Upapattishekhara 14.34
Upapattiśekhara 14.34
- Language
- Sanskrit
14.34
‘ dṛgarkakiraṇānāṃ tu nāvarodhaḥ kathaṃcana
raverāsannakiraṇāstatprabhāvo mam̐hām̐stataḥ
dūre tvalpa iti jñeyastāratamyāt karodbhavaḥ
evaṃ bhagolāvadhikastatprakāśastato na saḥ
brahmāṇḍagāndhakārasthā golāḥ sarve'tha teṣu ca
bhagolāntaṃ tamo naṣṭaṃ, bhaved yacca tadūrdhvagam
yathāsthitaṃ svataḥ śyāmamasamarthakarānvitam
nīlaṃ saṃdṛśyate'tratyaistama evāmbarasthitam
loke nīlaṃ nabha iti pratītiriha sabhramā ||’
dūrāsannapradīpāddhi mahatyalpā calā'calā | dehānuvartinī chāyā na vastutvād
vinā bhavet ||' bhāvastama iti tu vyapadeśaḥ, bhāve sati pratīyamānatvāt || āloke
sati vastugrahaṇam, tadabhāve sati kathaṃ grahaṇamiti vaidharmyamātram | yathā kauśiko
bhānirapekṣa eva gṛhṇāti, tathā ālokānapekṣameva tamograhaṇaṃ padārthasya vaicitryāt
tasmād rūpaviśeṣo'yaṃ yatrāvarakamasti tatrāropya gṛhyate | etena naiyāyikā nirastā
ityalaṃ prasaṅgāntareṇa
khavyomakhatrayakhasāgaraṣaṭkanāgavyomāṣṭaśūnyayamarūpanagāṣṭacandrāḥ
brahmāṇḍasaṃpuṭaparikramaṇaṃ samantādabhyantare dinakarasya karaprasāraḥ
brahmāṇḍaparidhiḥ = 18712080864000000
śaśi rāśayaṣṭa (12) cakraṃ
teṃ'śakalāyojanāni ya (30) va (60) ña (10) guṇāḥ
prāṇenaiti kalāṃ bhūḥ,
khayugāṃśe grahajavo, bha ( vāṃ 60) śe'rkaḥ
atra khakakṣā = 57753336 śaśibha × 12 × 30 × 60 × 10
gatiyojanasāmyāt ko'pi graho yadi yugasauravarṣaiḥ khakakṣāmitāni yojanāni gacchati tadaikena kimiti phalaṃ yojanātmikā grahagatiḥ = khaka/yuga
aṣṭyaṅkaṣaṇmanugajāḥ 8146916 kṣitinandanasya
jñasyeśadantakṛtakhendu 1043211 mitātha sūreḥ
rūpāśvināgayugaśailasudheṃdubāṇāḥ 51374821
khāgnyaṅgasāgararasotkṛtayaḥ 2664630 sitasya
bhūdharāhi naganāgarasartu—
kṣamādharāśviśaśinaḥ 127668787 śanikakṣā
koṇatatsaṃmukhacāpayo raṃśādisāmye'pi svasvagrahaṇolakakṣāsu cāpadairdhyāṇāṃ vaiṣamye
bādhābhāva eveti nipuṇaṃ draṣṭavyam
śe = 113593590
śeṣaharā śeṣatryaṃśena 37864530 apavartya śeṣasthāne trayo harasthāne
svalpāntarāccatvāro jātāḥ
atha grahakakṣāsādhanārthaṃ kṣetram
ekasyāṃ dakṣiṇottararekhāyāṃ viprakarṣeṇa vartamānābhyāṃ jñātapalāṃśābhyāṃ bhinnagolābhyāṃ vedhaviddbhyāṃ svamadhyāhnavṛttagatasya candramasa ekahelayā natāṃśā vijñeyāḥ
tadā—
\angle pṛ keṃ pṛ' = palāṃśayogaḥ
keṃ pṛ, keṃ pṛ' = bhūvyāsārdhe
pṛ, pṛ' bhūpṛṣṭhayoḥ kha, kha' bindū khamadhye
\angle kha pṛ caṃ, \angle kha' pṛ' caṃ = candrasya natāṃśāḥ
evaṃ caṃ pa keṃ pṛ' = caturasram
atra (1) pṛ keṃ pṛ' = samadvibāhukam | (2) caṃ pṛ pṛ' = tribāhukam | 3-4
caṃ pṛ keṃ, caṃ pṛ' keṃ = tribāhuke
atra \angle pṛ caṃ pṛ' = 360 - caturasrīyā śiṣṭakoṇatrayī
3-4 evamubhayatra tribāhuke keṃcaṃ = candrakarṇo jñātuṃ suśakaḥ
athavā traikoṇamitikasiddhāntena‘paśyejalādau pratibimbitaṃ vā
kheṭaṃ, dṛgautthyaṃ gaṇayecca lambam
tallambapātapratibimbamadhyaṃ
dṛgautthyahat sūrya (12) hataṃ prabhā syāt
' dyugaṇāttriṃśadbhaktādyallabdhaṃ dviguṇitaṃ sarūpaṃ tat
saptavibhaktaṃ śeṣaḥ sāvanamāsādhipo'rkādiḥ
ṣaṣṭhiśatatrayabhaktātkalpagatārhagaṇātphalaṃ triguṇam
saikaṃ saptavibhaktaṃ sāvanavarṣādhipo'rkādiḥ
palāni = 30 \div 60 = 1/2 asya varṣādhaṃsya 22 | 30= 45/2 ime'dha-
stanāvayavāḥ katamo bhāga iti jñānārthaṃ bhajane—
gatābdā iti
1 \div 1/2 = 2 ghyartham 2 × 60 = 120
abdapagaṇitam—
kalpagatābdāḥ = 1972948601
ete'dho'dhaḥ karābhyāṃ 2 kṛtaiḥ 4 pāvakaiḥ 3 guṇitāḥ ṣaṣṭyā 60 āptaiḥ
svasvopariyojitāḥ sāvayavā jātāḥ
8) 4079071232
Linked texts (3)
- Tattvaviveka — Kamalākarabhaṭṭa 1633, Sanskrit
- Siddhāntatattvaviveka — Kamalākarabhaṭṭa 1633, Sanskrit
- Siddhāntaśekhara (ed. Babuaji Misra) — Sanskrit