Upapattishekhara 14: atha kakṣādhyāyaḥ
Upapattiśekhara 14
- Language
- Sanskrit
Contents
- 14.32 — 5 parts
atha kakṣādhyāyaḥ
14.34
‘ dṛgarkakiraṇānāṃ tu nāvarodhaḥ kathaṃcana
raverāsannakiraṇāstatprabhāvo mam̐hām̐stataḥ
dūre tvalpa iti jñeyastāratamyāt karodbhavaḥ
evaṃ bhagolāvadhikastatprakāśastato na saḥ
brahmāṇḍagāndhakārasthā golāḥ sarve'tha teṣu ca
bhagolāntaṃ tamo naṣṭaṃ, bhaved yacca tadūrdhvagam
yathāsthitaṃ svataḥ śyāmamasamarthakarānvitam
nīlaṃ saṃdṛśyate'tratyaistama evāmbarasthitam
loke nīlaṃ nabha iti pratītiriha sabhramā ||’
dūrāsannapradīpāddhi mahatyalpā calā'calā | dehānuvartinī chāyā na vastutvād
vinā bhavet ||' bhāvastama iti tu vyapadeśaḥ, bhāve sati pratīyamānatvāt || āloke
sati vastugrahaṇam, tadabhāve sati kathaṃ grahaṇamiti vaidharmyamātram | yathā kauśiko
bhānirapekṣa eva gṛhṇāti, tathā ālokānapekṣameva tamograhaṇaṃ padārthasya vaicitryāt
tasmād rūpaviśeṣo'yaṃ yatrāvarakamasti tatrāropya gṛhyate | etena naiyāyikā nirastā
ityalaṃ prasaṅgāntareṇa
khavyomakhatrayakhasāgaraṣaṭkanāgavyomāṣṭaśūnyayamarūpanagāṣṭacandrāḥ
brahmāṇḍasaṃpuṭaparikramaṇaṃ samantādabhyantare dinakarasya karaprasāraḥ
brahmāṇḍaparidhiḥ = 18712080864000000
śaśi rāśayaṣṭa (12) cakraṃ
teṃ'śakalāyojanāni ya (30) va (60) ña (10) guṇāḥ
prāṇenaiti kalāṃ bhūḥ,
khayugāṃśe grahajavo, bha ( vāṃ 60) śe'rkaḥ
atra khakakṣā = 57753336 śaśibha × 12 × 30 × 60 × 10
gatiyojanasāmyāt ko'pi graho yadi yugasauravarṣaiḥ khakakṣāmitāni yojanāni gacchati tadaikena kimiti phalaṃ yojanātmikā grahagatiḥ = khaka/yuga
aṣṭyaṅkaṣaṇmanugajāḥ 8146916 kṣitinandanasya
jñasyeśadantakṛtakhendu 1043211 mitātha sūreḥ
rūpāśvināgayugaśailasudheṃdubāṇāḥ 51374821
khāgnyaṅgasāgararasotkṛtayaḥ 2664630 sitasya
bhūdharāhi naganāgarasartu—
kṣamādharāśviśaśinaḥ 127668787 śanikakṣā
koṇatatsaṃmukhacāpayo raṃśādisāmye'pi svasvagrahaṇolakakṣāsu cāpadairdhyāṇāṃ vaiṣamye
bādhābhāva eveti nipuṇaṃ draṣṭavyam
śe = 113593590
śeṣaharā śeṣatryaṃśena 37864530 apavartya śeṣasthāne trayo harasthāne
svalpāntarāccatvāro jātāḥ
atha grahakakṣāsādhanārthaṃ kṣetram
ekasyāṃ dakṣiṇottararekhāyāṃ viprakarṣeṇa vartamānābhyāṃ jñātapalāṃśābhyāṃ bhinnagolābhyāṃ vedhaviddbhyāṃ svamadhyāhnavṛttagatasya candramasa ekahelayā natāṃśā vijñeyāḥ
tadā—
\angle pṛ keṃ pṛ' = palāṃśayogaḥ
keṃ pṛ, keṃ pṛ' = bhūvyāsārdhe
pṛ, pṛ' bhūpṛṣṭhayoḥ kha, kha' bindū khamadhye
\angle kha pṛ caṃ, \angle kha' pṛ' caṃ = candrasya natāṃśāḥ
