Pramāṇa · Search · About · API

Upapattishekhara 10

Upapattiśekhara 10

Language
Sanskrit

Contents

10.1

rājā vallālasenaḥ (adbhutasāgarakṛt) .... 1082
mahendrasūriḥ .... .... 1242
parameśvaraḥ (āryabhaṭīyaṭīkākṛt) ... 1363
jñānarājaḥ .... .. 1425
gaṇeśadaivajñaḥ (mahato vidyāvaṃśasya pravarttakaḥ) .... 1442
nīlakaṇṭhaḥ .... .... 1509
rāmaḥ .... .... 1522
raṅganāthaḥ (pañcabhrātṛkaḥ) .... .... 1625
viśvanāthaḥ (pañcabhrātṛkaḥ) .... .... 1545
nityānandaḥ .... .. 1661
munīśvaraḥ .... .... 1568
jagannāthasamrāṭ ... .... 1574
kamalākaraḥ .... .... 1580
candraśekharasāmantaḥ .... .... 1814
bāpūdevaśāstrī .... .... (1741-1812)
ayaṃ yuropiyanagaṇitānāṃ bhārate prathamaḥ prāduṣkartā śiromaṇitattvavivekagrahalāghavoktīnāṃ ca rahasyopadeṣṭā cājaniṣṭa | asyāntevāsino nānādeśīyā brāhmaṇā abhūvan | ayaṃ ca rekhāgaṇite nīlāmbaradevakṛṣṇādīnāṃ gururārīt
( draṣṭa. mahāmahopādhyāyasudhākaradvivedikṛtagaṇakataraṅgiṇī pṛ. 127) sudhākarasya
devakṛṣṇo gururiti taraṅgiṇyāmevoktam | evaṃ satyapi dvivedinā svataraṅgiṇyāṃ bāpūdevaśāstriṇo janmavṛttaṃ prāyaḥ prativākyaṃ vyarthākṣepagarbhaṃ vyalekhīti ceṣṭitaṃ mārmikāṇāmaitihāsikānāmasaṃtoṣamevāvahati
sudhākaradvivedī ... .... 1814
ayamidānīṃ maithilabahulān bahūm̐śchātrāṃnadhyāpayanvirājate | anenā'nekeṣāṃ granthānāṃ ṭīkā viśeṣato yuropiyanagaṇitānāmanuvādāśca prakāśitāḥ | so'yaṃ
bāpūdevaśāstrito'dhītagaṇitagolavidyo'pi daivavaśāttadviparīto jāta iti jagajjānātīti śivam
‘yadatra likhitaṃ bhadrāstacca saṃśodhya gṛhyatām
sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ ||’
ityupodghātakṛddurgāprasādadvivedaḥ
atra prasaṅgāt pāścātyānāṃ gaṇitayantra-jyotirvidāṃ keṣāṃcana nāmāniīśavīśakāt prāk1-pithogoras (grīka) 600
2-yuklidaḥ (ijipta) 300
asyaiva śiṣyavargeṣu ṭālamī
3-hipārkasa (grīka) 200
4-pleṭo (grīka) 427
īśavīśakāt paścāt5-ṭālamī 200
6-koparanikasa (bhūmramaṇasthāpakaḥ) 1540
7--ṭikobrāhi (ḍenmārka) 1546
8-gālilio (iṭalī) 1564
ayaṃ dūravīkṣaṇayantrasya gatividyāsiddhāntānāṃ cāviṣkartā
9-kepalara (grahagatinirdhārakaḥ) 1600
10-nepiyara (skāṭaleṇḍa) praghātamāpakādyāvedakaḥ 1614
11-kaisinī 1625
12-nyūṭana (ākarṣaṇasiddhānta
vyākhyātā) 1642
13-phlamasṭeḍ 1646
14-hāle (dhūmaketuvyavasthāpakaḥ) 1656
15-brāḍle 1692
16-lāṃgrej 1736
17-lāplāsa 1749
18-harṣala 1781
19-līvegniyara 1811
20-nyūkaṃba 1878
ityādi
21-grīnicvedhaśālāsthāpanakālaḥ 1675
22-jayapurarājakīyavedhaśālāsthāpanakālaḥ 1734
śrīgaṇeśāya namaḥ
athopapattīnduśekharaḥ
gaṇitādhyāye
madhyamādhikāraḥ
tatra kālamānādhyāyaḥ
jayati jagadamandānandamandārakando
vṛjinaśamanabījaṃ pārvatījānirekaḥ
tadanu vividhavidyānāṭikāsūtradhāro
jayati dharaṇistanaṃ bhāskarācāryavaryaḥ

