Pramāṇa · Search · About · API

Suryasiddhanta 2.57

Gūḍhārthaprakāśaka 2.57

Language
Sanskrit

2.57

bhaumaśanigurūṇāṃ ye pātā madhyādhikārāvagatāsteṣāṃ śīghrajaṃ phalaṃ svagrahasambandhicaturthakarmasthaśīghraphalaṃ pūrvasiddhaṃ grahavadgrahe yathā saṃskṛtaṃ tathā saṃskāryam | grahaśīghraphalaṃ grahe cedyutaṃ tadā tatpāte tadeva phalaṃ yojyaṃ ceddhīnaṃ tadā hīnaṃ kāryamityarthaḥ | budhaśukrayostṛtīyakaṃ tṛtīyakarmasambandhi māndaṃ phalaṃ tatpātayorviparītaṃ saṃskāryaṃ budhaśukrayormandaphalaṃ dhanamṛṇaṃ cet tatpātayostadeva phalamṛṇadhanaṃ krameṇa kāryamityarthaḥ | anuktatvāccandrasya yathāgata eva pāto jñeyaḥ | spaṣṭagrahāt svasya phalasaṃskṛto yaḥ pātastena hīnādbhujajyā | budhaśukrayorviśeṣamāha | śīghrāditi | śukrabudhayoḥ śīghroccāt pātena hīnādbhujajyā na pātonabudhaśukrābhyāṃ bhujajyā | viśeṣasya sāmānyabādhakatvāt | arthād pūrvoktaṃ candrabhaumaguruśanīnāṃ siddham | madhyādhikāroktasvamadhyamavikṣepakalābhirguṇyā caturthakarmaṇi yaḥ śīghrakarṇastena bhaktā phalaṃ grahāṇāṃ vikṣepakalāḥ sphuṭā bhavanti | nanu candrasya śīghrakarṇāsambhavāt tatpātonnatabhujajyā khabhaguṇitā kena bhājyetyata āha | trijyayeti | candrasya vikṣepasādhane tādṛśī bhujajyā trijyayā bhājyetyarthaḥ | atropapattiḥ | yathā viṣuvadvṛttāt krāntivṛttayāmyottarabhāgau yadantareṇa yāmyottarasūtre sā dhruvābhimukhī krāntistathā krāntivṛttādvikṣepavṛttabhāgau yadantareṇa yāmyottarasūtre sa vikṣepaḥ kadambābhimukhaḥ | tathāhi | vikṣepavṛttāni grahabimbādhiṣṭhitāni sūryavyatiriktagrahāṇāṃ ṣaṇṇāṃ svakhagole bhinnāni sūryasya nityaṃ krāntivṛttasthatvameva tāni krāntivṛtte svasvagatyā protānyeva gacchanti | tatra vikṣepakrāntivṛttasampāte pātasthāne tatṣaḍbhāntarapradeśe ca sthite grahabimbe vṛttapradeśaikyādantarābhāvena grahavikṣepābhāvaḥ | yathā tasmādgrahabimbaṃ gacchati tathā grahabimbakrāntivṛttasthacihnayoryāmyamuttaraṃ vāntaraṃ krāntivṛttādgrahasya bhavati tadeva vikṣepasañjñam | sa ca pātāt tribhāntare grahe madhyādhikāroktaḥ | antarāle pātasthānādgrahacihnaṃ krāntivṛtte yadantareṇa tadantaraṃ rāśyādyātmakaṃ pātonagraharūpaṃ tadbhujajyayānupātaḥ | trijyābhujajyayā paramavikṣepastadṛṣṭyā bhujajyayā ka iti | evaṃ candrasyaiva trijyāvyāsārdhagole paramaśarasya gaṇitāgatapātasya ca lakṣitatvāt | anyeṣāṃ tu paramaśarāḥ śīghroccadevatākṛṣṭagrahabimbādhiṣṭhitakalpitavṛtte śīghrakarṇavyāsārdhe lakṣitāḥ | kathamanyathā śīghraphalasaṃskāreṇa grahasya spaṣṭatvaṃ yuktam | grahabimbasya tatsthatve tatpātasyāpi tatsthatvaṃ yuktam | grahabimbādhiṣṭhitavṛtte grahabhogasya mandaspaṣṭatvena gaṇitāgatapātānmandaspaṣṭāccharasādhanamupapannam | taduktaṃ siddhāntaśiromaṇau | mandasphuṭo drākpratimaṇḍale hi graho bhramattyatra ca tasya pātaḥ | pātena yuktādgaṇitāgatena mandasphuṭāt khecarataḥ śaro'smāt || iti | tatra spaṣṭāccharasādhanārthaṃ śīghraphalaṃ pāte saṃskṛtaṃ śīghraphalavyastasaṃskṛtaspaṣṭagrahasya mandaspaṣṭatvādyathoktasaṃskṛtapātone spaṣṭagrahe pātonamandasphuṭagrahasya siddheḥ | atha budhaśukrapātabhagaṇau vāstavau noktau | tau tu śīghrakendrabhagaṇādhikāvato gaṇitāgatapātayormadhyagrahīnaśīghroccarūpaśīghrakendrayutayordvādaśarāśiśuddhayoḥ pātatvam | tatra pūrvapātasya dvādaśaśuddhatvācchīghrakendraṃ cakraśuddhaṃ yojyamato lāghavādgaṇitāgatapātasya śīghrocconamadhyagraharūpaṃ kendraṃ yojyamayaṃ pāto mandaspaṣṭe mandaphalasaṃskṛtamadhyarūpe hīna iti grahayormadhyayornāśādyathāgatamandaphalasaṃskṛtaṃ śīghroccaṃ pātonamiti siddham | tatrāpi mandaphalaṃ pāte vyastaṃ kṛtvā tadūnaṃ śīghroccaṃ kṛtaṃ saṃskṛtapātapaṅktyāṃ saṃskṛtapātayoryuktatvāt | athaitadānītavikṣepaḥ karṇavyāsārdhavṛtte na trijyāvṛtte sphuṭagrahasthāna ataḥ karṇāgre'yaṃ pūrvānupātānītavikṣepastadā trijyāgre ka ityanupātena trijyāguṇaḥ karṇo haraḥ pūrvaṃ trijyāhara iti trijyayornāśādbhujajyā paramavikṣepaguṇitā śīghrakarṇabhakteti sarvamuktamupapannam |
atha dinarātrimānajñānārthaṃ carānayanaṃ vivakṣuḥ prathamaṃ tadupayuktāṃ spaṣṭakrāntimāha |

Linked texts (1)