evaṃ caṃ pa keṃ pṛ' = caturasram
atra (1) pṛ keṃ pṛ' = samadvibāhukam | (2) caṃ pṛ pṛ' = tribāhukam | 3-4
caṃ pṛ keṃ, caṃ pṛ' keṃ = tribāhuke
atra \angle pṛ caṃ pṛ' = 360 - caturasrīyā śiṣṭakoṇatrayī
3-4 evamubhayatra tribāhuke keṃcaṃ = candrakarṇo jñātuṃ suśakaḥ
athavā traikoṇamitikasiddhāntena‘paśyejalādau pratibimbitaṃ vā
kheṭaṃ, dṛgautthyaṃ gaṇayecca lambam
tallambapātapratibimbamadhyaṃ
dṛgautthyahat sūrya (12) hataṃ prabhā syāt
' dyugaṇāttriṃśadbhaktādyallabdhaṃ dviguṇitaṃ sarūpaṃ tat
saptavibhaktaṃ śeṣaḥ sāvanamāsādhipo'rkādiḥ
ṣaṣṭhiśatatrayabhaktātkalpagatārhagaṇātphalaṃ triguṇam
saikaṃ saptavibhaktaṃ sāvanavarṣādhipo'rkādiḥ
palāni = 30 \div 60 = 1/2 asya varṣādhaṃsya 22 | 30= 45/2 ime'dha-
stanāvayavāḥ katamo bhāga iti jñānārthaṃ bhajane—
gatābdā iti
1 \div 1/2 = 2 ghyartham 2 × 60 = 120
abdapagaṇitam—
kalpagatābdāḥ = 1972948601
ete'dho'dhaḥ karābhyāṃ 2 kṛtaiḥ 4 pāvakaiḥ 3 guṇitāḥ ṣaṣṭyā 60 āptaiḥ
svasvopariyojitāḥ sāvayavā jātāḥ
8) 4079071232
14.4
3 ( 509883904
14.22
15
14.30
saptāvaśeṣe'bdapaḥ = 6|4|15|22
14.3
sauraśāstreṇābdapānayanaṃ tu siddhāntasārvabhaume—
abdāḥ sapādā divasāḥ, samārdhe
nāḍyaḥ, samāḥ svārdhayutāḥ palāni
adhastu tānyabdadaśāṃśahīnā—
nyevaṃ sameśo bhṛguto'gataṣṭaḥ
āryeṇa tu śiṣyadhīvṛddhadegatāḥ samā nandakṛtendu 149 tāḍitā
rasādribāṇai-576rvihṛtāḥ samādikam
phalaṃ yutāstena samāḥ samādhipaḥ
saptāvaśeṣe bhṛgunandanād bhavet
(2) atra saṃśodhakoktamabdapānayanamsamāstrinighnyaḥ khabhujaṅgabhaktāḥ
svadigglavonoḥ sahitā gatābdaiḥ
caturvibhaktāśca bhaveddināthaṃ
tadabdayugbhāskarato'bdapaḥ syāt
sauraśākheṇa śuddherānayanaṃ tu siddhāntasārvabhaume—
samāḥ svatithyaṃśa 18 yutā, bhavannasamā khakhābhrāṅga 6000 lavena hīnāḥ
tri3naṣṭavarṣāścaku 10 ghnasaṃyuktāḥ
śuddhirbhavetsā svaguṇaiśca hṛṣṭā
sau rāhāḥ = 360
śuddhiḥ = 11
14.30-2
52
14.3-2
cāndrāhāḥ = 371
14.30-3
52
14.48
kṣayāhāḥ = 5
14.7
22
14.15
30
sāvanāhāḥ = 365
14.22-2
30
14.17
30
abdapaḥ = 1
14.22-3
30
14.4-2
30
kalpagatābdāḥ = 1972948601
gatādhimāsāḥ = - 7276618606
kṣayāhādyam = + 1590484294
14.7-2
37
14.4-3
30
4081057884
14.7-3
37
14.4-4
30
---------------------- 1
14.7-4
37
14.8
30
śuddhiḥ = 28
14.30-4
52
14.4-5
- 1
14.7-5
37
14.4-6
30
abdapaḥ = 6
14.22-4
16
14.32.1
30
8 | idānīṃ kṣayāhānantareṇa kṣayaśeṣaghaṭikā dodhakenāha-yattviti | ' dinādikṣayāhādi-' iti, 'dvidhābdādirāmaiḥ-' iti vā prakāreṇa kriyamāṇe
