Pramāṇa · Search · About · API

Suryasiddhanta 2

Gūḍhārthaprakāśaka 2

Language
Sanskrit

2.1

śīghroccamandoccapātasañjñakāḥ pūrvoktapadārthā jīvaviśeṣāḥsūryādigrahāṇāṃ gatikāraṇabhūtāḥ santi | nanu kālenaiva grahacalanaṃ bhavatīti kālo gatiheturneta ityata āha | kālasyeti | pūrvapratipāditakālasya svarūpāṇi tathā caiṣāṃ kālamūrtitvena grahagatihetutvaṃ nāsambhavatīti bhāvaḥ | nanu kālasya ghavyādimūrtitvādeṣāṃ tadātmakatvābhāvāt kathaṃ kālamūrtitvamityata āha | bhagaṇāśritā iti | bhagolasyakrāntivṛttānusṛtagrahagolasyakrāntivṛtta pradeśāśritā rāśyātmakā ityarthaḥ | tathā ca graharāśyādibhogānāṃ kālavaśenaivotpannatvāt tadātmakānāṃ kālamūrtitvamiti bhāvaḥ | nanu dṛśyante kuto netyata āha | adṛśyarūpā iti | vāyavīyaśarīrā avyaktarūpatvādapratyakṣā iti bhāvaḥ | evaṃ ca grahāṇāmuccādisadbhāvāt spaṣṭakriyotpanneti tātparyam |
athānayoruccapātayormadhya uccayorgatihetutvaṃ pratipādayati |

2.2

teṣāmuccasañjñakajīvānāṃ vāyurūpā ye raśmayo rajjavastābhirbaddhā bimbātmakagrahāstairuccasañjñakajīvaiḥ savyavāma hastairuccabaddhatvena hastabāhulyādvahuvacanaṃ hastābhyāmityarthaḥ | svadiṅmukhaṃ svābhimukhaṃ yathāsannaṃ grahabimbaṃ bhavati tathā prāk paścāt pūrvapaścimamārgābhyāmityarthaḥ | apakṛṣyante ākṛṣyante | ayamabhiprāyaḥ | bhacakragolasyakrāntivṛttānusṛtagrahākāśagolāntargatakrāntivṛtte kakṣārūpe svasvapradeśe grahoccapātāstiṣṭhanti | tata bimbavyāsonakakṣākārasūtraṃ pravahavātvatiriktāvāyurūpaṃ svatorgāta svasthāne kampamānaṃ grahabimbavyāse pūrvāpare protamuccajīvahastadvayāntargatamasti | atha grahiviṃbamuccasthānāt pūrvasmin svaśaktyā gacchadapi vāmahāsasthitasūtreṇoccasthānāt pūrvarūpeṇa grahasthānāt paścimarūpeṇa bṛhatsūtrāvayavātmakena svasthānāt paścāt svābhimukhamapakṛṣyate nirantaramuccadevataiḥ svaśaktyā yāvat ṣaḍbhāntaraṃ tayoḥ | atrāntaraṃ tanmānenākarṣaṇasambhavāt pūrvasmin gacchadgrahabiṃbaṃ savyahastasthitasūtreṇoccasthānāt paścimarūpeṇa grahasthānāt pūrvarūpeṇa bṛhatsūtrāvayavātmakena svasthānāt pūrvasmin svābhimukhamākṛṣyate svaśaktyā nirantaraṃ yāvadantaraṃ prāgvattayoriti |
athaita ekarūpāṃ pūrvādhikārāvagatāṃ gatiṃ tyaktvā pratyahaṃ vilakṣaṇāṃ gatiṃ prāptā grahā ityata āha ||

2.3

pravahākhyaḥ pravahasañjñako marudvāyuḥ paścimābhimukhamemastān grahān tukārāduccāni svoccābhimukhaṃ svasya pravahabhramaṇenoccaṃ bhāvapradhānanirdeśāduccatā yasyāṃ diśi tat svoccaṃ pūrvadik pūrvabhāga eva grahāṇāṃ pravahabhramaṇenagragamanadarśanāt tatsanmukhaṃ pūrvadiśīti tātparyārthaḥ | īrayet paścimābhimukhabhramaṇasiddhaprāggatagrahavilaṃbanarūpeṇa cālayatītyarthaḥ | ataḥ kāraṇāt te grahāḥ pūrvāparotkṛṣṭā uccadevataiḥ pūrvapaścimadiśorākṛṣṭāḥ pṛthagvidhāṃ prathamāvagataikarūpabhinnaprakārāvagatāṃ pratidinavilakṣaṇāṃ gatiṃ gamanakriyāṃ yānti prāpnuvanti | atravalaṃbana-
nākarṣaṇābhyāṃ pratidinaṃ grahāṇāṃ gateranyādṛśatvaṃ tadanusāreṇa grahacārajñānaṃ yuktamiti grahāṇāṃ spaṣṭakriyotpanneti bhāvaḥ | yadvā | nanu vāyurajjubhiḥ kathaṃ grahāṇāmākarṣaṇaṃ sambhavati tadrajjūnāṃ viralatayā ghanībhūtatvābhāvenākarṣaṇā yogyatvādityata āha | pravahaśceti | uccadevatāhastadvayasthitakakṣākārasūtraṃ vāyuḥ pravahavāyurbandhanāt pravahasañjño na paścimābhimukhabhramapravahātmakastān grahān svābhimukhaṃ svoccadevatāsthānasammukhamīrayet prerayati cālayati | tukārāduccasthānāt pūrvasthite grahe vāyuḥ paścimagatyā grahaṃ cālayati paścimasthe vāyuḥ pūrvagatyā grahaṃ cālayatītyarthaḥ | tathā ca kakṣākārasūtraṃ tadā tadā tathā tathā bhramatīti devatairākṛṣyata ityupacāro'cyata iti bhāvaḥ | ata eva grahāṇāṃ spaṣṭakriyotpannetyāha | pūrvāparāmakṛṣṭā iti | uccadaivataiḥ pūrvāparadiśayorakṛṣṭā grahāḥ pṛthagvidhāṃ madhyamātiriktaprakārāṃ gatiṃ gamanakriyāṃ yānti | ato na kevalaṃ madhyakriyayā nirvāhaḥ |
atha prāk paścādapakṛṣyanta ityuktaṃ viśadayati |

2.4

grahasthānāt pūrvabhāgastharāśiṣaṭkasthita uccasañjño jīvo grahabimbaṃ pūrvadigabhimukhaṃ svābhimukhaṃ karṣatyākarṣati | aparārddhastho grahasthānāt paścimabhāgastharāśiṣaṭkasthita uccasañjño jīva ityarthaḥ | grahabimbaṃ paścānmukhaṃ paścimadiabhimukhaṃ svābhimukhaṃ taddahākarṣatītyarthaḥ |
atha pūrvoktasiddhaṃ phalitamāha |

2.5

svoccajīvākarṣitā grahāḥ pūrvābhimukhaṃ bhagaṇai rāśibhirbhagolasyakrāntivṛttānusṛtasvākāśagolāntargatakrānti vṛtte dvādaśarāśyantike yadvāśivibhāgairityarthaḥ | yadyatsaṅkhyāmitaṃ gacchanti tattatsaṅkhyāmitaṃ bhāgādikaṃ phalarūpaṃ teṣu pūrvāvagatagraharāśyādibhogeṣu dhanaṃ yojyam | paścānmukheṣu paścimākarṣitagrahapūrvāvagatarāśyādibhogeṣu tukārādyatsaṅkhyāmitaṃ phalarūpaṃ paścimataḥ gacchanti tadityarthaḥ | ṛṇaṃ hīnamiti | etat pūrvaiḥ kathitam |
atha pātānāṃ grahavikṣeparūpagatihetutvaṃ pratipādayati |
syādetat mandamucce devatayoraviśeṣāt sūryacandrayoḥ | phalaṃ kuto na bhavatītyata āha |

2.6

candrādīnāṃ viravigrahāṇāmapakramāt krāntivṛttasthasvasvagrahabhogasthānāddakṣiṇottarato dakṣiṇasyāmuttarasyāṃ vā diśi | apiśabdaḥ pūrvāparābhyāṃ samuccayārthakaḥ | eva gaṇitāgataḥ pātaḥ pātaśaśyādibhogasthānam | atrāpyapiśabda uccena samuccayārthako'nveti | evamuccena pūrvāparayoḥ phalotpannaṃ bhavati tathetyarthaḥ | vikṣepaṃ vikṣepaṇaṃ svaraṃhasāṃlavegena vikṣipati karoti | viśiṣṭavācakānāṃ padānāṃ viśeṣaṇavācakapadasamavadhāne viśeṣyamātrārthatvāt | candrādīn vikṣipatīti tātparyārthaḥ | nanūccena svādhiṣṭhitajīvadvārā grahākarṣaṇaṃ kriyate | tathā pātenācetanatvāddegābhāvena grahavikṣepaṇaṃ kartumaśakyamityata āha | rāhuriti | pātasthānādhiṣṭhātrī devatā rāhuḥ jīvaviśeṣastadrūpātastu daityaviśeṣo rāhuḥ | rahati tyajati grahamiti rāhuriti vyutpatteḥ |
athaitadviśadayati |
sūryo maṇḍalasya bimbasya mahattvādgurutvarūpāt svalpamitaragrahāpekṣayālpaṃ paramaphalam | evakāro nirdhāraṇe'pakṛṣyate uccajīvenākṛṣyate | candro maṇḍalālpatayā bimbasya laghutvena tataḥ sūryaphalādadhikaṃ paramaphalamuccajīvenākṛṣyate |
atrāta eva bhaumādīnāmalpamūrtitvāhābhyāṃ phalādhikyatvaṃ vadaṃstautvāha |

2.7

aparāṅ‌go grahasthānāt paścimavibhāgasthitasagaṇardhātmakarāśiṣaṭ‌kasthito rāhurgrahabimbaṃ svarāśyādibhogasthānādyatpradeśāduttaradigabhimukhaṃ vikṣipati vikṣepākāreṇa tyajati | prāgbhagaṇārdhasthaḥ grahasthānāt pūrvavibhāgasthitarāśiṣaṭ‌kamedhyasthito dakṣiṇasyāṃ diśyapakrarṣati vikṣipatī |
atha budhaśukrayorviśeṣamāha |