10.2

mihira iva varāhamihiro jayati triskandhakalpanākalpaḥ
yatsūktimukurabimbe pratiphalati jyautiṣaṃ sarvam

10.3

dṛggolavāsanājanyaṃ yadupajñaṃ vidāṃ yaśaḥ
sa bhāti bhāskarākhyo bāpudevo jagadguruḥ

10.4

śiromaṇipariṣkārairyo'dhāt saṃśodhakaprathām
sa kasya gaṇitajñasya hṛdayaṃ nādhirohati

10.5

tātaśrīsarayūprasādacaraṇasvarvṛkṣasevāparo
mātṛśrīharadevyapārakaruṇāpīyūṣapūrṇāntaraḥ
hṛtpadmāhitacandracūḍacaraṇo durgāprasādaḥ sudhīradhyetṛpratibhoddhamāya tanute kheṭakriyāvyākṛtim

10.6

na khalu gaṇitatantre dṛṣṭitulye vivādaḥ
kuhacidapi, tathāpi, prāktanī kālanītiḥ
kathamiti matavitttyai, brāhmasaurāryatattvaṃ
viśayitumudārā ! eṣa yatno vibhāyāt

10.7

yāvatā prathate tattvaṃ nodvegaśca vipaścitām
tāvānnirūpyate'rtho'sminnupapattīnduśekhare

10.10

atha sauram
paścād vrajanto'tijavānnakṣatraiḥ satataṃ grahāḥ
jīyamānāstu lambante tulyameva svamārgagāḥ
prāggatitvamatasteṣāṃ, bhagaṇaiḥ pratyahaṃ gatiḥ
pariṇāhavaśādbhinnā, tadvaśāddhāni bhuñjate
śīghragastānyathālpena kālena, mahatālpagaḥ
teṣāṃ tu parivartaina pauṣṇānte bhagaṇaḥ smṛtaḥ||(sūrya0madhyamādhi0)
athāryam
anulomagatirnausthaḥ paśyatyacalaṃ vilomagaṃ yadvat
acalāni bhāni tadvat samapaścimagāni laṅkāyām
atha sauram
laṅkārdharātrakāle yamakoṭyāmudayamāgate sūrye
tadvāre caitrādau brahmotpede, tataḥ sṛṣṭiḥ
athāryam
ārye kalpārambho vākpativāre babhūva laṅkāyām
kiṃ cehāṣṭaviṃśo yugādirarkodaye jñe'hni
18 nimeṣāḥ = kāṣṭhā

10.6-2

gurvakṣarāṇi = asuḥ
30 kāṣṭhāḥ = kalā

10.60

asavaḥ = palam
30 kalāḥ = ghaṭī

10.60-2

palāni = ghaṭī
2 ghaṭyau = kṣaṇaḥ

10.60-2.p1

ghaṭyaḥ = ahorātraḥ
30 kṣaṇāḥ = ahorātraḥ
ladhvakṣaracaturbhāgastruṭiḥ syāt, tadvayaṃ lavaḥ
lavadvayaṃ nimeṣaḥ syād, dvau nimeṣau truṭiḥ smṛtā
prāṇo daśa truṭirjñeyaḥ, ṣaṭ prāṇāḥ syād vināḍikā
tatṣaṣṭirnāḍikā jñeyā, tatṣaṣṭyā syādaharniśam
triṃśanmuhūrtāstatra syu, rmuhūrto ghaṭikādvayam
taiḥ pañcadaśabhī rātri, rdinaṃ tāvadbhireva ca ||’
laghvakṣaram/4 & = truṭiḥ | & 10\ truṭayaḥ & = prāṇaḥ |\\
2\ truṭau & = lavaḥ | & 6\ prāṇāḥ & = palam |\\
2\ lavau & = nimeṣaḥ | & 60\ palāni & = ghaṭī |\\
2\ nimeṣau & = truṭiḥ | & 60\ ghaṭyaḥ & = ahorātraḥ |
‘masyante parimīyante svakalā vṛddhikāniitaḥ
māsa (indoḥ) ete smṛtā māsāstriṃśattithisamanvitāḥ ||’
atha brāhmamānagaṇanā
atha sauram
graharkṣadevadaityādi sṛjato'sya carācaram
kṛtādrivedā divyābdāḥ śataghnā vedhaso gatāḥ

10.60-2.p2

sūrya. madhya.