adhimāsānayane yad ghaṭyādikamadhigeṣaṃ tad ' adho'dhastridhā-' ityādiprakāraiḥ
sādhitasya dinādyasya, tathā ' svaṣaṣṭyaṃśayuktāni- ' ityādibhirānītasya kṣayāhādyasya ca ghaṭyādiyogatulyam | ata ekasminnapanīte'paramavaśiṣyata iti tattvam
9 | idānīṃ prādhānyena mandoccapātān dodhakena sādhayati-kalpajacakreti
dinakṛdbhagaṇānte sauravarṣānte | caloccakhagagrahaṇaṃ prāsaṅgikam
atropapattiḥ | kalpasauravarṣaiḥ kalpabhagaṇāstadiṣṭena kimiti phalaṃ sauravarṣānte
mandoccādi
atha pāścātyānāṃ mate mandoccapātānāmekabhagaṇabhogakāle sauravarṣāṇiraveruccasya = 109715
krāntipātasya = 25810
bhaumoccasya = 76685
pātasya = 56916
budhoccasya = 210698
pātasya = 190607
gurūccasya = 195439
pātasya = 90000
śukroccasya = 864760
pātasya = 67856
śaneruccasya = 81150
pātasya ca varṣāṇi = 69864
atra gaṇitadik4320000000 = 1972948601 bhagaṇaśeṣaṃ
sauravarṣāntattvāt pūrṇam 0
11| idānīmupajātikayā kaligatavarṣebhyo dinādyaprabhatyānayati-kaleriti
nenoccamarkasya viliptikādyam
svatryaṃśahīnābdagaṇaḥ svakhābdhi 40lavena yukta sāṅka 9 yuga 4 ghravarṣaiḥ
dig 10 dhrnairyuto varṣakhakhābhravedāṃ 4000śayug vidhūccasya bhavellavādyaḥ
gatābdā rasaghnāḥ śatāptāḥ kujoccaṃ
mṛdu syāt svapañcāśadaṃśena yuktam
viliptādikaṃ ṣaṭśarāṣṭāgatarkayugaiḥ 467856 saṃyutaṃ bhādikaṃ coktarītyā
śatāptavarṣāṇi śaradvi 25 bhaktānīśā 11 bdhapūrvāṃśahatau yutāni
14.32.2
gajābdhināgākṣikhavāyu 502848 hīnānyevaṃ viliptādi vido mṛdūccam
bhara27ghnābdaśatabhāgo'sau khakhaṣaḍdinaṣaḍ 615600yutaḥ
viliptādi gurormandatuṅgaṃ syād varṣacakrajam
nṛpa 16 ghnavarṣaughaśatāṃśayuktaṃ
samāsahasradvayabhāgamānam
khavedasaptāṅgajārthiśvibhi 286740 śva
yuktaṃ viliptādi bhṛgormṛdūccam
dvidhābdāḥ śivaiḥ 11 parvataiḥ 7 saṃguṇāḥ syāt
sahasreṇa bhaktāḥ kramāccāyutena
phalekyaṃ yugābhrāśvivedābdhivedai 444204
rvihīnaṃ viliptādi māndaṃ mṛdūccam
sāṅkā 9 gatābdāḥ khayamai 20 vinighnāḥ
viśvaghnayātābda nakhāṃśa 20 hīnāḥ
goku 19 ghnavarṣābhrakhakhāṅga 6000 bhāgayuktā lavādyaḥ śaśipātakasya
trighnābdakheṣu 50 bhāgaḥ svasaptaptaśatabhāgayukta
vedakhākṣābdhiśakro 144504 no vikalādyārapātakaḥ
gatābdāstrinighnā nakhā 20 ptāḥ pṛthak te
trinighnāḥ śarārka 125 rhatā labdhahīnāḥ
gajāṅgendupañcādri 75168 hīnā viliptāyutāḥ saumyaśīghroccake saumyapātaḥ
khakheṣvaśvi 2500 bhāgena rudrā 11 hatena
yuto'bdābhranetrāṃ 20 śako, varjitaḥ syāt
yugāṅgābhrasaptāṣṭadasrai 287064 rviliptādikaḥ sauravarṣādijaḥ pūjyapātaḥ
bha 27 ghnābdakhāśvendu 100 lavaḥ khakhābhrarāmāṃśa 3000 yukto'ṣṭadigaṣṭipakṣai 216108