2.8

budhaśukrayoḥ śīghroccājjātyabhiprāyeṇaikavacanam | budhaśukrayoḥ pāto jātyabhiprāyeṇaikavacanam | tadvat parārdhapūrvārdhabhagaṇārdhamadhye yadā yatkāle sthitastatkālāt yatkāle pātākhyamityarthaḥ | tau budhaśukrau yathoktavat pūrvārdhaparārdhakrameṇa dakṣiṇottarayorvikṣipyete vikṣipāntareṇa tyajyete | nanūccāt tadvadavasthitapāto saṃbandhābhāvādbudhaśukrau dakṣiṇottarayoḥ kathaṃ tyajato'nyathā vaiyadhikaraṇyenātiprasaṅgāpattirityataḥ kāraṇamāha | tacchī-
tacchīghrākarṣaṇāditi | śīghghapātābhyāṃ śīghra mandoñcenākarṣaṇaṃ tasmāt pātasthānādhiṣṭhāṭadevatābhyāṃ savyetarasthityanusāreṇa devāsurarūpātivegākarṣaṇarūpanādityarthaḥ | ato budhaśukrāvuktavaduttaradakṣiṇakrameṇa vikṣipyete | atra pātamabdena cakraśodhitapāto bodhyaḥ | anyathā grahoccaśīghroccarūpakendrayojanasyopapattisiddhatvena śīghrocconagraha rūpakendrayojanoktyanupapatteḥ | tathā ca sarvagrahasādhāraṇaṃ vikṣepakathanaṃ pātabhedadarśanārthaṃ budhaśukrayoḥ pṛthaguktam | na hyasmāt padye dvayayorvikṣepaṇaṃ pratīyate yena prāguktasarvatrilopāśaṅkanaṃ śaṅkanīyam | pātabhedoktikāraṇaṃ ca | atra svapātaśravaṇāḥ paṭhitā bhṛgujñayos te śīghrakendrabhagaṇairadhikā vyataḥ syuḥ || svalpāḥ sukhārthamuditāścalakendrayuktā pātau tayoḥ paṭhitacakrabhavau vidheyau iti bhāskarācāryoktamiti dik |

2.10

bhaumādayaḥ pañca grahā alpamūrtitvāllaghutarabimbatvācchīghramandoccasañjñakaiḥ śīghroccamandoccasañjñairdevataiḥ sudūramatyantaṃ bahupakṛṣyante | ata evātivegitā atyantavegaḥ sañjāto yeṣāṃ te bimbalaghutvenoccadvayākarṣaṇena ca bahuparamaphalā ityarthaḥ | nanu sūryacandrayoḥ kakṣākāravilakṣaṇapravahavāyucalanena phalotpādanaṃ yuktaṃ bhaumādīnāṃ tu pratyekamuccadvayasadbhāvādvāyuraśmyākarṣaṇāsambhavena kakṣākārapravahavilakṣaṇavāyucalanena phalotpādanārthamaṅgīkṛtaṃ kathaṃ saṅgacchati | uccadvayasthānasyaikatvābhāvāt | na hyekameva vāyumaṇḍalaṃ yugapadviruddhagatyorāśrayaṃ khato bhavitumarhatīti cenna bhaumādīnāṃ śīghramandoccadevatādvayena tatsvasvamārgeṇa grahabimbākarṣaṇasyaiva svaśaktyā racanāt | na vāyumaṇḍalacalanakalpanaṃ sūryacandrayorapyevamevāṅgīkāre bādhakābhāvācca | vāyumaṇḍalakalpanaṃ tu tadvātaraśmītyuktānupapattyānatiprayojanam | tadvātaraśmibhirbaddhā ityasya pañcigrahamoktapravahavāyau svasvākāśagole samasūtrasambandhena sthitā iti grahasthitikharūpoktyā samarthanāt | na hi tadvakta hetugarbhaṃ yenānupapattiḥ śaṅkanīyā | uccadevatākalpanenākāśasthagrahāṇāṃ tattaddatayā svaśaktyā tadākarṣaṇāt phaladvayasaṃskārarūpaikaphalotpādanaṃ saṅgacchate | ata eva svacaṃ grahabimbamotaṃ kakṣākāramiti kalpanamapi nirastam | uccadayāt tulyākarṣaṇena viruddhakarṣaṇena ca sūtramaṇḍalībhramāpatteriti |
athaitadupasaṃharati |

2.11

ataḥ pūrvoktasudūrākarṣaṇapratipādanāt teṣāṃ bhaumādīnāṃ gativaśādākarṣaṇotpannacalanavaśāt sumahadatyadhikaṃ phalaṃ dhanarṇaṃ svoccāpakṛṣṭatyādinā bhavati | nanvākarṣaṇotpannacalanaṃ kathaṃ napratyakṣamityata āha | ākṛṣyamāṇā iti | tairūccapātadevairevamuktaprakāreṇākṛṣyamāṇā ākṛṣṭāḥ ete bhaumādayo vyomni svasvākāśagole'nilāhatāḥ paścimābhimukhānavaratapravahavāvvāghātā yānti gacchanti | tathā cāvalambanotpannapūrvagatiyathā na pratyakṣā tathā pūrvagativirutyātmakametadākarṣaṇacalanamaniyataṃ pravahavāyubhramaṇaprābalyādapratyakṣamiti bhāvaḥ |
athaivaṃ gatikāraṇasattve'grahāṇāṃ bhaumādīnāṃ phalitakā gatiraṣṭabhedātmiketyāha |

2.12

bhaumādigrahāṇāṃ raviravindrāṇāmaṣṭaprakārā gatiḥ phalitā | tatra vakretyādisametyantaṃ ṣaṭprakārā gatiḥ śīghratarā śīghreti gatidvayam | tathā samuccaye | āsāṃ svarūpajñānamagre sphuṭam |
athenāmaṣṭadhā gatiṃ bhedadvayena kroḍayati |

2.13

tatrāṣṭavidhagatiṣvatiśīghretyādisametyantā ityevaṃ pañcadhā gatiḥ | ṛjvī mārgī gatirjñeyā yā gatiḥ sānuvakragānuvakragamanena saha vartamānā pūrvaśloke'nuvakragatervakrakuṭilamadhyābhidhānādubhayathāsannatvācca vakrānuvakrā kuṭileti gatirvakrā jñeyā tathā ca grahāṇāṃ mārgī vakreti gatidvayam |
atha grahāṇāṃ spaṣṭakriyāṃ pratijānīte |

2.14

nityaṃ pratyahaṃ tattadgativaśāt tāstā gataya ekasmin dine śīghrāparadine'tiśīghretyādinā yasmin dine yā gatistatsattvanvānurodhādityarthaḥ | grahāḥ sūryādayo yathā yena prakāreṇa dṛktulyatāṃ vedhitagrahasamatāṃ gacchanti tat tādṛśaṃ sphuṭīkaraṇaṃ spaṣṭakriyāgaṇitaprakāramādarādatyantābhiniveśādetenāsaṅgatatvanirāsaḥ | pravakṣyāmi sūkṣmatvenakathayāmi |
atha tatra prathamaṃ jyāsādhanārthaṃ jyārdhapiṇḍān vivakṣustadānayanaṃ ślokābhyāmāha |

2.16

ekarāśiliptānāmaṣṭādaśaśatānāmaṣṭamoṃ'śastattvāśvi-
mitaḥ prathamamādyaṃ jyārdhaṃ sampūrṇajīvādhapiṇḍakaḥ kathyate | taibhinaiḥ | tataḥ prathamajyārdhāt tena prathamajyārdhena bhaktāllabdhena hīnamanyasyāprasaṅgāt prathamajyārdhamanena yuktaṃ tat prathamajyārdhaṃ dvitīyakaṃ jyārdhaṃ bhavati | dviguṇaprathamamekonam | tṛtīyādīnāmānayanārthamuktaprakāramatidiśati | ādyeneti | prathamajyārdhapiṇḍena | evamuktarītyā kramāt siddhapiṇḍān bhaktvā labdhairumamādyaṃ khaṇḍamanena yutāḥ khaṇḍakā asiddhāvyavahitasiddhajyārdhapiṇḍā asiddhapiṇḍā bhavanti | yathā prathamakhaṇḍaṃ 225 prathamabhaktaṃ phalaṃ 1 dvitīyakhaṇḍaṃ 449 prathamabhaktaṃ phalaṃ dvayaṃ 2 ardhādhikāvayavasyaikādhikatvena grahasya sāmpradāyikatvāt | phalaikyo'naṃ prathamaṃ 222 anena dvitīyakhaṇḍo 449 yutastṛtīyaṃ 671 etamidaṃ prathamakhaṇḍabhaktaṃ phalaṃ 3 anena pūrvaphalaikyaṃ 3 yutaṃ jātaṃ 6 sarvvaphalaikyamanena prathamaṃ khaṇḍaṃ hīnaṃ 219 anena tṛtīyaṃ 671 yutaṃ caturthaṃ 890 evamidaṃ prathamakhaṇḍabhaktaṃ phalaṃ 4 pūrvalabdhaikyonaprathamakhaṇḍarūpaṃ 219 jyāntararūpakhaṇḍakamanena 4 hīnaṃ 215 anena caturthaṃ yutaṃ pañcamaṃ 1105 evamagre'pi | athoktarītyāsaṅkhyakhaṇḍānāṃ sambhavāt khaṇḍaniyamamāha | syuriti | evaṃ caturviṃśatyasaṅkhyakā jyārdhapiṇḍāḥ kāryā na tadadhikāḥ | atra | ekaviṃśācca viṃśācca ṣaṣṭhāt pañcadaśādapi | saptamāddvādaśāt saptadaśānnārdhottaraṃ matam || iti brahmasiddhāntoktasthale'rdhādhikāvayavasyaikādhikatvena na graha iti dhyeyam | gaṇitasyāviplutatvāt siddhāḥ pikhaṇḍāḥ kathaṃ noktā ityata āha | kramāditi | amī siddhāḥ piṇḍāḥ kramāt samanantaramevocyante | atropapattiḥ | samāyāṃ bhūmau vṛttaṃ bhagaṇakalāṅkitaṃ tiryagūrdhvādharavyāsaśritarekhābhyāṃ caturbhāgaṃ kāryaṃ tatorddharekhāsaktaparidhipradeśādubhayatra samavibhāgaṃ vigaṇayya tadagrayorbaddhaṃ sūtraṃ vṛtte dviguṇavibhāgamitasampūrṇacāpasya sampūrṇajyā | atra gaṇita ūrddharekhāto'rdhajyāyā eva prayojanāt tadardhacāpasya tadardhamardhajyā | evaṃ vṛttacaturthāṃśa ūrddharekhāto'bhīṣṭāṃśānāṃ cāpārdhākārāṇāmardhajyā abhīṣṭā gaṇyāḥ | tatra bhagavatā svecchayā vṛttacaturthāṃśe trirāśimite caturviṃśajjyāḥ kalpitāstajjñānaṃ tu vṛtte cakrakalānāmaṅkitatvāt tatparidhivyāsārdhaṃ trirāśijyāntimā | bhanandāgnimitaparidhau khabāṇasūryamito vyāsastadā cakrakalāpāradhau ka ityanupātena vyāsānayanam | yathā cakrakalāḥ 21600 khabāṇasūryaguṇāḥ 27000000 bhanandāgni 3927 bhaktā vyāsaḥ 6876 etadardhamantimā jyā 3438 atha vṛtte cāpajyayorviveke tayoratulyatvamapi bhagavatā ko'pi vṛttabhāgaḥ samo'styanyathāmalakādau sarṣapādyavasthānaṃ na syāditi matvā tadbhāgasya jyā tattulyaiveti | vṛttasya ṣaṇṇavatyaṃśo daṇḍavaddṛśyate tu saḥ | iti śākalyokteḥ | prathamajyā cakrakalādvādaśāṃśarūpaikarāśikalānāmaṣṭabhāgastattvāśvimitaḥ | etanmitameva prathamacāpamata etadantareṇābhīṣṭā jyāścaturviṃśat | atha caturviṃśatijīvānāṃ yathottaramupacayāt tadantararūmakhaṇḍānāṃ yathottaramapacayasya vṛtte jyāṅkanena pratyakṣatvājjyāntararūpakhaṇḍānāmantaraṃ yathottaramupacitamiti dvāviṃśatitrayoviṃśaticaturviṃśatijyānāmantarayorantaramidaṃ paramaṃ khaṇḍāntaraṃ sūkṣmajyotpattiprakāreṇāvagataṃ 15|
48| atha trijyayedaṃ khaṇḍakāntaraṃ tadā prathamajyayā kimityanupātena phalapramāṇayoḥ phalenāpavartya pramāṇasthāne tattvāśvino'nena bhaktā prathamajyā phalaṃ pūrvadvitīyakhaṇḍayorantaram | anena pūrvakhaṇḍaṃ hīnaṃ dvitīyaṃ khaṇḍaṃ bhavati | tatra pūrvakhaṇḍaṃ prathamajyātulyameva | dvitīyakhaṇḍaṃ prathamajyāyāṃ yutaṃ dvitīyajyā | evamasyāstattvāśvibhāgastattvaṃ dvitīyatṛtīyakhaṇḍakayorantaramanena dvitīyakhaṇḍamūnaṃ tṛtīyakhaṇḍamityanena dvitīyajyā yutā tṛtīyajyā | evaṃ caturthyādyāḥ| tatra pūrvamardhābhyadhikagrahaṇenottaravādhikāntarapātasambhāvanayā kvacit kvacidardhābhyadhikāvayavasyaikādhikatvenāgraha ityupapannaṃ ślokadvayam |
athaitāḥ siddhāḥ ślokaṣaṭkena kathayannuktamajyārdhapiṇḍajñānamāha |

