhikyena yadiṣṭaṃ phalaṃ grahāḥ kurvanti te 'upacayagṛhamitrasvoccagā'ścet puṣṭaṃ kurvanti | aṣṭakavargaphalālpatayā neṣṭaṃ kurvanti | apacayagṛhanīcārātigāścet tasya neṣṭasya sampat bhavati prācuryaṃ bhavatītyarthaḥ | asmin pakṣadvaye pūrvoktaṃ samīcīnaṃ, śāstrāntarasaṃvādācca | tathā ca śāstrāntare - 'lagnādupacayasaṃsthaścandrādvā svagṛhattuṅgamūlarathaḥ | mitrakṣetragato vā phalamatiśayitaṃ graho dadyāt || apacayarāśau nīce śatrukṣetre ca janmakāle syāt | yastu sa dadyāt pāpaṃ phalamatiśayitaṃ graho yathākālam' || iti ||
9.8.5
atha cāravaśānnirūpaṇīyo'rtho vyākhyāyate | 'upacayagṛhamitrasvoccagai'rityatra 'upacaya' śabdena grahacāre janmarāśerārabhya yasmin rāśau grahe sthite 'upacayo'vṛddhirbhavati sā rāśirucyate | tatra grahasthito grahasvamitrakṣetre trikoṇeoccagaścet svaṃ dīyamānamiṣṭaphalaṃ puṣṭaṃ karoti | anyathā aniṣṭaṃ phalaṃ puṣṭaṃ karoti | athavātrāpi pūrvavadaṣṭakavargaphalairiṣṭaneṣṭe nirūpyete | etaduktaṃ bhavati | aṣṭakavargeṇa cāravaśācca mitrakṣetroccasthityā ca iṣṭaphalaṃ grahāṇāṃ puṣṭaṃ bhavatīti | aṣṭakavargacārābhyāṃ daśāyāḥ prādhānyaṃ bhavati | dṛḍhakarmaphaladātṛtvāt daśānirūpaṇe'pi daśādātṛgrahabalābalaṃ nirūpaṇīyam | balābalanirupaṇe'pi sthānabalābalaṃ prādhānyena nirūpaṇīyam | tadanenācāryeṇaiva svalpajātake uktam - 'mitroccasvagṛhāṃśopagatānāṃ śobhanā daśāḥ sarvāḥ| svoccābhilāṣiṇāmapi na tu kathitaviparyayasthānām'|| iti|| aṣṭakavargaphalabāhulye'pi phaladātṛgrahāṇāṃ daurbalye aṣṭakavargaphalānāṃ nirjīvatvamavagantavyam| anyathā sajīvatvam| tasmāt balābalavaśādeva śubhāśubhaṃ kalpanīyam| tathā ca jātakasaṃgrahe - 'diksthānakālaceṣṭābalayukto nāstago na ripuyuktaḥ| na parājitaśca yuddhe śubhago yastasya śobhanā hi daśā|| uktaviparītasaṃsthānāṃ na śubhāssyuśceti kīrtitaṃ pūrvaiḥ| nīcāstage'rirārśau randhre vyayabhe'tha ye balairhīnaḥ|| teṣāṃ daśāsu matimān sampattirnirdiśedyathāyogyam'| iti| iti govindasomayājikṛtau bṛhajjātakavyākhyāyāṃ daśādhyāvyākhyāyāṃ navamādhyāyaḥ
Linked texts (1)
- Bṛhajjātaka — Varāhamihira, Sanskrit