10.60-2.p3

brahmadinādeḥ paścād 47400 x 360 etāvadbhiḥ sauravarṣaiḥ sṛṣṭikālī
babhūva | tathaitāvadbhireva varṣaiḥ brahmadināntāt paścād grahādīnāṃ bhagaṇapūrtiḥ | evaṃ
brahmaṇo'horātrasamaye dvivāraṃ bhagaṇapūrtiḥ | ihedamapi dṛśyam - brāhmamate kalpādau
sṛṣṭiḥ kalpānte tadvilayaḥ | tathā ca bhagavadgītāsu smaryate- 'sahasra yugaparyanta
maharyad brahmaṇo viduḥ | rātriṃ yugasahasrāntāṃ te'horātravido janāḥ || avyaktād
vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame | rājyāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake
bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate | rājyāgame'vaśaḥ pārtha ! prabhavatyaharāgame ||'
brahmaguptasiddhānte'pi - 'grahanakṣatrotpattirbrahmadinādau dinakṣaye pralayaḥ | yasmāt
kalpe tasmād grahagaṇite kalpayātābdāḥ || ' sauramate tu kalpādeḥ 17064000
etadvarṣānantarameva grahoccapātānāṃ cārapravṛttiḥ, tathaiteṣāṃ niśākalpe bhagaṇapūrtiḥ
bhagaṇapūrtiparyāptaḥ kalpakālo brāhme saure ca mate samāna evādriyate | kevalaṃ cārāṇāṃ
pravṛttipūrtikālo bhidyate | brahmaguptasiddhānte'kalpaparārdha manavaḥ ṣaṭ kasya gatāścaturyugatrighanaḥ
trīṇi kṛtādīni kalergauṃgaikaguṇāḥ śakānte'bdāḥ |'
iti paṭhyate
tatra caturvedācāryaiḥ 'kalpānāṃ parārthaṃ gatam -' ityādi vyākhyāyate
te śakāntegodrīndradrikṛtāṅkadasranagagocandraśūnyacaturdaśakadantavedasaṃkhyāni sauravarṣāṇi jāyante | tathā ca- ' kalpātparo mahākalpastasyārdham ' iti marīcikārāṇāṃ vyākhyānena tu śakānte -
godrīndradrikṛtāṅkadasranagagocandradvibāṇaśaratithisaṃkhyāni sauravarṣāṇi jāyante
ayamarthastu 'āyuṣo'rdhamitaṃ tasya -' ityādinā sārdhaślokadvayena saureṇāvagamyate
evaṃ ' kajanmano'ṣṭau sadalāḥ (83) samā yayuḥ' iti baṭeśvaramatena tu bhinnāni
varṣāṇi | ata eva vāsanābhāṣye bhāskarācāryāḥ - 'yattu kaiścid avidyamāneṣvapi
teṣu mahākalpagatād vartamānāḥ kṛtāḥ tān prati vakroktyā sopahāsamāha ' ityāhuḥ
paraṃ na kaiścidapyevaṃ grahāḥ sādhitāḥ | vikalpapradarśanamātrametat
yugānāṃ trighanaṃ yātaṃ, tathā kṛtayugaṃ tvidam
prohya sṛṣṭestataḥ kālaṃ pūrvoktaṃ divyasaṃkhyayā
sūryābdasaṃkhyayā jñeyāḥ kṛtasyānte gatā amī
khacatuṣkayamādryagniśararandhraniśākarāḥ || (sūrya. madhya. )
gośailaśītāṃśukṛśānunāga—
bhujaṅgabāṇāśuganandacandrāḥ
śakābdayuktā dyusadāṃ prasiddhayai
sṛṣṭyādito meṣamukhe gatāḥ syuḥ

Linked texts (1)