2.22

tathā samuccaye | etānuktān kramajyārdhapiṇḍān | utkrameṇopāntyapiṇḍādiprathamapiṇḍāntaṃ pratyekaṃ vyāsārdhāt trijyārūpaparamapiṇḍāt projjhya nyūnīkṛtya krameṇotkramajyārdhapiṇḍā bhavanti | yathā trayoviṃśatitamaṃ jyārdhamuktaṃ rūpāgnisāgaraguṇā iti vasvagnikṛtavahnaya iti paramapiṇḍādūnaṃ sat prathama utkramajyārdhapiṇḍaḥ | evaṃ dvāviṃśatitamaṃ caramācchuddhaṃ dvitīya utkramajyārdhapiṇḍaḥ | evamagre'pīti caturviṃśadutkramajyārdhapiṇḍāḥ | atopapattiḥ | jyācāpayorbāṇarūpamantaramutkramajyā | yadyapi pūrvārdhajyāvadbāṇasyārdhaṃ na sambhavatītyutkramajyāpiṇḍā iti vaktumucitaṃ notkramajyārdhapiṇḍā iti | tathāpi bhagavatānugataparibhāṣārthaṃ cāpavācyaśarāgrabhāvenotkramajyāyāḥ pūrṇaśarāṃśatvādutkramajyārdhamityuktam | atha vṛttacaturthāṃśe sarvajyāṅkanena yadaṃśānāṃ jyā trijyato hīnā tatkoṭyaṃśānāmutkramajyeti sphuṭaṃ dṛśyata ata uktajyārdhakrameṇotkramajyājñānārthaṃ vyutkrameṇa trijyāśuddhā uktapiṇḍā utkramajyāpiṇḍā ityupapannaṃ projjhyetyādi |
atha ślokapañcakenotkramajyāpiṇḍān pūrvoktasiddhān nibadhnāti |

2.26

grahaṃ rāśyādikaṃ mandoccāt prāgānītasvakīyarāśyādikamandoccabhogāt saṃśodhyonīkṛtya śīghrāt prāgānītarāśyādiśīghroccāt | caḥ samuccaye | ūnīkṛtya śeṣaṃ rāśyātmakaṃ tayoccasambandhena kendraṃ mandoccāddhīno graho mandakendram | śīghroccāddhīno grahaḥ śīghrakendraṃ bhavatītyarthaḥ | tasmāt kendrāt padaṃ rāśitrayātmakaṃ viṣamaṃ samaṃ padaṃ jñeyam | trirāśyantargataṃ cet prathamaṃ viṣamaṃ padam | tataḥ ṣaḍrāśyantargataṃ cet tryūnaṃ kendraṃ dvitīyaṃ samaṃ padam | tato navarāśyantargataṃ cet ṣaḍūnaṃ tṛtīyaṃ viṣamaṃ padam | tato navonaṃ caturthaṃ padaṃ samamityarthaḥ | tasmāt padādbhujasya jyā koṭiḥ koṭerjyā caḥ samuccaye | evakārādekādahayaṃ sādhyamityarthaḥ || atropapattiḥ | uccasthānābhimukhamukhadeva tairgrahāṇāmākarṣaṇokteruccādgrahaḥ kiyadantareṇeti jñānārthamuccahīno grahaḥ kendramuccagrahayavannāt tadākhyam | tatra bhagavatā khecchayā grahāduccaṃ yadantareṇa tat kendraṃ kṛtam | ubhayathā bhujakoṭyostulyatvāt | dvādaśarāśyaṅkite vṛtta uccasthānāccaturvibhāgātmaka ekaiko bhāgo rāśitrayātmakaḥ padasaṃjñaḥ | athoccasthānādgrahaḥ kasmin pade'stīti śūnyatriṣannavonaṃ kendraṃ kṛtaṃ jyānāṃ padāntargatatvāt | grahādhiṣṭhitapadādbhujajyākoṭijyayorjñānam |
29 || nanu pade grahasya rāśivibhāgātmakanaikatvādbhujakoṭijyayoratulyayoḥ sādhanaṃ kathamityata āha |

2.27

eta utkramajyāpiṇḍāḥ pūrvasiddhā nibaddhā mahīdhraḥ parvato bhujajyābhāve koṭyutkramajyāyāḥ paramatvācchūnyajyonā trijyā paramotkramajyāpiṇḍastrijyāyā ubhayata paramatvenārthasiddhamanyapiṇḍatvaṃ veti dhyeyam |
atha prasaṅgāt paramakrāntijyāṃ vadan krāntyānayanamāha |

2.28

sūtranaṃ caturdaśaśataṃ 1397 paramakrāntijyā tukārāccaturviṃśatyaṃśānāṃ vakṣyamāṇānayanaprakārasiddhetyarthaḥ | abhīṣṭā jyā paramakrāntijyayā guṇitā trijyābhaktā phalasya vakṣyamāṇaprakāreṇa dhanuḥ krāntiḥ kalātmikā tatsatraiḥ kathyate | atropapattiḥ | viṣuvadvṛttāt krāntivṛttabhāgasya yāmyottarasyāntaraṃ dhruvābhimukha vṛttākārasūtrekrāntiḥ | tatra sāyanameṣatulādisthāne tayorantarābhāvāt karkamakarādau tayoḥ paramāntaratvādabhīṣṭabhujajyāvaśāt krāntirupapanneti trijyātutyabhujajyayā paramakrāntijyā tadeṣṭabhujajyayā ketyanupātena phalaṃ dhruvābhimukhasūtre tadantararūpārdhacāpasyārdhajyā viṣuvadvṛttordhvādharamadhyasūtrāt taccāpaṃ tadantarakalātmikā krāntiḥ |
atha phalānayanārthaṃ kendrapadādbhujakoṭijye kārye ityāha |

2.30

viṣame pade gatādgrahasya padādito yadgataṃ rāśitribhāgātmakaṃ prāg jñātaṃ tasmādityarthaḥ | bhujajyā syāt | gamyādgatonaṃ tribhaṃ grahāt padāntāvadhikameṣyam | tasmāt koṭiḥ koṭijyā syāt | yugme same tukārāt pada eṣyādbhujajyā gatāt koṭijyā syāt | tukāro viśeṣadyotakaḥ | ekasmādevoktarītyā dvayaṃ sādhitamityarthaḥ | atropapattiḥ | viṣamapade grahoccordhvādhararekhāntarānusāreṇa phalamutpadyate tato vṛttāntastadantaramardhajyā bhujarūpā tadardhacāpaṃ tadantarāṃśā vṛttabhāgasthā gatāḥ | ūrdhvādhararekhā matsyasampannatiryagrekhāyadvayorantarabhūtaṃmardhajyāpadāntaḥ koṭijyā bhujotkramanyonavyāsārdharekhārūpakoṭitulyatvāt | tadarddhacāpaṃ bhujāgronaṃ tribhamiti gamyāt koṭijyā | samapade grahordhvādhararekhāntaraṃ tiryagardhajyā bhujajyeti tadardhaṃ cāpaṃ yadaiṣyaṃ tiryagrekhāgrahāntaraṃ tiryagardhajyākoṭitulyatvāt koṭistaccāpaṃ padagatamityupapannaṃ gatādityādi |
athābhīṣṭakalānāṃ jyāsādhanaṃ ślokābhyāmāha |