hīno, viliptāsu yutaḥ sitadrākkruṅge'tha pāto'bdamukhe sitasya
gatābdāḥ śarā 5ptāḥ svakhābhrābhracandrāṃ 1000śakonādri 7 nighnena hīnā vihīnāḥ
radadvayaśviṣaḍvahnibhi 362232 rmandapāto
viliptādikaḥ sauravarṣādijaḥ syāt
atra svalpamāntaratvāt kṣayaghaṭikāyāḥ karāśraturaṅgalavo'dhikībhūtaḥ, tathā
rudrāṃśakonābdhirasasthāne'bdhirasā bhāgahāro na duṣyati
14.32.3
evaṃ brahmagupto'pyāha-caigati-adhiśe=iti ataḥ kṣayāhānayanam| rudrāṃśakonābdhirasairekaḥ kṣayāhaḥ patati tadeṣṭatithibhiḥ kimiti phalaṃ varṣārambhakālikena kṣayaśeṣeṇa yojyam
७०३/११ : १ :: इति : इअव=(११ इति)/७०३
(11 iti)/703+avaśe/9600=(11(caigati-adhiśe)+703 avaśe)/9600
=(11(caigati-adhiśe)+((11 avaśe)/9600+(692 avaśe)/9600))/703
=(11(caigati-śu)+(692 avaśe)/9600)/703
atrāvamaśeṣasya prathamakhaṇḍamadhiśeṣādapāsya śeṣaṃ śuddhisaṃjñam | ataḥ ' caitrasitādyāstithayaḥ śuddhivihīnāḥ pṛthagguṇā rudraiḥ 11|| avamāṃrobhyo yamanavarasa
692 guṇitebhyo vibhaktebhyaḥ || svacchedena (9600) phalayutā hṛtāstrikhāgniḥ
703 phalāvamavihīnāḥ | ravimeṣādidyugaṇo muni 7 hṛccheṣe'bdapatyādiḥ || iti
taduktaṃ saṃgacchate | evaṃ śiṣyadhīvṛddhide lallo'pi
atra vāragaṇanā abdapāḍū agrataḥ kriyate | ata eva vāsanābhāṣye' tadagrato dinatulyā vārā iti buddhimatā gaṇanīyam ' iti
'gaṇo'bdapaghaṭīyuktastadahargaṇato'pi vā | abdapād gatavāraḥ syāt sadā varṣādyahargaṇe ||, iti śeṣavāsanāyāṃ tattvavivekakṛto'pi
atha ladhvahargaṇagaṇitam—
nāḍyaḥ śuddhibhavā nijābdapaghaṭīhīnā, vinighnā bhave—
tkṣepaḥ saptaguṇā 37 dharaiḥ svaraśarāṅgābdhyadripañcartubhiḥ
6574657
svīyo buddhimatopajātaghaṭikoḥ saṃtyajya śuddheradhaḥ
saṃsthāpyā ghaṭikāḥ samāpatibhavāḥ śuddhestu nāḍyo'lpakāḥ
bhavanti cecchuddhitithirvihūnātha caitraśuklādigatastithīnām
gaṇo'dhimāso yadi so'pi gaṇyaḥ
śuddhayā vihīnaḥ kṛtayā yadā tu
śuddhayāgame hyapatito'pyadhimāsalābhaḥ
kiṃ vo'dhimāḥ supatito'pi na cātra labdhaḥ
14.32.4
hīno yutaḥ khalu tadā khaguṇaiḥ 30 krameṇa
saṃpratyayogaviṣayaḥ sudhiyā vicintyaḥ
dvidhā'yaṃ hṛtastryaṅgapañcābhrabhāṅge 6270563ryutaḥ kṣepakeṇābdhi4hṛccāndravāraiḥ
hṛto vyagralabdhonito'hargaṇaḥ syāt
sameśāt kvacid vyekasaiṃko dyupārtham
māsāḥ kriyādeḥ khaguṇai-30rvi nighnā
gatāhayuktā ṛtuvāmaronāḥ
ahargaṇo'sminnaga-7bhaktaśeṣe
'bdapālato vāsaramāhurāryāḥ
iyamargaṇaguṇā
etena ravyānayanamupapannam | yadyatra tṛtīyamāsannamānaṃ (68 + 1)/(69 + 1) = 69/70