2.32

yasya rāśyātmakasya padāntargatasya jyā kartumiṣṭā tasya kalāḥ kāryāḥ | tattvāśvibhirbhaktā labdhaṃ caturviṃśajjyāpiṇḍeṣu pūrvokteṣu labdhasaṅkhyakaḥ piṇḍo gato bhavati tadagrimapiṇḍa eṣyaḥ pūrvaṃ tu svarūpotpattyarthaṃ piṇḍānāṃ jyārdhetyuktiridānīṃ tu teṣāmevārdhatyāgena jyāpiṇḍatvoktiḥ | ardhagrahaṇe gaṇitakriyāyāṃ vyākulatāpatteḥ | na tu pūrvapiṇḍāddviguṇā gaṇitakriyāyāṃ grāhyā ityāśayenārdhānuktirgauravāt | bhāge'vaśiṣṭaṃ tadgataiṣyapiṇḍayorantareṇa guṇitaṃ tattvāśvibhirbhajet tasmāt prāptaṃ yat kalādikaṃ phalaṃ tadgate jyāpiṇḍe yuktaṃ kāryam | utkramajyābhīṣṭāṃśakalānāmardhajyārūpā kramajyā bhavati | ayamuktaḥ prakāra utkramajyāpiṇḍeṣu kathitaḥ | abhīṣṭāṃśakalānāmutkramajyāpiṇḍairuktavidhinotkramajyā syādityarthaḥ| atropapattiḥ | tattvāśvikala|bhirekā jyā tadābhīṣṭakalābhiḥ ketyanupātena gatajyā tatastattvāśvikalābhirgatāgrimajyāntaraṃ labhyate tadā śeṣaklābhiḥ ketyanupātāgatalabdhena yuktābhīṣṭajyā |
atha jyāto dhanurānayanamāha |

2.33

yasya dhanuḥ karttumiṣṭaṃ tasmiñchuḍapūrvaṃ jyāpiṇḍaṃ nyūnīkṛtya śeṣaṃ pañcāśatiguṇaṃ tadvivaroddhṛtaṃ tayoḥ śuddhāśuddhapiṇḍayorantareṇa bhaktaṃ phalaṃ śuddhajyā yatamā tatamasaṅkhyā tattvāśvinoḥ saṃvarge ghāte saṃyojya siddhaṃ dhanuḥ kathyate | atropapattiḥ | jyā yatamā śuddhyati tatamāyāccāpakalāstatamasaṅkhyāguṇitatattvāśvinaḥ | jyāntareṇa tattvāśvikalāstadā śeṣajyayā ketyanupātāgataphalayutā iti vaiparītyena sugamatarā |
atha grahāṇāṃ mandaparidhyaṃśān vivakṣuḥ prathamaṃ sūryyacandrayorāha |

2.34

sūryyasya paramākarṣaṇotpannaparamapūrvāparagamanarūpaparamamandaphalāṃśānāṃ jyā paramaphalajyā tattulyavyāsārdhenotpannavṛtte kakṣāvṛttasthitāṃśapramāṇena yeṃ'śāste mandaparidhyaṃśāḥ kendrayugmapadānte nīcoccasame'rke caturdaśa candrasya tatra te dvātriṃśat | kendraviṣamapadānte nīcoccābhyāṃ tribhāntārate cakārāduktā mandaparidhyaṃśā viṃśatikalonāḥ santaḥ sūryacandrayormandaparidhyaṃśā bhavanti |
atha bhaumādīnāmāha |

2.35

bhaumasya pañcasaptatiḥ | budhasya triṃśat | gurostrayastriṃśat | śukrasya dvādaśa | śanerekonapañcāśat | pūrvoktamandaparidhyaṃśā iti vakṣyamāṇakujādīnāmiti cātrānveti | ete yugmapadānte | oje viṣamapadānte bhaumasya dvisaptatiḥ | budhasyāṣṭāviṃśatiḥ | gurordvātriṃśat | śukrasyaikādaśa | śaneraṣṭacatvāriṃśat |
atha bhaumādīnāṃ yugmapadānte śīghraparidhyaṃśānāha |

2.36

bhaumādīnāmatò mandaparidhyaṃśakathanānantaraṃ śaighrāḥ śīghraparidhyaṃśā yugmapadānte bhaumasya pañcatriṃśadadhikaṃ śatadvayam | budhasya trayastriṃśadadhikaṃ śatam | guroḥ saptatiḥ | śukrasya dvipañcādhikaṃ śatadvayam | śanerekonacatvāriṃśat |
athaiteṣāṃ viṣamapadānte śīghraparidhyaṃśānāha |
bhujakoṭijye mandaśīghrānyatarasakhandhena kendrabhujakoṭijye tadguṇe svīyasphuṭaparidhinā guṇite bhagaṇāṃśaiḥ ṣaṣṭyadhikaśatatrayeṇa bhakte bhujaphalakoṭiphale bhavataḥ | mandakendrabhujajyotpannaphalasya dhanuḥ kalādikaṃ māndaṃ phalaṃ bhavati | atopapattiḥ | kakṣāsyoccasthānasthitadevatayā svahastasthitasūtraprotaṃ grahabimbaṃ svābhimukhākarṣaṇena kakṣāsthamadhyagrahasthānāt paramaphalajyāntaritasthāna ākarṣaṇasūtramārgarūpatiryaṅ‌mārgeṇākṛṣyate | tena madhyagrahasthānīyakakṣāpradeśādantyaphalajyāvyāsārdhenotpannavṛtte bhagaṇāṃśāṅkite bhūmadhyagrahasūtre svāsaktatadvṛttapradeśarūpoccasthānāt kendrāntareṇa kakṣāviparītamārgeṇa tadvṛttaparidhau graho bhavati | tasmin nīcoccavṛtta ūrdhvarekhāgrahayostiryagantarasūtramardhajyākāraṃ paramaphalajyānuruddhaṃ bhujaphalam | tasminneva vṛtte vyāsamitatiryagrekhāgrahayorantaramūrdhvādharamardhajyākāraṃ paramaphalajyānuruddhaṃ koṭiphalam | ete tatra kakṣāsthabhujajyākoṭijyāvadbhujakoṭirūpe iti kakṣāsthabhagaṇāṃśapramāṇenaite bhujajyākoṭijyārūpe bhujakoṭī tadā kakṣāsthabhāgapramāṇānuruddhaprāguktanīcoccaparidhibhāgaiḥ ketyanupātena phalavṛttasthatvādbhujaphalakoṭiphale | tatra nīco ccaparidhivṛttasyagrahabhūgadhyasūtraṃ karṇarūpaṃ kakṣāvṛtte yatra lagnaṃ tatra spaṣṭo grahabhogaḥ | nīcoccavṛttamadhyaspaṣṭagrahabhogasthānayoḥ kakṣāvṛtte yadantarāṃśamānaṃ tatphalaṃ tadardhajyā tiryaksūtraṃ madhyagrahasyordhvādhararekhārūpamadhyasūtrāt spaṣṭagrahabhogasthānāsaktaṃ phalajyā | karṇāgre bhujaphalaṃ tadā trijyāgre kimityetadanupātāvagatākhāṃścāpaṃ phalam | tatra mandaphalajyā bhujaphalarūpā karṇānupātopekṣayā bhagavatāṅgīkṛtā | mandakarṇasya trijyāsanatvena khalpāntareṇa trijyātulyatvenāṅgīkārāt | taccāpaṃ mandaphalamityupapannaṃ sarvamuktam | bodhārthaṃ chedyakanyāsaśca yathā |

2.37

viṣamapadānte śīghrakarmaṇi śīghraphalasādhanārthaṃ paridhaya uktāḥ | ete śīghraparidhayaḥ kujādīnāmiti pūrvoktamatrānteti | bhaumasya dantāśvinaḥ | budhasya dantendavaḥ | gurordvisaptatiḥ | śukrasya ṣaṣṭyadhikaṃ śatadvayam | śaneścatvāriṃśat | atra kīrtitā ityanena yugmānte phalābhāvādeva paridhayaḥ kathaṃ sambhavanti | ato viṣamapadānte paramaphalasya sattvāt tatraiva yuktāḥ paridhayaḥ śaniṃmandaśīghraparidhyoḥ krameṇādhikanyūnatvaṃ ca saṃjñāvyāghātādayuktamityādi nāśaṅkanīyamāgamaprāmāṇyāt | śrutiryatra pramāṇaṃ syādyuktiḥ kā tatra nārada | iti brahmasiddhāntokteśceti sūcitam |
athābhīṣṭakendrasambandhena paridhimānānayanamāha |

2.38

bhujajyā yatparidhiḥ sphuṭīkartumiṣyate tatkendrasya mandaśīghrānyatarasya bhujajyaujayugmāntaraguṇā viṣamasamapadāntīyakendrīyaparidhyorantareṇa guṇitā trijyā bhaktā phalaṃ yugmavṛtte kendrayugmapadāntīyaparidhau | ojāt kendrīyaviṣamapadāntīyaparidheḥ sakāśādūnādhike krameṇa dhanarṇaṃ hīne yuktamadhike hīnaṃ sphuṭaṃ paridhimānaṃ syāt | atropapattiḥ | yugmapadāntīyasyāt paridherviṣamapadāntīyaparidhiryāvatā nyūnādhikastadantaraṃ viṣamapadatvādbhujajayopacitamatastrijyātulyabhujajyayedamantaraṃ tadeṣṭabhujajyayā kimiti phalaṃ yugmaparidhau | ojaparidhernyūnatve ṛṇamadhikatve dhanamiti | viṣamapadaparidheradhikanyūnayugmaparidhāvevardhadhanaṃ kṛtamityupapannam |
atha bhujakoṭiphalānayanaṃ mandaphalānayanaṃ cāha |

2.42

śīghrasambandhikoṭiphalaṃ makarādiṣaḍbhe śīghrakendre trijyāyāṃ yojyamuktam | karkādiṣaḍbhe śīghrakendre śīghrakendrekotyutpannaṃ phalaṃ trijyāyāṃ hīnaṃ kāryam | turviśeṣe | tena mandakarmaṇye tatkriyānirāsaḥ | koṭiphalasaṃskṛtatrijyābhujaphalayorvargayoryogānmūlaṃ śīghrasūtraṃ karṇaḥ | bhujaphalaṃ trijyayā guṇyaṃ śīghrakarṇena bhaktaṃ phalasya dhanuḥ kalādi | idaṃ siddhaṃ śīghrasambandhiphalaṃ kathitam | bhaumādīnāmetacchīghraphalamādye prathame karmaṇi caturthe karmaṇi | caḥ samuccaye | kāryamevakārāddvitīyatṛtīyakarmaṇornetyarthaḥ | arthāt tatra mandamalaṃ saṃskāryamiti siddham | atropapattiḥ | mandaspaṣṭabhogasthānīyakakṣāvṛttapradeśādgrahabimbaṃ śīghro śīghroccasthānasthitataddevatayā svahastasthita sūtreṇa svābhimukhaṃ śīghrāntyaphalajyāntareṇākṛṣyate | tena mandaspaṣṭasthānācchīghrāntyaphalajyayā vṛtte bhāṃśāṅkite śīghranīcoccasañjñe pūrvarītyā śīghroccasthānācchīghrakendrāntareṇa kakṣāmārgavaiparītyena grahabimbaṃ bhavati | tatra pūrvavat koṭiphalabhujaphale koṭibhujau kakṣāsthatiryagrekhātaḥ śīghranīcoccavṛttatiryagvyāsarekhātrijyāntareṇeti trijyākoṭiphalayogo makarādau | karkādau koṭiphalonatrijyā śīghranīcoccaparidhisthagrahakakṣātiryagrekhayorantararjusūtrarūpā koṭiḥ | koṭimūlamadhyayorantaraṃ kakṣātiryagrekhāntargataṃ bhujaphalatulyaṃ bhujo grahabhūmadhyasthasūtraṃ tiryak karṇaḥ| koṭibhujaphalayorvargayogamūlaṃ tataḥ kakṣāyāṃ karṇasūtraṃ yatra lagnaṃ tatra spaṣṭo grahabhogaḥ kakṣāmadhyasūtādgrahasaktāt spaṣṭabhogasthānaparyantamardhajyākāraṃ sūtraṃ śīghraphalajyā śīghrakarṇāgre bhujaphalaṃ tadā trijyāgre kimityanupātajñātā| asyāścāpaṃ mandaspaṣṭaspaṣṭagrahabhogasthānayorantararūpaṃ śīghraphalam | atha nīcoccavṛttamadhyajñānāya mandaspaṣṭajñānamāvaśyakam | tataḥ śīghraphalasaṃskāreṇa spaṣṭajñānam | tata sphuṭasādhitamandaphalasaṃskṛtamadhyagraho mandasphuṭaḥ sūkṣma itipūrvaṃ madhyagrahasyāsannasphuṭatvasiddhyarthaṃ phalayoḥ saṃskāra āvaśyakastatrāpi prathamaṃ mandaphalaṃ śīghraphalasaṃskṛtānmadhyagrahasādhitamandaphalāpekṣayā sūkṣmamiti prathamaṃ śīghraphalasaṃskṛtamadhyagrahānmandaphalaṃ śīghraphalasaṃskṛtamadhya grahe saṃskāryaṃ sphuṭāsanno bhavati |
nanu sūryyendoḥ śīghraphalābhāvāt kathaṃ spaṣṭatvaṃ bhavatītyatastaduttaraṃ vadannaitadādye kujādīnānityardhaṃ sphuṭayati |

2.43

sūryyacandrayormāndaṃ karmaikaṃ tathā cānayoḥ śīghraphalābhāvāt kevalena mandaphalenaiva spaṣṭatvam | ekamityanena sakṛnmāndaṃ phalaṃ sādhyaṃ madhyagraheṇaiva mandanīcoccamaṇḍalamadhyajñānānna karmāntarāpekṣetyupapattiḥ spaṣṭā | athānantaraṃ bhaumādīnāmucyate | prāguktaṃ sphuṭatayā kathyate | tadāha | śaighramiti | prathamatò madhyagrahāt sādhitaśīghraphalaṃ madhyagrahe saṃskāryyamasmānmandaphalamasyaiva saṃskāryyamasmāt punardvitīyavāraṃ mandaphalaṃ sādhitaṃ madhyagrahe saṃskāryaṃ mandaspaṣṭo bhavati | asmādapi śīghraphalaṃ sādhitamasyaiva saṃskārya mevamanukramāccatvāri karmāṇi bhavantīti prāguktatātparyyam |
atrātāpi viśeṣamāha |

2.44

madhyagrahe svasādhitaśīghraphalasyārdhaṃ saṃskāryam | asmāt sādhitaṃ mandasambandhyardhaphalaṃ sādhitamandaphalasyārdhamityarthaḥ | tathā yasmāt sādhitaṃ tasyaiva saṃskāryam | śīghraphalārdhasaṃskṛte saṃskāryamiti phalitārthaḥ | asmāt sādhitaṃ mandaphalaṃ sampūrṇaṃ madhyagrahe saṃskāryaṃ mandaspaṣṭo bhavati | asmāt sādhitaṃ śīghraphalaṃ sampūrṇam | caḥ samuccaye | tena mandaspaṣṭe saṃskāryam | evakārāduktarītyā siddho grahaḥ spaṣṭo nānyatheti | atopapattiḥ | mandaphalaṃ sphuṭasādhitaṃ vāstavaṃ sphuṭastu mandaphalasāpekṣa ityanyonyāśrayāt sūkṣmamandaphalasādhanamaśakyamapi bhagavatā tadāsannasādhanārthamardhasphuṭādeva mandaphalaṃ sādhitaṃ madhyagrahasādhitamandaphalāpekṣayā sūkṣmam | ardhasphuṭastu phaladvayārdhasaṃskṛto madhyagrahaḥ | atrāpi mandaphalasyārdhaṃ śīghraphalārdhasaṃskṛtāt kiñcitsūkṣmatvārthaṃ sādhitamityupapannaṃ madhye śīghraphalasyetyādi |
nanu phalayoḥ saṃskāraḥ kathaṃ kārya ityata āha |

2.45

sarveṣāṃ grahāṇāṃ śaighre karmaṇi mānde karmaṇi cakāraḥ samuccaye kalātmakaṃ phalaṃ meṣādiṣaḍbhāntargatakendre yutaṃ kāryaṃ tulādiṣaḍbhāntargatakendre hīnaṃ kāryam | cakāro vyavasthārthakaḥ | evakāraḥ phalayorānayanaprakārabhede'pi dhanarṇarītibhedavyavacchedārthakaḥ | atopapattiḥ | pūrvākarṣaṇe grahasya phalaṃ dhanaṃ paścādākarṣaṇa ṛṇamiti prāguktam | tatra grahāduccaparyyantaṃ kendre gṭahīte pūrvākarṣaṇe meṣādikendraṃ bhavati paścādākarṣaṇe tulādikendraṃ bhavatīti tathoktamupapannam |
atha grahāṇāṃ bhujāntaraphalamāha |

2.46

spaṣṭā sūryyādigrahagatiḥ sūryyasya bhujaphalena mandaphalena kalātmakena guṇitā dvādaśarāśikalābhiḥ ṣaṭśatayutaikaviṃśatisahasramitābhirbhaktā prāptaphalakalā grahe sūryyādigrahe'rkavat sūryyamandaphaladhanarṇavaśādityarthaḥ | kāryāḥ | tukārāndhanarṇaṃ saṃskāryāḥ | atropapattiḥ| ahargaṇasyaikarūpa madhyamamānena sattvāt tadutpannagrahāṇāṃ madhyamamānena yadardharātraṃ tātkālikatvaṃ siddham | madhyamamānārdharātre tu madhyamasūyyamitakrāntivṛttapradeśo'dho yāmyottaravṛtte bhavati | asmāt kālāt spaṣṭārdharātraṃ spaṣṭasūryyamitakrāntivṛttapradeśādhoyāmyottaravṛttasaṃyogarūpaṃ mandaphaladhanarṇakrameṇānantarapūrvvakāle bhavati | ato mandaphalakalābhogasambandhikālana graho'nantarapūrvvakālayoścālyaḥ spaṣṭārdharātrasamaye bhavati | etenānena karmaṇā sphuṭārdharātrakālīnagrahāḥ kriyante | sūryyaśca sphuṭārdharātrakālīna evātaḥ sūryyasya nāyaṃ saṃskāra iti parvvatoktaṃ nirastam | sūryyavyatiriktagrahā madhyārdharātre sūryyastu sphuṭārdharātra ityatāhargaṇotpannatvena sarveṣāmekakālika-
tvasiḍyā hetvabhāvāditi | tatra mandaphalakalānāṃ kālatve karāśikalābhiḥ sāyanaspaṣṭārkākrāntarāśyudayāṃsavo labhyante tadā mandaphalakalābhiḥ ka ityanupātena tato'horātrāsubhirgatikalāstadā phalakalāsubhiḥ kā iti mandaphalakalā grahe dhanarṇaṃmandaphalavaśāddhanarṇaṃ kāryā iti siddham | tatrāpi bhagavatā lokānukampayā svalpāntareṇa nākṣatradine grahagatibhogamaṅgīkṛtya cakrakalāparivartātmakanākṣatrāhorātreṇa gatikalāstadā sūryamandaphalakalānnabhaṇena kā ityekānupātāllāghavādānītāścālanakalā ityupapannam |
atha spaṣṭagatiṃ vivakṣuścandrasya prathamaṃ viśeṣamāha |
mandakarmaṇi gatimandaphalakriyānimittamityarthaḥ | grahavadgrahamandaphalānayanarītyā paridhiguṇanabhagaṇāṃśabhajanāptacāpamityātmikayā grahagateḥ sakāśāt phalaṃ grahamandagatiphalaṃ sādhyam | yathā grahamandaphalaṃ kendrabhujajyāttaḥ sādhitaṃ tathedaṃ gatiphalaṃ grahagateḥ sādhyamityarthaḥ | tathāhi grahamandaphalāntarasyaikadināntarīyasya grahagatimandaphalatvādbhujajyayorekadināntarayorantarāt phalaṃ mandagatiphalaṃ paryyavasitaṃ tatna kendrayorantarasya kendragatitvāt tajjaprayorantaraṃ tattvāśvipramāṇoktajyāpiṇḍāntaraṃ gatikalāpariṇāmitaṃ bhavati | tadevāha | dorjyāntaraguṇeti | grahamadhyagatiḥ kendragatirūpā | uccagateratyalpatvāt | dorjyāntaraguṇā bhujajyānayanāvasare yajjyāpiṇḍāntaraṃ tena guṇitā pañcākṛtibhirbhaktā punaranantaramityarthaḥ | grahamandaparidhinā sphuṭena guṇitā ṣaṣṭiyutaśatatrayeṇa bhaktā phalaṃ gatimandaphalakalāḥ | yadyapi gatijyātaḥ phalajyānayanaṃ kṛtvā taccāpaṃ gatiphalaṃ samucitam | tathāpi grahagatestattvāśvibhyo nyūnatvājjyācāpayostulyatvena tadanuktāvakṣatiḥ | candrasyatu svalpāntarāt tatkaraṇamupekṣitam | mandaspaṣṭagatisiddhyarthaṃ madhyagatau phalasaṃskāramāha | karkādāviti | tatra grahamadhyagatau pūrvānītaphalaṃ karkādiṣaḍbhāntargatakendre dhanaṃ makarādiṣaḍbhāntargatakendra ṛṇamuhyam | tukārānmandaspaṣṭagatiḥ siddhā bhavatītyarthaḥ | atropapattiḥ | ṛṇaphalopacaye pūrvaphalādagrimaphalamadhikaṃ hīnamiti phalāntaraṃ gatāvṛṇam | ṛṇaphalāpacaye pūrvaphalādagrimaphalaṃ nyūnaṃ hīnamiti phalāntaraṃ gatau dhanam | dhanaphalopacaye pūrvaphalādagrimaphalamadhikaṃ yutamiti phalāntaraṃ gatau dhanam | ṛṇaphalāpacayastu makarāditaḥ prāk tribhe | dhanaphalopacayastu tulāditaḥ prāk tribha iti karkādikendre gatiphalaṃ dhanam | dhanaphalāpacaye pūrvaphalādagrimaṃ phalaṃ nyūnaṃ hīnamiti phalāntaraṃ gatāvṛṇam | dhanaphalāpacayastu karkāditaḥ prāk tribha ṛṇaphalopacayastu meṣāditaḥ prāk tribha iti makarādikendre gatiphalamṛṇaṃ siddham |
49 || atha ślokābhyāṃ spaṣṭagatisādhanamāha |