tadoktarītyā ' dyugaṇātsaptatyaṃśaṃ svanavārkāśādhikaṃ viśodhyāṃśāḥ | madhyamabudhasūryasitāḥ śīghroccaṃ kujaguruśanīnām ||' iti brahmaguptoktamupapadyate | iha ṣaṣṭhamāsannamānamidam = 890/903 = 903/903 - 13/903 tena ' ahargaṇo viśvaguṇastrikhāṅkabhaktaḥ phalono dyugaṇo lavādyāḥ | ravijñaśukrāḥ syuḥ ' iti bhāskarīyakaraṇakutūhaloktamupapadyate | iti bāpudevapādaiḥ pradarśitaḥ panthāstadīyagrahalāghavakroḍapatrato'vasīyate | vitatabhinnasaṃkhyāviṣayāstu teṣāmeva vyaktagaṇitato
vijñeyāḥ
18 | idānīṃ drutavilambitena budhasya śīghroccaṃ sādhayati-dinagaṇa iti
idaṃ budhasya śīghroccaṃ budha iti prācīnānāmāśayādavasīyate | vāsanātra vāsanābhāṣyato vyaktaiva
19| idānīṃ drutavilambitasya pūrvārdhena guruma, uttarārdhena śukracalaṃ sādhayati-dyumaṇibhiriti | śukracalameva śukra iti prācīnānāmāśayaḥ | grahalāghave
budhaśukrayoḥ śīghrakendre eva sādhite | vāsanā tu vāsanābhāṣyato vyaktaiva
20| idānīmindravajrāyāḥ pūrvabhāgena śaniy, uttarabhāgena caloccamānayatidvinnodinaugha iti | vāsanāpi vāsanābhāṣyataḥ spaṣṭā
14.32.5
21| idānīṃ svāṃgatayā candrapātānayanamāha-tāḍita iti | kumudinī=
kairaviṇī, tasyāḥ patiḥ=bhartā | candra ityarthaḥ | tasya pātaḥ krāna handle maṇḍala vimaṇḍalasaṃpāta
ityarthaḥ | candrapātasya pratyagbhramaṇānmeṣamīnakumbheti vilomād rāśyādibhogo
jāyate | sa cānulomagaṇārārthaṃ dvādaśarāśibhyaḥ pātyate | ata eva saure-‘evaṃ
śīghroccamandoccā ye proktāḥ pūrvayāyinaḥ| vilomagatayaḥ pātāstaccakrādviśodhitāḥ ||'
iti paṭhyate | iha ke'pi vasiṣṭhaprabhṛtayaḥ tameva candrapātaṃ rāhumāhuḥ bruvanti | evakāreṇa anyayogo vyavacchidyate | rahati candrārkau gṛhītvā tyajatīti rāhuḥ | raha
tyāge | iti tadanukūlā vyutpattiḥ | “kecittu bhagaṇānupātena ānītaḥ pātaḥ, sa
dvādaśaśuddho rāhuriti | tāvanulomavilomagatikrameṇa bhinnāvityāhuḥ” iti
marīcikṛtaḥ | atra vistaro bṛhatsaṃhitā-vivāhavṛndāvanayorhaśyaḥ | iha
‘tāḍitaḥ khadahanairdinasaṃghaḥ ṣaṭaṣaṭaśarahṛt’ ityatra dinaga × 30/566 guṇakabhājakayoḥ 2 dvayorapavartanasaṃbhave'pi dinaga × 15/283 apavartana saṃbhave'pi apavartanaṃ na
budhasya = 247
14.7-6
16
14.17-2
17
14.43
79
14.44
42
14.59
guroḥ = 4
14.37
5
14.36
0
14.17-3
11
14.51
1
14.7-7
śukrasya = 96
14.49
37
14.20
77
14.32-2
39
14.35
31
Linked texts (4)
- Tattvaviveka — Kamalākarabhaṭṭa 1633, Sanskrit
- Siddhāntatattvaviveka — Kamalākarabhaṭṭa 1633, Sanskrit
- Siddhāntaśekhara (ed. Babuaji Misra) — Sanskrit
- Gaṇitādhyāya (Bhāskara) — Bhāskara, Sanskrit