2.47

grahagatisādhane vakṣyamāṇe gatiphalaṃ grahagateḥ sādhitaṃ tathā candragateścandragatiphalaṃ na sādhyaṃ kintu candrasya madhyamagatiḥ svasya candrasya mandaṃ mandoccaṃ tasya dinagatyā hīnā kāryā tādṛggateḥ sakāśāddorjyāntarādikaṃ dorjyāntaramādibhūtaṃ yasyaitādṛśaṃ gatiphalaṃ vakṣyamāṇaprakāre dorjyāntaraguṇā bhuktirityādau dorjyāntarādeva gatiphalotpatteḥ | siddhaṃ kṛtvā candramadhyamagatāvṛṇadhanaṃ vakṣyamāṇarītyā bhavati | atropapattiḥ | vakṣyamāṇaṃ gatiphalaṃ kendragatyopapannamityanena sūryādigrahāṇāṃ vicandrāṇāṃ mandoccagateratyalpatvāt svagatyaiva gatiphalaṃmuktam | tatra candrasya tathā sādhane bahvantarapātāt tasya mandoccagatyūnasvagatirūpakendragateḥ phalaṃ sādhitaṃ gatiphalaṃ yadgateḥ sādhyaṃ tadgatāveva saṃskāryyamiti vacyamāṇarītyudāsāya candrabhuktāvityuktamanyathā kendragatereva sphuṭatvaṃ syānna candragateriti |
atha grahāṇāṃ mandaspaṣṭagatiṃ vāsanāsūcanapūrvvagatiphalānayanapūrvvikāṃ ślokābhyāmāha |

2.51

mandaspaṣṭāṃ gatiṃ prāk siddhāṃ śīghroccagateḥ pātayitvā tatrāvaśiṣṭaṃ vijyāntyakarṇayostrijyātrijyādvitīyaśīghrakarṇayorgranthāntaraikavākyatārthaṃ trijyāśabdena dvitīyaśīghraphalakoṭijyā grāhyeti dhyeyam | antareṇa guṇayet | tatra yat siddhaṃ tacchīghrakarṇena dvitīyena bhaktaṃ phalaṃ mandaspaṣṭagatau dvitīyaśīghrakarṇe trijyādhike gṛhītaphalakoṭijyāto'dhike sati hīne ca sati dhanamṛṇaṃ krameṇa kāryaṃ spaṣṭagatiḥ syāt | nanu yadā mandaspaṣṭagatito gatiśīghraphalamadhikaṃ tadā mandaspaṣṭagatau phalamūnaṃ na syāditi tatra spaṣṭagatijñānaṃ katham | na caitadasambhaba iti vācyam | nīcāsanne grahe phalakoṭijyā śīghrakarṇāntarācchīghrakarṇasya nyūnatvāt phalasyāvaśyaṃ mandaspaṣṭagatyadhikatvasambhavādityata āha | adhika iti | mandaspaṣṭagatiḥ | adhike phale pātayitvā śeṣaṃ vakragatirviparītagatiḥ paścimagatiḥ syāt | tathā ca na kṣatiḥ | atopapattiḥ | phalāṃśakhāṅkāntaraśiñjinīghnī drāk‌kendrabhuktiḥ śrutihṛdviśodhyā | svaśīghrabhukteḥ sphuṭakheṭabhuktiḥ śeṣaṃ ca vakrā riparītaśuddhau || iti siddhāntaśiromaṇau vṛddhavasiṣṭhasiddhāntokteḥ sūkṣmaprakārastasyopapattistu taṭṭīkāyāṃ vyaktā | tatra drāk kendrabhuktyarthaṃ prathamārdhamuktam | iyaṃ gatiḥ phalakoṭijyayā guṇyā karṇabhaktā phalaṃ svaśīghroccagateḥ śodhyam | tatra prathamameva samacchedapūrvakaśodhanārthaṃ śīghroccagateḥ karṇo guṇaḥ | tatrāpi śīghroccagateḥ kendragrahagatiyogarūpatvāt khaṇḍadvayaṃ kendragatāveva phalaṃ hīnaṃ kṛtamiti karṇaguṇitakendragatiphalakoṭijyāguṇitakendragatyorantaraṃ tatrāpi guṇitayorantare'ntare vā guṇite samatvāllāghavācca phalakoṭijyākarṇāntareṇa kendragatirguṇitā karṇabhakteti taccheṣamityādihṛtamityantamupapannam | atha phalakoṭijyātulyakarṇe mukhyaprakāreṇa gatermandaspaṣṭagatitulyatayā siddhatvāt phalābhāvaḥ karṇasya nyūnatve phalasya śīghrakendragatyadhikatvāt tadūne śīghroccagatau śīghrakendragatināśādadhikasya gatiphalarūpasya mandaspaṣṭagatau hīnatvaṃ paryavasannam | karṇasyādhikatve pūrvaprakāraphalasya śīghrakendragatito nyūnatvāt tadūne śīghroccagatau yannyūnaṃ tadadhikā mandaspaṣṭagatiḥ spaṣṭagatiriti paryavasannam | tadatra śīghroccagatisthāne śīghrakendragatigrahaṇena phalaṃ gatiphalamevotpannaṃ tanmandaspaṣṭagatauphalakoṭijyātaḥ karṇasyādhikanyūnatvakrameṇa dhanamṛṇamityupapannaṃ karṇa ityādyūna ityantam | ṛṇaphalasya mandaspaṣṭagatito'dhikatve viparītaśodhanāccheṣaṃ paścimagatireva spaṣṭeti sarvamanavadyam |
atha vakragatyupapattimāha |

2.52

svaśīghroccāddūrasthitastribhādhikāntarito graho bhaumādikaḥ śithilaraśmibhiḥ śīghroccadevatāhastasthitagrahabimbaprotarajjubhiḥ savyetarākṛṣṭatanurdevatāyāḥ savyavāmabhāga ākarṣitā tanuḥ śarīraṃ bimbarūpaṃ yasyāsau yadā tadā vakragatiḥ syāt | ayaṃ bhāvaḥ | tribhādūnāntarito graho vṛttākārasūtrai raśmithilairdevatairyathākarṣituṃ śakyate tathā tribhādhikāntarito graho daivatairvṛttākārasūtraiḥ śithilairākarṣituṃ na śakyate'to'lpadhanarṇaphalasthāne graho vakrībhavati | ākarṣaṇotkarṣābhāvena vṛttamārge vastuno nīcagāmitvasambhavāditi |
atha yatkendrāṃśeṣu gatiphalamṛṇaṃ mandaspaṣṭagatitulyaṃ bhavati tān vakrārambhabhāgāṃstadantabhāgāṃśca vinā gatisādhanaprakāraṃ grahavakratadantajñānārthaṃ ślokābhyāmāha |

2.54

bhaumādyā grahāścaturthakarmasu kendrāṃśaiḥ śīghrakendrāṃśaiḥ kṛtartucandrairityādyuktarūpaiḥ krameṇa vakriṇo bhavanti | svakīyaiḥ svakīyaistaiḥ kendrāṃśairuktatulyaiścakrāddvādaśarāśibhāgebhyaḥ ṣaṣṭiyutaśatatrayebhyo viśodhitairhīnairavaśeṣasamānaiḥ svakīyaiścaturthakendrāṃśaiḥ | tukāraḥ kramārthe | bhaumādayo vakratvaṃ tyajanti | parivarte vāradvayaṃ bhujatulyatvena nīcāsanne mandaspaṣṭagatitulyagatiphalasya sambhavāditi |
atha vakrāntabhāgānāmatulyatve kāraṇāntaramapyāha |

2.55

śīghrakendrasya saptame rāśau śukrabhaumau vakratvaṃ tyajataḥ | aṣṭame rāśau gurubudhau vakratyajanārhau | atra śukragurvoḥ pūrvoddeśa itarāpekṣayābhyarhitatvajñāpakaḥ | navame rāśau śanirvakratvaṃ tyajati | turevārthe | tena śanireva tatra vakratvaṃ tyajati nānye | atra kāraṇamāha | mahattvāditi | anyeṣāṃ śīghraparidheḥ prāguktasya mahattvācchaniśīghraparidheradhikatvāt | tathā ca paridhyadhikatvena pūrvameva vakratyajanamata eva bhaumaśukrayorbudhagurubhyāṃ prathamoddeśaḥ | śanestu sutarāṃ budhagurvoḥ śanitaḥ pūrvoddeśaḥ | bhṛgubhūsutau jīvaśaśijāvityatra paridhyadhikatvena śukragurvoḥ prathamaṃ kevalamuddeśo na bhāgānāmalpatvakrama iti bhāvaḥ | nanu paridhyadhikatve pūrvapūrvarāśau vakratyajane kopapattiriti cecchṛṇu | śūnyagatisambaddhaśīghrakarṇāt phalāṃśakhāṅkāntaretyādervilomavidhinā śīghroccagateḥ phalakoṭijyāsyāḥ phalajyāsyāstrijyābhyastaṃ bhujaphalaṃ calakarṇavibhājitamityasya vilomavidhinā bhujaphalamasmāt tadguṇe bhujakoṭijye bhagaṇāṃśavibhājite ityasya vilomaprakāreṇa bhujāṃśajñānārthaṃ bhaumādīnāṃ bhujajyā uttarottaramadhikāḥ śīghraparidhibhyo yathottaramapacayavadbhyo harebhyo labdhatvādaharādhikanyūnatvābhyāṃ phalayornyūnādhikatvaniścayāt tāsāṃ cāpāni bhujabhāgā yathottaramadhikā vakrārambhe tadante ca tulyā ata eva tṛtīyapade vakrāntatvādbhujabhāgāḥ ṣaḍyutā yathottaramadhikaṃ śīghrakendraṃ teṣāṃ vakrānte bhavati | vakrārambhasya dvitīyapade sambhavādbhujabhāgahīnāḥ ṣaḍrāśayasteṣāṃ vakrārambhe yathāpacitaṃ kendraṃ bhavati | tat tannarītyā bhaumaśukrayoḥ ṣaṣṭharāśau budhagurvoḥ pañcamarāśau śaneścaturtharāśāviti jñeyam | idaṃ bhagavatā vinā cakraśodhanamāpātataḥ śīghrakendrarāśijñānādvakrāntajñānaṃ lokānukampārthamanatiprayojanamuktamiti dhyeyam |
atha candrādigrahāṇāṃ vikṣepasādhanaṃ ślokābhyāmāha |

2.56

atha caropayuktāṃ krāntijyāṃ dyujyāṃ cāha |

2.57

bhaumaśanigurūṇāṃ ye pātā madhyādhikārāvagatāsteṣāṃ śīghrajaṃ phalaṃ svagrahasambandhicaturthakarmasthaśīghraphalaṃ pūrvasiddhaṃ grahavadgrahe yathā saṃskṛtaṃ tathā saṃskāryam | grahaśīghraphalaṃ grahe cedyutaṃ tadā tatpāte tadeva phalaṃ yojyaṃ ceddhīnaṃ tadā hīnaṃ kāryamityarthaḥ | budhaśukrayostṛtīyakaṃ tṛtīyakarmasambandhi māndaṃ phalaṃ tatpātayorviparītaṃ saṃskāryaṃ budhaśukrayormandaphalaṃ dhanamṛṇaṃ cet tatpātayostadeva phalamṛṇadhanaṃ krameṇa kāryamityarthaḥ | anuktatvāccandrasya yathāgata eva pāto jñeyaḥ | spaṣṭagrahāt svasya phalasaṃskṛto yaḥ pātastena hīnādbhujajyā | budhaśukrayorviśeṣamāha | śīghrāditi | śukrabudhayoḥ śīghroccāt pātena hīnādbhujajyā na pātonabudhaśukrābhyāṃ bhujajyā | viśeṣasya sāmānyabādhakatvāt | arthād pūrvoktaṃ candrabhaumaguruśanīnāṃ siddham | madhyādhikāroktasvamadhyamavikṣepakalābhirguṇyā caturthakarmaṇi yaḥ śīghrakarṇastena bhaktā phalaṃ grahāṇāṃ vikṣepakalāḥ sphuṭā bhavanti | nanu candrasya śīghrakarṇāsambhavāt tatpātonnatabhujajyā khabhaguṇitā kena bhājyetyata āha | trijyayeti | candrasya vikṣepasādhane tādṛśī bhujajyā trijyayā bhājyetyarthaḥ | atropapattiḥ | yathā viṣuvadvṛttāt krāntivṛttayāmyottarabhāgau yadantareṇa yāmyottarasūtre sā dhruvābhimukhī krāntistathā krāntivṛttādvikṣepavṛttabhāgau yadantareṇa yāmyottarasūtre sa vikṣepaḥ kadambābhimukhaḥ | tathāhi | vikṣepavṛttāni grahabimbādhiṣṭhitāni sūryavyatiriktagrahāṇāṃ ṣaṇṇāṃ svakhagole bhinnāni sūryasya nityaṃ krāntivṛttasthatvameva tāni krāntivṛtte svasvagatyā protānyeva gacchanti | tatra vikṣepakrāntivṛttasampāte pātasthāne tatṣaḍbhāntarapradeśe ca sthite grahabimbe vṛttapradeśaikyādantarābhāvena grahavikṣepābhāvaḥ | yathā tasmādgrahabimbaṃ gacchati tathā grahabimbakrāntivṛttasthacihnayoryāmyamuttaraṃ vāntaraṃ krāntivṛttādgrahasya bhavati tadeva vikṣepasañjñam | sa ca pātāt tribhāntare grahe madhyādhikāroktaḥ | antarāle pātasthānādgrahacihnaṃ krāntivṛtte yadantareṇa tadantaraṃ rāśyādyātmakaṃ pātonagraharūpaṃ tadbhujajyayānupātaḥ | trijyābhujajyayā paramavikṣepastadṛṣṭyā bhujajyayā ka iti | evaṃ candrasyaiva trijyāvyāsārdhagole paramaśarasya gaṇitāgatapātasya ca lakṣitatvāt | anyeṣāṃ tu paramaśarāḥ śīghroccadevatākṛṣṭagrahabimbādhiṣṭhitakalpitavṛtte śīghrakarṇavyāsārdhe lakṣitāḥ | kathamanyathā śīghraphalasaṃskāreṇa grahasya spaṣṭatvaṃ yuktam | grahabimbasya tatsthatve tatpātasyāpi tatsthatvaṃ yuktam | grahabimbādhiṣṭhitavṛtte grahabhogasya mandaspaṣṭatvena gaṇitāgatapātānmandaspaṣṭāccharasādhanamupapannam | taduktaṃ siddhāntaśiromaṇau | mandasphuṭo drākpratimaṇḍale hi graho bhramattyatra ca tasya pātaḥ | pātena yuktādgaṇitāgatena mandasphuṭāt khecarataḥ śaro'smāt || iti | tatra spaṣṭāccharasādhanārthaṃ śīghraphalaṃ pāte saṃskṛtaṃ śīghraphalavyastasaṃskṛtaspaṣṭagrahasya mandaspaṣṭatvādyathoktasaṃskṛtapātone spaṣṭagrahe pātonamandasphuṭagrahasya siddheḥ | atha budhaśukrapātabhagaṇau vāstavau noktau | tau tu śīghrakendrabhagaṇādhikāvato gaṇitāgatapātayormadhyagrahīnaśīghroccarūpaśīghrakendrayutayordvādaśarāśiśuddhayoḥ pātatvam | tatra pūrvapātasya dvādaśaśuddhatvācchīghrakendraṃ cakraśuddhaṃ yojyamato lāghavādgaṇitāgatapātasya śīghrocconamadhyagraharūpaṃ kendraṃ yojyamayaṃ pāto mandaspaṣṭe mandaphalasaṃskṛtamadhyarūpe hīna iti grahayormadhyayornāśādyathāgatamandaphalasaṃskṛtaṃ śīghroccaṃ pātonamiti siddham | tatrāpi mandaphalaṃ pāte vyastaṃ kṛtvā tadūnaṃ śīghroccaṃ kṛtaṃ saṃskṛtapātapaṅktyāṃ saṃskṛtapātayoryuktatvāt | athaitadānītavikṣepaḥ karṇavyāsārdhavṛtte na trijyāvṛtte sphuṭagrahasthāna ataḥ karṇāgre'yaṃ pūrvānupātānītavikṣepastadā trijyāgre ka ityanupātena trijyāguṇaḥ karṇo haraḥ pūrvaṃ trijyāhara iti trijyayornāśādbhujajyā paramavikṣepaguṇitā śīghrakarṇabhakteti sarvamuktamupapannam |
atha dinarātrimānajñānārthaṃ carānayanaṃ vivakṣuḥ prathamaṃ tadupayuktāṃ spaṣṭakrāntimāha |

2.58

yasya grahasya spaṣṭakrāntirabhīṣṭā tasya grahasyāyanāṃśasaṃskṛtasya bhujajyāyāḥ paramāpakramajyetyādinā krāntirayanāṃśasaṃskṛtagrahagoladikkā jñeyā | tasya vikṣepo'pi pūrvoktaprakāreṇa pātonagoladikko jñeyaḥ | golastu meṣādiṣaṭkamuttarastulādiṣaṭkaṃ dakṣiṇaḥ | atha śarakrāntyoraikadiktvena krāntiḥ kalādyā kalātmakavikṣepeṇa yutā tayordiganyatve krāntirvikṣepeṇa viyutāntaritā śeṣadigjñā spaṣṭā krāntiḥ syāt | nanu sūryasya vikṣepābhāvāt kathaṃ spaṣṭā krāntirjñeyetyata āha | bhāskarasyeti | sūryasya yathāgatā pūrvāgatā krāntireva spaṣṭā krāntiḥ | atropapattiḥ | viṣuvadvṛttādgrahabimbakendraparyantaṃ yāmyamuttaraṃ vāntaraṃ spaṣṭakrāntiriti tayorekadiktve tadyogatulyamantaraṃ bhinnadiktve tadantaramitamantaramiti | ata śarasya krāntisaṃskārayogyatvasampādikā kriyā lokabhramabhayāt khalpāntaratvānnopecitā bhagavatā kṛpāvatā | anyathā śarasya dhruvābhimukhatve bhagavaduktamāyanadṛkkarma kathamavyāhataṃ syādityalam |
atha dinarātrimānajñānārthamahorātrāsūn sādhayati |

2.59

grahasya ye'yanāṃśasaṃskṛtarāśervakṣyamāṇanirakṣodayāsavastairguṇitā nijasphuṭagatiḥ kalādyāṣṭādaśaśatabhaktā phalena yutāścakrāsavaḥ ṣaṣṭighaṭikānāmasavaḥ ṣaṭśatayutaikaviṃśatisahasramitāḥ svasvagrahasyāhorātrāsavaḥ kālatattvajñaiḥ kathitāḥ | atropapattiḥ | grahaḥ pūrvagatyā lambitaḥ pravaheṇa gatibhogakālena bhacakraparivarttānantaramudetyato bhacakraparivarttakālaḥ ṣaṣṭighaṭikāmito grahagatikalāsambaddhāsvātmakakālenādhiko grahāhorātramasmātkaṃ nākṣatrapramāṇena bhavati | tatraikararāśikalābhirgrahasvasvarāśyudayaprāṇāstadā gatikalābhiḥ ka ityanupātena gatyasava ityupapannaṃ grahodayetyādi | anenaiva ślokena grahāṇāmudayāntarakarmmāstītyuktaṃ bhagavatā | tathāhi | anupātānītamadhyagrahāṇāṃ niyatāhorātramānāntarakāle siddhatvānna madhyarātrakāle grahāṇāṃ siddhiḥ | ravimadhyagatyasūnāṃ pratirāśau bhinnatvena madhyamasūyyāhorātramānasya niyatatvābhāvādatastrairāśikāvagatagrahā aniyatamadhyārkāhorātramānāntareṇārdharātre yatsaṃskāreṇa bhavanti tadevodayāntaraṃ tatsādhanaṃ bhagavatā svalpāntaratvādupekṣitam| kathamanmathā gatikalāsūnāṃ samatvamupecya gatikalānāmasavo bhagavaduktāḥ saṅgacchante | udayāntarasya gatikalāsubhedotpannatvāt |

2.60

spaṣṭakrānteḥ kramotkramajye kramajyotkramajye dve api prasādhya tatra tanmadhye krāntyutkramajyayā trijyā hīnā dinavyāsadalamahorānavṛttasya vyāsārdhaṃ dyujyetyarthaḥ | taddinavyāsārdhaṃ dakṣiṇottaraṃ dakṣiṇagola uttaragole ca syāt | krāntergoladvaye'pi sattvāt | aparā krāntijyaiva | atopapattiḥ | krāntyaṃśānāṃ kramajyā krāntijyā bhujo viṣuvadvṛttasukārākhyahorātravṛttānyubhayagole tadubhayaṃtastadvyāsārdhaṃ dyujyā koṭistrijyā karṇa iti gole pratyakṣam | trijyāvṛtta unmaṇḍale yāmyottaravṛtte vā pratyakṣam | tatra bhujakarṇayorvargāntarapadaṃ koṭiriti krāntijyāvargonāttrijyāvargānmūlaṃ dyujyā | tatrāpi bhujotkramajyayā hīnā trijyā koṭikramajyā syāditi vṛtte pratyakṣadarśanāt krāntyutkramajyayonā trijyā dyujyā syāditi lāghavena vargamūlanirāsenoktaṃ bhagavatā krānterityādi |
atha carānayanapūrvakadinarātrimānasādhanaṃ ślokatrayeṇāha |

2.63

krāntijyā viṣuvaddinīyamadhyāhne dvādaśāṅgulaśaṅkośchāyayā guṇyā dvādaśabhaktā phalaṃ kujyā syāt | sā trijyayā guṇitāhorātrārdhakarṇāptāhorātravṛttasyārdha karṇena vyāsadlena dyujyayā bhaktā phalaṃ carajyā jyā carajyetyarthaḥ | asyāścarajyāyā dhanurasavaścarāsavo bhavanti | khāhorātracaturbhāge svasya carasambandhino grahasya prāguktāhorātrāsavasteṣāṃ caturthāṃśe pṛthaksthite sthānadvayasthe uttarakrāntau satyāṃ carāsū dhanahānī yutahīnau kāryau tau krameṇa dinarātridale dinārdharātryardhe kālavidbhismṛte | dakṣiṇakrāntau satyāṃ viparyaste dinarātridale yatra hīnaṃ taddinārdhaṃ yatra yutaṃ tadrātryardhamityarthaḥ | tukārāt te dinarātryardhe dviguṇe dinakṣape dinamānarātrimāne grahasya staḥ | uktarītyā nakṣatrāṇāmapi dinarātrimāne sādhye ityāha | vikṣepetyādi | nakṣatradhruvāṇāmānītayā krāntyā nakṣatravikṣepeṇaikabhinnā dikkrameṇa yuktayāntaritayoktaprakāreṇa siddhayā svake nakṣatradinarātrimāne sādhye ityarthaḥ | atopapattiḥ | dvādaśāṅgulaśaṅkuḥ koṭiḥ palabhā bhujo'kṣakarṇaḥ karṇaḥ krāntijyā koṭiḥ kujyā bhujo'grākarṇa ityakṣakṣetradvayaṃ prasiddham | tatra dvādaśakoṭau palabhā bhujaḥ krāntijyākoṭau ko bhuja ityanupātena kujyā | tatsvarūpaṃ tu nirakṣadeśakṣitijasvadeśakṣitijāntarālasthitāhorātravṛttapradeśasya dyujyāpramāṇena jyeti trijyāpramāṇena tajjyā carajyeti dyujyāpramāṇena kujyā trijyāpramāṇena ketyanupātena carajyā taddhanuścarāsavo'horātravṛttakhaṇḍapradeśe nirakṣasvakṣitijāntarāla uttaragole svakṣitijasya nirakṣakṣitijādadhaḥsthatvānnirakṣakṣitijayāmyottaravṛttāntarāle'horātravṛttacaturthāṃśatvādahorātrāsucaturthāṃśe carāsavo yutā dinārdhaṃ hīnā rātryardhaṃ dakṣiṇagole svakṣitijasya nirakṣakṣitijādūrdhvasthatvāddhīnā dinārdhaṃ yutā rātryardhamityupapannaṃ sarvaṃ krāntijyetyādi |
atha grahasya nakṣatrānayanamāha |

2.64

aṣṭaśatamitaḥ kalā nakṣatrabhogaḥ | prasaṅgāt tithibhogamāha | khāgniśailā iti | tithyarviṃśatyadhikasaptaśatamitaḥ kalāstathā bhoga ityarthaḥ | yasya grahasya nakṣatrajñānamiṣṭaṃ tasya grahasya rāśayastriṃśadguṇyā aṃśā yojyāste ṣaṣṭiguṇitāḥ kalā yojyā iti paribhāṣayā kalā nakṣatrabhogabhaktāḥ phalaṃ grahasya gatanakṣatrāṇi śeṣaṃ vartamānanakṣatrasya gatakalāstasmāt tasya gatadinādyānayanamāha | bhuktyeti | grahasya kalātmikayā gatyā śeṣadinādikaṃ gataṃ bhāgaharaṇena sādhyamevaṃ śeṣonādbhogāngaitikalā bhāgenaiṣyadinādikaṃ sādhyam | atropapattiḥ | bhacakrabhogena saptaviṃśatinakṣatrāṇyaśvinyādīni graho bhunaktya-
taḥ saptaviṃśatinakṣatrāṇāṃ cakrakalāḥ ṣaṭśatayutaikaviṃśatisahasramitā bhogastadaikanakṣatrasya ka ityanupātenāṣṭaśatakalābhogaḥ | evaṃ tithescāndramāsatriṃśadaṃśatvāccāndramāsasya sūryyacandrāntaraikabhagaṇasiddhatvācca | triṃśattithīnāṃ cakrakalābhogastadaikatitheḥ ka ityanupātena viṃśatyadhikasaptaśatakalābhogaḥ | athāṣṭaśatakalābhirekaṃ nakṣatraṃ tadā grahakalābhiḥ kimityanupātena phalamaśvinyādīni grahabhuktāni śeṣakalā grahādhiṣṭhitanakṣatrasya gataṃ bhabhogāddhīnaṃ tasyaiṣyamābhyāṃ grahagatyaikaṃ dinaṃ tadābhīṣṭakalābhiḥ kimityanupātena tasya gataiṣyadivasādyaṃ bhavati | evaṃ candrāddinanakṣatraṃ jñeyam |
atha prasaṅgādyogānayanamāha |

2.65

sūryyacandrayogasya rāśyādikasya paribhāṣayā yāḥ kalāstābhyo yogā viṣkambhādayo bhabhogabhājitā bhabhogena pūrvoktena vibhaktā bhavanti | ekaikayogasya bhabhogamito bhogaḥ sa pratyekaṃ tābhyo'panīya yanmitāḥ śuddhāstanmitā yogā gatāḥ | yasya bhogo na śuddhyati sa vartamāna ityarthaḥ | kalā bhabhogabhaktā gatā yogāstadagrimo vartamāna iti tātparyyam | tasya śeṣaṃ gataṃ bhogāt patitameṣyaṃ tābhyāṃ ghaṭikādyānayanamāha | gatā iti | gatā eṣyāḥ caḥ samuccaye | kalāḥ ṣaṣṭiguṇitāḥ kāryāstābhyo bhuktiyogāptanāḍikā ravicandrakalātmakagatyoryogena bhajanāllabdhā ghaṭikā gataiṣyā bhavanti | atropapattiḥ | sūryyacandrayogamitasya grahasya nakṣatrāṇi viṣkambhādisañjñāni yogotpannatvādyogā atastadānayanaṃ pūrvoktavat | ata eva sūryacandragatiyogatulyatadgatyā ṣaṣṭisāvanaghaṭikāstadā gatai ṣyakalābhiḥ kā ityanupātena gataiṣyaghaṭikānayanaṃ yuktamuktam |
atha prasaṅgāt tithyānayanamāha |

2.66

pūrvārdhavyākhyānaṃ pūrvaślokapūrvārdharītyā jñeyamuttarārdhaṃ spaṣṭam | atropapattiḥ | tithibhogakalābhirekā tithistadā sūryonacandrakalābhiḥ kā ityanupātena phalaṃ gatatithayo vartamānatithergataiṣye śeṣaśeṣonabhogakale tābhyāṃ gatyantarakalābhiranupātena gataiṣyaghaṭikāḥ pūrvavat |
atha pañcāṅgāvaśiṣṭaṃ karaṇānayanaṃ vivakṣustāvat sthirakaraṇānyāha |

2.67

kṛṣṇapakṣīyāyāścaturdaśyāstitherdvitīyārdhāddvitīyārdhamārabhyetyarthaḥ | cakāra evārthe | tenānyatitheretattithipūrvārdhasya ca nirāsaḥ | sthirāṇi karaṇāni | tānyāha | śakuniriti | caturaṅghristṛtīyamanena śakunināgayoḥ krameṇādyadvitīyatvaṃ sūcitam | tukārāt krameṇatithyardheṣu bhavanti | kiṃstughnaṃ caturtham | turantāvadhidyotakaḥ tenoktātiriktaṃ sthirakaraṇaṃ nāstīti sūcitam |
atha carakaraṇānyāha |

2.68

tataḥ sthirakaraṇapūrtyanantaraṃ bavādīni carasañjñakakaraṇāni sapta bhadrāntāni śuklapratipaddvitīyārddhataścaturthyantaṃ bhavantīti cārthaḥ | nanu pañcamyāditaḥ kāni karaṇāni bhavantītyata āha | māsa iti | carakaraṇānāṃ bavādīnāṃ saptānāṃ madhya ekaikamekamekaṃ karaṇaṃ māse sthirakaraṇakālonenatriṃśattithyātmakamāse svalpāntarānmāsagrahaṇam | aṣṭakṛtvo'ṣṭavāraṃ pravartate prakarṣeṇa tiṣṭhati bhavatītyarthaḥ | tathā ca pañcamyādyarddhādetāni karaṇāni punaḥ punaḥ paribhramanti | kṛṣṇacaturddaśyādyarddhaparyantamiti bhāvaḥ |
nanu sthirakaraṇoktāvaparārddhata ityuktyā teṣāṃ caturṇāṃ tithyarddhabhogena śuklapratipadādyarddhaparyantaṃ krameṇāvasthānaṃ yuktaṃ carakaraṇānāṃ tu kevaloktyā tadanantaraṃ kṛṣṇacaturddaśyādyarddhaparyantameka eva paribhramo'stvityatastaduttaraṃ kathayannanyadapyāha |
raṅganāthena racite sūryasiddhāntaṭippaṇe | spaṣṭādhikāraḥ pūrṇo'yaṃ tadgūḍhārthaprakāśake || iti śrīsakalagaṇakasārvabhaumaballāladaivajñātmajaraṅganāthagaṇakaviracite gūḍhārthaprakāśake spaṣṭādhikāraḥ pūrṇaḥ|| atha tripraśnādhikāro vyākhyāyate | tatra vinā praśnaṃ gurostatpratipādanecchānudayādinā ca tadicchāṃ chātrāṇāṃ tajjñānāsambhavāt trayāṇāṃ digdeśakālānāṃ praśnā iti tripraśnavyutpattestaddigjñānaṃ ślokacatuṣṭayenāha |

First 47 of 49 passages. Read on

Linked texts (1)